Egirdir'de bulunan soguk hava deposu sahiplerinin aralarinda anlasarak, soguk hava depolarinin kira…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı: 2003-3-116 (Önaraştırma)

2003-3-127

Karar Sayısı: 04-27/323- 77

Karar Tarihi: 22.4.2004

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Mustafa PARLAK

Üyeler: Tuncay SONGÖR, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY,

Murat GENCER, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,

Prof Dr. Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN

B. RAPORTÖRLER: Ali İhsan ÇAĞLAYAN, Ali Fuat KOÇ

C. ŞİKAYET EDEN : İsimlerin gizli kalması istenmiştir.

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:

Eğirdir’de bulunan soğuk hava depoları.

E. DOSYA KONUSU: Eğirdir’de bulunan soğuk hava deposu sahiplerinin aralarında anlaşarak, soğuk hava depolarının kira ücretlerini 2002 yılına göre aşırı arttırmak yoluyla 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Kurum kayıtlarına 10.9.2003 tarih, 4483 sayı ve ile 31.10.2003 tarih, 5291 sayı ile intikal eden başvurularda özetle;

1. Eğirdir bölgesinde üretilen ve hasat zamanında toplanan elmaların satılana

kadar soğuk hava depolarında saklanması gerektiği,

2. Ulaşım maliyetlerinin yüksekliği yüzünden Eğirdir’deki soğuk hava

depolarının kullanılmak zorunda olduğu,

3. 2003 yılında elma rekoltesinin yaklaşık olarak 400,000 ila 450,000 ton

arasında gerçekleştiğinin tahmin edildiği,

4. Eğirdir’deki soğuk hava depo kapasite toplamının 100,000 ila 120,000 ton

(diğer görüşe göre 140,000 ton ) arasında olduğu,

5. 2003 yılındaki arz fazlalığından dolayı depo sahiplerinin 2002 yılında

40,000 TL/kg olarak açıklanan depo kiralama fiyatını, 2003 yılı için

90,000TL/kg‘a çıkarttıkları, oysa fiyat artışının %20’yi geçmemesi gerektiği, 6. Belediye’nin sahip olduğu depoların özel şirketlere kiralandığını, bunun da

piyasadaki dengeleri değiştirdiği,

7. Depo sahiplerinin yöredeki en büyük soğuk hava deposu ortağı

önderliğinde aralarında bir anlaşma yaptıkları,

8. Depo sahiplerinin en büyük gider kalemi olan elektrik fiyatlarının düştüğü

ya da değişmediği, ancak buna rağmen depo fiyatının çok arttığı,

iddia edilmekte ve fiyat artışlarının durdurulması talep edilmektedir.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 16.9.2003 tarih, 4483 sayı ve 31.10.2003 tarih ve 5291 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan 5.12.2003 tarih, 2003-3-116/BN-03-OTÇ ve 2003-3-127/BN-03-OTÇ, sayılı bilgi notları, 11.12.2003 tarih ve 03-78 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, aynı Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 13.4.2004 tarih, 2003-3-116/ÖA-03-AİÇ sayılı Önaraştırma Raporu 16.4.2004 tarih ve REK.0.07.00.00/84 sayılı Başkanlık önergesi ile 04-27 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; eldeki bilgi ve belgelerin değerlendirilmesi sonucunda;şikayet başvurularının konusunu oluşturan fiyat artışlarının iktisadi ve hukuki açıdan bir fiyat anlaşmasından kaynaklanmadığı; 2003 yılında yöredeki elma üretiminin toplam depo kapasitesinin çok üstünde gerçekleştiği, bunun da arz ve talebe bağlı olarak depo kiralama bedellerini artırdığı, dolayısıyla ilgili pazardaki soğuk hava depo hizmeti sunan teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı, ancak söz konusu teşebbüslerin yapacağı toplantıların belirli şartların varlığı halinde bir fiyat anlaşmasına yönelik olarak değerlendirilmesine yol açabileceği ve ilgili tarafların Kanun hakkında bilgilendirilmelerinin yararlı olacağı; bu nedenle Eğirdir’deki soğuk hava depo hizmetleriyle iştigal eden teşebbüslere, bilgileri için de Isparta Valiliği'ne ve ilçe Belediye Başkanlığı'na, söz konusu teşebbüslerin fiyat anlaşmasına yol açabilecek eylemlerden kaçınmaları gerektiği, fiyat anlaşmasının yapılmasına zemin hazırlayacak eylemelere girişilmesi halinde ilgili teşebbüsler hakkında soruşturma açılabileceği yolunda yazı gönderilmesi gerektiği ifade edilmektedir.

İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgiler

Elma ekolojik şartların uygunluğu nedeniyle Türkiye’nin hemen hemen her yerinde yetiştirilebilmektedir. Türkiye dünya elma üretiminden aldığı %4.4’lük pay ile (yaklaşık 2.5 milyon ton) en çok elma üreten ilk beş ülke arasında yer almaktadır. Türkiye’de elma üretiminin yaklaşık yarısı Isparta, Niğde ve Karaman’da gerçekleşmekte olup Denizli, Konya ve Çanakkale de elma üretiminde önemli iller arasında yer almaktadır.

Türkiye’de yetişen elmalar arasında, Eğirdir elmasının hoş kokusu ve uzun süren dayanıklılığı ile pazarda kendi talebini yaratmış ve elma üretimini bölgedeki önemli geçim kaynaklarından birisi haline getirmiştir. İthalat ve ihracat yok denecek kadar azdır. Dolayısıyla üretilen elmaların büyük çoğunluğu iç pazarda tüketilmektedir. Dünyada kişi başı elma tüketimi yaklaşık yıllık 8 kg iken bu rakam ülkemizde dört katına kadar çıkmakta ve 32 kg. civarında gerçekleşmektedir.

