Beşer Grubu iştiraklerinin, Anadolu Fren Otomotiv Sanayi Ticaret Ltd.

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Mustafa PARLAK

Üyeler: Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç

ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. RAPORTÖRLER: M.Haluk ARI, K.Oğuz KARAKOÇ

C. BİLDİRİMDE

BULUNAN: Anadolu Fren Otomotiv Sanayi Ticaret Ltd. Şti.

1. Sanayi Sit., 2822. Sk., No:52 İzmir

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA

YAPILANLAR: Beşer Balatacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş.

Ankara Asfaltı No:309 Bornova/İzmir

E. DOSYA KONUSU: Beşer Grubu iştiraklerinin, Anadolu Fren Otomotiv Sanayi Ticaret Ltd. Şti (Anadolu Fren)’nin faaliyetlerini zorlaştırıcı eylemlerde bulunduğu iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle;

- Anadolu Fren’in 1995 yılında kurulduğu, kuruluşundan bu yana Beşer markalı mamüllerin bayiliğini yaptığı; Beşer Pazarlama ve Dış Ticaret A.Ş. (Beşer Pazarlama) ve Beşay Oto Ticaret ve Sanayi A.Ş. (Beşay Oto)’nin Beşer Grubu’nun ürettiği (üretimi Beşer Balatacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş. gerçekleştirmektedir.) fren, disk ve debriyaj balatalarının satış ve dağıtımını yaptığı; Emre İnternasyonel Ltd. Şti. (Emre İnternasyonel)’nin de Beşer mamüllerinden Ferbe markalı balataların distribütörlüğünü ve aynı zamanda Beşer markalı balataların da bayiliğini yaptığı,

- Anadolu Fren’in önceki yıllarda başka firmaların bayiliğini de yaptığı, ancak Beşer Pazarlama’nın baskı yapması ve ticari faaliyetleri için daha iyi olacağı kanaatine varmaları nedenleriyle, sadece Beşer Grubu’yla çalışmaya başladıkları,

- 1997 sonuna kadar Beşer Pazarlama’nın fazla sayıda bayisi olmadığı için geniş müşteri portföyü ile satışlarda sorun yaşamadıkları, 1997 yılından sonra ise Beşer Grubu’nun planlı bir şekilde, üretici firma avantajını kullanarak, iskonto ve vade artırımına giderek, Anadolu Fren’in portföyünde bulunan yüksek cirolu

müşterileri kendisine bağladığı, bu durumun yıllar içerisinde şikayetçinin büyük maddi kayba uğramasına sebep olduğu,

iddia edilmekte olup, şikayet konusu hususlar aşağıdaki noktalarda yoğunlaşmaktadır:

1. Beşer Grubu, firma satış ve pazarlama stratejileriyle, bayinin müşterilerine

direkt satış yapmaktadır. Buna göre, Beşer, cirolu çeklerden şikayetçinin

müşterilerine ulaşmakta ve onları kendi satış ağına katmaktadır. Bu

çerçevede, bayilerin müşterilerine iskonto ve ödeme süreleri açısından

bayiye sağladığı kolaylıkları sağlamış ve hatta şartları daha toleranslı hale

getirerek bayilerin müşterilerine satışlarını engellemiştir.

2. Beşer, bayinin talep ettiği malın %10-15’i kadar sevkiyat yaparak mal

arzını kısıtlamaktadır.

3. Beşer’in bayiler arasında dengesiz mal dağıtımı, farklı iskonto ve vade

uygulayarak satış yapması Anadolu Fren’in rekabet şansını ortadan

kaldırmıştır.

4. Beşer Grubu bazı mamüllerinde zaman içersinde düşük fiyat uygulamaları

yaparak bayilerin rekabet şansını yok etmektedir. Bayilere uyguladığı

fiyatları müşterilere de uygulaması, Anadolu Fren’in ticari itibarına büyük

zarar vermiştir.

Yukarıdaki eylemleri dolayısıyla şikayetçi Anadolu Fren, Beşer Grubu iştirakleri olan Beşer Pazarlama, Beşay Oto ve distribütör firma olan Emre İnternasyonel’den şikayetçi olmakta ve bu firmalar hakkında gerekli işlemlerin yapılmasını talep etmektedir.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 7.10.2005 tarih, 7064 sayı ile giren başvuru üzerine düzenlenen 31.10.2005 ve 2005-4-226/İİ-05-KOK sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun 10.11.2005 tarih, 05-78 sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamında soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının tespiti amacıyla Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca 10.11.2005 tarih, 05-78/1062-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

Söz konusu karar uyarınca düzenlenen 6.1.2006 tarih, 2005-4-226/ÖA-06-MHA sayılı Önaraştırma Raporu 20.1.2006 tarih ve REK.0.08.00.00-110/8 sayılı Başkanlık önergesi ile 06-04 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da,

- şikayete konu olan Beşer Grubu iştiraklerinin mal arzını kısıtlamak ve müşterilere doğrudan satış yapmak suretiyle Anadolu Fren’in faaliyetlerini

zorlaştırmasının, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde değerlendirme yapmayı gerektirecek herhangi bir anlaşmaya konu olmaması,

- Beşer Grubu’nun ilgili pazar olarak tanımlanan debriyaj ve fren balataları pazarında hakim durumda bulunmaması dolayısıyla, tek taraflı olarak gerçekleştirilen bu eylemlerin, Kanun’un 6. maddesi kapsamında ihlal teşkil etmemesi,

nedenleriyle soruşturma açılmasına gerek olmadığı görüşüne yer verilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. İlgili Pazar

I.1.1. İlgili Ürün Pazarı

Şikayetin konusu dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “fren ve debriyaj balataları pazarı” olarak belirlenmiştir.

I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar

Balata üreticisi firmaların faaliyetlerinin Türkiye geneline yönelik olması ve söz konusu malların pazar şartlarının homojen olması nedeniyle ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları” olarak tespit edilmiştir.

I.2. Yapılan Tespitler

Önaraştırma aşamasında yapılan yerinde incelemelerde edinilen bilgi ve belgeler aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

I.2.1. Raportörlerin Anadolu Fren’de işletme sahibiyle yaptıkları görüşmede, anılan şahıs, Anadolu Fren olarak 1995 yılından beri ağır ve orta ticari vasıtalara yönelik fren ve debriyaj balataları pazarında faaliyet gösterdiklerini, ağırlıklı olarak Frentek ve Beşer, daha az olarak da Beşyıldız markalı balataların satışını yaptıklarını, 2003 yılından itibaren Beşer Grubu’nun çağrısı üzerine diğer markalardan vazgeçerek sadece bu Grupla çalışmaya başladıklarını, ilk yıllarda İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Akdeniz, Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerinde balata satış ve dağıtımı yaptıklarını, ancak 1998 yılından itibaren Güneydoğu Anadolu bölgesinden başlamak üzere büyük müşterilerinin Beşer Grubu tarafından ellerinden alındığını, bu yüzden büyük montanlı müşterilere satış yapamaz olduklarını, bu satış kaybında Beşer Grubu’nun kendilerine sağladığı indirim oranlarını perakendecilere de tanımasının etkili olduğunu ifade etmiştir.

Yetkili ayrıca, başlangıçta Beşer Grubu’nun kendilerine %20+%23 oranlarla indirimle satış yaparken, perakendecilere %20+%10 oranla satış yaptığını, bu nedenle perakendecilere satış yapma imkanlarının olduğunu, ama kendileriyle

perakendeciler arasındaki iskonto farkı %2’ye kadar düşünce iş yapma imkanlarının kalmadığını, halen Beşer’in kendilerine uyguladığı fiyatlarla perakendecilere uyguladığı iskontoların aynı olduğunu belirtmiştir.

Söz konusu şahısa göre, Beşer Grubu’nun bayilerine yönelik olarak eşit bir dağıtım uygulaması bulunmamaktadır. Buna göre, Beşer Grubu İstanbul Olgun Otomotiv, Ankara Toysan, Çorum Uyar Balata gibi bazı bayileri desteklerken, kendileri gibi bayilere sağlıklı bir ürün temini yapmamaktadır. Diğer taraftan Beşer Grubu, geçmişte Anadolu Fren’in satış yaptığı değişik bölgelerdeki perakendecilere bayilik teklifi yaparak onları toptancı konumuna getirmiştir.

150

Yetkili son olarak, Anadolu Fren olarak 2004 yılında Beşer’den 585.000.000.000 TL., Beşer’e bağlı marka olan FSB’den 135.000.000.000 TL. ve Ferbe’den 112.000.000.000 TL. tutarında alım yaptıklarını, işletmelerinin aylık 10.000.000.000 TL. sabit giderinin olduğunu, Beşer Grubu’nun 2005 yılından itibaren mal vermeyi kesmesinin kendilerini zorladığını, Beşer Grubu’yla 2005 yılında yaptıkları sözleşmeye göre 1.250. 000.000.000 TL. toptancı satışına %15 iskonto tanınırken, kendilerine %18’lik iskonto uygulandığını, ancak sağlayıcının mal vermeyi ciddi oranda kestiğini, 2005 yılının ilk sekiz ayında Beşer Grubu’ndan toplam 172.000.000.000 TL. tutarında mal alımı yapabildiklerini, bu şartların ödemelerinin aksamasına, özsermayelerinin erimesine yol açtığını belirtmiştir.

I.2.2. Beşer Balatacılık A.Ş. yetkilisi Raportörlerle yaptığı görüşmede;

- Beşer Balatacılık olarak Türkiye genelinde satış yapan toptancılara mal sağladıklarını, bunun yanı sıra, satış ve dağıtım ekibi aracılığıyla Türkiye’de ulaşabildikleri bölgelere perakende satış da yaptıklarını, dağıtım anlaşmalarında toptancılara münhasır bir bölge tanımlamadıklarını, toptancılarının Türkiye’nin tüm bölgelerine istedikleri fiyat ve vadelerden satış yapabildiklerini, toptancıların isterlerse rakip balata üreticilerinin ürünlerini de satabileceklerini;

- 2001-2002 yıllarında toptancılarla imzaladıkları yıllık satış sözleşmeleri olduğunu, ancak fiyatların ve vadelerin değişken olmasından ötürü, bu sözleşmelere bağlı kalınmadığından, prensip olarak bunu takip eden yıllarda satış sözleşmeleri imzalamadıklarını, toptancılarıyla teminat karşılığı satış yaptıklarını;

- Anadolu Fren’le olan ticari ilişkilerinin 1995 yılından beri sürdüğünü, 2004 yılı sonuna kadar bu firmayla satış ve ödemeler konusunda herhangi bir sorunlarının olmadığını, firmaya olan 2004 yılı satışlarının 707.552 YTL tahsilatının da 641.153 YTL olduğunu, ancak 2004 yılı sonunda Anadolu Fren’in kendilerinden 3 ay vadeli 350.000.000.000 TL. değerinde mal talebinde bulunduğunu, 2005 yılı başında mezkur şirketin diğer üretici firmalara yaptıkları ödemeler nedeniyle ellerinde para olmadığını, Beşer Grubu’na ödeme yapamayacaklarını, borçlarını ancak kendilerinden daha çok mal alıp satarak ödeyebileceklerini bildirdiğini, bu

durum karşısında Anadolu Fren’den teminatlarını arttırmasını istediklerini, anılan şirketin kendilerine 2 mülkünü teminat olarak gösterdiğini, bunun karşılığında Anadolu Fren’e 2005 yılında aylık 25-30.000 YTL’lik mal verdiklerini, ancak firmanın bu şartlarda borçlarını ödemesinin mümkün olmadığını ve ayrıca firmanın 2005 yılı başına dönük olarak Beşer Grubu’na verdiği çeklerin karşılıksız çıktığını, halen Anadolu Fren’in Beşer Balatacılık’a 421.956,8 YTL’lik borcu bulunduğunu, anılan şirketin borç miktarını karşılayacak yeterli miktarda teminat gösterememesi ve ilgili firmanın şirketleri nezdindeki riskinin büyük ölçüde artması nedeniyle, 2005 yılında Anadolu Fren’e sağladıkları mal miktarında kısıntıya gittiklerini geçmiş ödemelerini yapmadıkları için firma ve sahipleri hakkında icrai takibat başlatmış bulunduklarını;

- Önceki yıllarda, sendika sorunları, ihracatın artması gibi sebeplerle iç piyasaya yeterince mal sağlayamadıkları dönemler olduğunu, ancak belli firmalara özellikle mal sağlamamak gibi bir durumun söz konusu olmadığını, tüm toptancılara yönelik arzda bir sıkıntı olduğunu,

ifade etmiştir.

I.2.3. Beşer Balatacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş.’de yapılan yerinde incelemede Anadolu Fren’le ilgili hesaplar incelenmiş ve Anadolu Fren tarafından 2005 yılında Beşer’e 462.093,64 YTL. ve Beşay A.Ş.’ye da 495.543,99 YTL. tutarında çek ve senet verildiği belirlenmiştir. Verilen bu çek ve senetlerin 450.934,47 YTL.‘lik kısmı karşılıksız olarak kayda geçmiştir.

210

I.3. Değerlendirme

Şikayetçinin iddiaları temel olarak, Beşer Grubu tarafından toptancıların mal verdikleri perakende müşterilere doğrudan mal satılması ve şikayetçiye olan mal arzının kısıtlanmasını konu edinmektedir. Mal arzının kısıtlanması veya mal vermeyi reddetme, 4054 sayılı Kanun kapsamında iki durumda ihlal olarak nitelendirilebilecektir. Birincisi 4. madde altında, iki veya daha fazla teşebbüsün bir araya gelerek bir başka teşebbüsü pazardan çıkarmak amacıyla faaliyetlerini zorlaştırıcı eylemlerde bulunmasıdır. Ancak şikayet dilekçesinde, balata üreticisi firmaların bir araya gelmek suretiyle şikayetçiye karşı arz kısıtlaması içine girdikleri gibi bir halin varlığı ileri sürülmemiştir.

Tek taraflı olarak mal vermeyi reddetme eylemi ise ancak koşullarının mevcut olması halinde Kanun’un 6. maddesi altında ihlal olarak nitelendirilebilecektir. Bu maddenin uygulanabilmesi içinse mal vermeyi reddeden teşebbüsün hakim durumda bulunması gerekmektedir. Bu nedenle Beşer Grubu’nun ilgili ürün pazarında hakim durumda olup olmadığının belirlenmesi gerekmektedir.

Hakim durum, 4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde “Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme

gücü” olarak tanımlanmıştır. Buna göre hakim durumun unsurlarını; ekonomik güç, bu gücün sürekliliği ve bağımsızlık olarak belirlemek mümkündür. Bu bağlamda da bir hakim durum tespiti yapılabilmesi için pazar payı, pazar gücünün süresi, piyasanın özellikleri, piyasanın geçmişi, yoğunlaşma derecesi, piyasaya giriş engelleri gibi kriterler dikkate alınarak bir değerlendirme yapılması gerekmektedir.

İncelemeye konu debriyaj ve fren balataları pazarında üretim yapan yerli firmalar arasında, Beşer Grubu en büyük teşebbüs olarak ön plana çıkmaktadır. Özellikle yerli araçlar için kampana fren pazarında, özellikle de fiyatının ithal ve markalı ürünlere göre daha uygun olması nedeniyle yüksek sayılabilecek bir pazar payına sahip olduğu görülmektedir. Beşer Grubu’nun kampana balatadaki pazar payı, %40-50 düzeylerindedir. Hakim durum analizlerinde %50’nin üzerindeki pazar payı, pazarın özelliklerine bağlı olarak hakim duruma işaret edebilmektedir. Beşer Grubu’nun 2003 yılında %50’nin üzerinde olan pazar payının giderek düştüğü görülmektedir. Bu oranlardaki pazar payının hakim durum nitelendirmesi için yeterli olmayacağı düşünülmekle birlikte, pazarın aşağıda anlatılacak özellikleri, pazar payındaki düşme eğiliminin devam edebileceğini göstermektedir.

250

Pazar payının yüksek olmasına yol açan en önemli nedenlerin başında, Beşer Grubu ürünlerinin özellikle de kampana balataların, ithal ürünlere göre fiyatının avantajlı olması ve bu nedenle ticari araçlar gibi balatanın önemli bir maliyet kalemi teşkil ettiği kullanıcılar ve eski model binek aracı sahipleri tarafından tercih edilmesidir. Ancak son yıllarda ticari araçlarda da disk frenlerin kullanılmaya başlanması, pazarın yapısını etkilemeye başlamıştır. Diğer taraftan, binek araçlar pazarında yaşanan gelişmeler de balata pazarına yansımaktadır. Binek araçlar pazarında hızla gelişen teknolojiler araç güvenliğini ön plana çıkarmakta, bu da tüketicilerin tercihlerini güvenlik imajının ön planda olduğu, güçlü markalar tarafından sağlanan ithal ürünlere kaydırmalarına neden olmaktadır. Nitekim görüşme yapılan Valeo firması yetkilisi; dünyanın önde gelen debriyaj üreticilerinden biri olarak yaklaşık üç yıl önce fren balataları pazarına da girdiklerini, yerli üreticilerle de rekabet etmekle birlikte, kendilerinin birinci derecede rakiplerinin ithal markalar olduğunu ve rekabetin ileri teknolojinin daha fazla kullanıldığı araçlara yönelik olarak yaşandığını ifade etmiştir.

Pazarın yapısına etki edecek önemli bir gelişme ise, balata üretiminde asbest kullanımının yasaklanmasıdır. Isıya dayanıklı olması dolayısıyla balata üretiminde tercih edilen asbestin, 1970’li yıllarda kanserojen özelliğinin tespit edilmesiyle dünyanın birçok ülkesinde kullanımı yasaklanmıştır. Asbest kullanımı, Türkiye’de de 4857 sayılı “İş Kanunu”na dayanılarak çıkarılan 26.12.2003 tarihli, “Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik”le, yasaklanmıştır. Ancak, söz konusu yönetmeliğin yürürlük tarihinin 15.4.2006 olarak belirlenmesi nedeniyle, yerli üreticiler halen asbestsiz balatanın yanında asbestli balata üretmeye devam etmektedirler. Buna karşılık, dünya genelindeki büyük balata üreticilerinin asbestli balata üretimini tamamen terk etmiş olmaları

nedeniyle, 2006 yılından itibaren tamamen asbestsiz üretime geçmesi gereken yerli üreticilerin pazar kaybına uğraması beklenmektedir.

Pazarın bir başka özelliği, çok sayıda teşebbüsün faaliyet göstermekte olmasıdır. Yasal ve fiili engellerin olmaması nedeniyle pazar gerek üretim, gerekse ithalat bakımından faaliyet göstermek isteyen teşebbüslere açık bir nitelik göstermektedir. Beşer, Kale, Balatacılar gibi yerli üreticilerin yanında, dünyada bu alanda önemli yer edinmiş olan Bosch, Valeo, Lucas (TRW), Ate gibi güçlü markaların ürünleri ve daha küçük çapta birçok marka da ithal edilmektedir. Özellikle Valeo ve Bosch, Türkiye’de de üretim yapmakta ve otomotiv üreticilerine orijinal ekipman sağlamaktadırlar.

Öte yandan dağıtım kanalları açısından da pazara girişi engelleyici bir durum söz konusu değildir. Sektörde distribütörden nihai kullanıcıya kadar hemen her aşamada münhasır anlaşmaların olmaması, özellikle ithal ürünlerin pazara girmesini kolaylaştırmaktadır. İthalatçılar birden fazla markanın ithalatını yapabildikleri gibi, aynı marka ürün birden fazla teşebbüs tarafından da ithal edilebilmektedir. Üretilen veya ithal edilen balatanın kullanıcıya ulaşmasında önemli bir nokta olan toptancıların önemli bir bölümü de münhasır çalışmayan ve birden fazla markanın dağıtımını birlikte yapan teşebbüslerdir. Toptancılara tahsis edilmiş münhasır bölgelerin de bulunmaması, pazarda aktif satış stratejilerinin izlendiği dinamik bir yapı yaratmıştır. Bu nedenle, ithalatçılar toptancılara ürün vererek nihai kullanıcılara ulaşabilmektedirler. Nitekim ağır ticari araçlara yönelik kampana balata pazarında yürütülen soruşturmada; Fras-le markasıyla pazara giriş yapan Bekemler adlı ithalatçının, pazara girişten kısa süre sonra %10 civarında pazar payı edindiği tespit edilmiştir.

Yukarıdaki veriler birlikte değerlendirildiğinde balata pazarında %40-50 pazar payına sahip olan Beşer Grubu’nun, pazarın yapısı, giriş engellerinin olmaması, dikey entegrasyonun yokluğu gibi özellikler de dikkate alındığında hakim durumda olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Hakim durum bulunmaması nedeniyle de mal arzının kısıtlanması eylemi 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlal olarak değerlendirilememektedir.

310

Şikayetçinin bir başka iddiası, Beşer Grubu’nun kendilerinin müşterilerine doğrudan mal vermesi, kendilerine uyguladığı fiyatları perakende müşterilere de uygulamak suretiyle şikayetçinin ticari itibarına zarar vermesidir. Rekabet hukuku rekabeti kısıtlayıcı uygulamalar neticesinde oluşan piyasa aksaklıklarına müdahale etmektedir. Üreticiler, ürünlerini bu konuda uzmanlaşmış aracılar kanalıyla satabilecekleri gibi, nihai kullanıcıya ulaştırma işini bizzat kendileri de üstlenebilirler. Üreticilerin ürünlerini nihai tüketiciye ulaştırmak için ara kanallar kullanmalarının zorunlu kılınması veya üreticilerin nihai kullanıcıya ürün satmalarının önlenmesi rekabet hukukunun müdahale alanı dışındadır. Bu nedenle, Beşer Grubu’nun perakende müşterilere doğrudan mal vermesi ile ilgili şikayetler Kanun kapsamında ihlal niteliği taşımamaktadır.

J. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; şikayete konu olan, Beşer Grubu iştiraklerinin mal arzını kısıtlamak ve müşterilere doğrudan satış yapmak suretiyle Anadolu Fren Otomotiv Sanayi Ltd. Şti.’nin faaliyetlerini zorlaştırmasının, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesinde değerlendirme yapmayı gerektirecek herhangi bir anlaşmaya konu olmaması ve Beşer Grubu’nun ilgili pazar olarak tanımlanan debriyaj ve fren balataları pazarında hakim durumda bulunmaması dolayısıyla, tek taraflı olarak gerçekleştirilen bu eylemlerin, Kanun’un 6. maddesi kapsamında ihlal teşkil etmemesi nedenleriyle soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.