Eylül ayının sonlarına doğru hasat edilen elmalar en geç bir-iki hafta içinde soğuk hava deposuna götürülmektedir. Genellikle Ekim başlarında depoya giren elma Kasım ayından Mayıs ayına kadar geçen zaman içinde komisyonculara satılmaktadır. Depo sahipleri kira bedellerini elma satıldıktan sonra tahsil etmektedirler.

Eğirdir civarında kira bedelleri genellikle Ekim ayında açıklanan baz fiyatın üstüne her ay belli bir miktar ekleyerek hesaplanmaktadır. Diğer bir yöntem ise tek bir fiyat belirlenip elmanın depodan çıkış tarihinden bağımsız olarak belirlenen fiyatın ödenmesidir.

Eğirdir’deki soğuk hava depoları özel, kooperatif ve belediye depoları olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Belediye’ye ait iki depodan biri 2001, diğeri 2002 yılında farklı iki özel şirkete kiralanmıştır.

Özel soğuk hava depoları 800 tondan 10,000 tona kadar değişik kapasitelere sahiptir. Bakım ve teknoloji açısından depolar arasında bazı farklar bulunmaktadır. Elma müstahsilleri açısından depolar arasında ciddi farklar bulunmamakta, hangi deponun seçileceği daha çok, önceki yıllara dayanan alış-veriş ilişkileri ve fiyata bağlı olmaktadır. Depo kapasitelerinin yeterli olduğu üretim dönemlerinde elma müstahsilleri fiyatı da dikkate alarak genellikle eski depolarını tercih etmektedirler. Depo sahiplerinin hemen hemen hepsinin ayrıca kendilerine ait elma bahçeleri de olduğundan, kendi elmalarını da kendi depolarına koymakta ve dolayısıyla elma müstahsillerinin durumunu gayet yakından bilmektedirler.

Kooperatiflerin hemen hepsi Eğirdir civarındaki köylerde bulunmakta ve öncelikle kendi üyelerine hizmet vermektedirler. Depo fiyatlarını vadesi gelen borçlara, elmanın toptan satış fiyatına ve müstahsilin genel durumuna göre belirlemekte ve genellikle özel depolardan daha düşük bir fiyat açıklamaktadırlar. Ancak ürünün az olduğu dönemlerde depolar arasındaki rekabet yüzünden fiyatlar zaten düşmekte ve kooperatifler ile özel depolar arasında fiyat farkı azalmaktadır.

Eğirdir ilçesi sınırları içerisinde yaklaşık toplam kapasiteleri 100,000 ton civarında olan faal soğuk hava depoları bulunmaktadır. Depolar arasındaki rekabet özellikle Eğirdir/Merkez ve Merkez'e diğerlerine göre daha yakın durumda olan Serpil, Balkırı ve Tepeli köylerindeki depolar arasında gerçekleşmektedir.

Yukarıda yer verilen bilgiler doğrultusunda; kooperatif depoları maliyet yapılarının ve fiyat belirleme politikalarının farklı olması, ayrıca öncelikle

üyelerine hizmet vermelerinden dolayı bölgedeki potansiyel tüm müşterilere hitap etmemeleri nedeniyle özel soğuk hava depoları ile aynı kategoride değerlendirilmemiştir.

I.2. İlgili Pazar

I.2.1. İlgili Ürün Pazarı

Yukarıda sektöre ilişkin bilgiler çerçevesinde ilgili ürün pazarı "elma depolama amaçlı soğuk hava deposu hizmetleri pazarı" olarak tanımlanmıştır.

I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar

Elmanın üretim sonrası hemen satılmayan kısmının en yakın soğuk hava depolarında saklanmasının tercih edilmesi, Eğirdir’in iklim şartlarından dolayı Eğirdir elmasının kendisine has özellikleri bulunması nedeniyle başka yörelerin elmalarıyla aynı depolarda muhafazasının tercih edilmemesi ve taşıma maliyetleri gibi faktörler dikkate alınarak "Eğirdir ilçe sınırları" coğrafi pazar olarak kabul edilmiştir.

I.3. Taraflar

Yukarıda yer verilen bilgiler ışığında, önaraştırmanın yürütüldüğü Eğirdir ilçesi merkezinde ve merkeze yakın bölgelerde yer alan birbiriyle rekabet edebilecek nitelikteki özel soğuk hava depoları önaraştırmaya taraf olarak kabul edilmiş ve isimleri aşağıda sunulmuştur.

A.Ş.)

Ltd. Şti.)

9. Has Su ürünleri Tic. ve San. A.Ş (Has A.Ş.)

10. Köklü Soğuk Hava Deposu (Köklü)

11. Köprülü Soğuk Hava Tesisleri (Köprülü)

12. Saracoğlu Soğutma Tesisleri Ltd. Şti.(Saracaoğlu)

13. Göller Bölgesi Tar-Su Ürün. Değer. A.Ş (Tar-Su)

14. Ümit Turizm Nakliyat veGıda Ltd. Şti. Soğuk Hava Tesisleri (Ümit

Ltd. Şti.)

15. Yüce İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti. (Yüce-Su Ltd. Şti.)

16. Yüce-Taş Yüceerler Soğuk Hava Tesisleri San. ve Tic. A.Ş (Yüce-

Taş A.Ş.)

I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

I.4.1. Yapılan Tespitler

Raportörlerce yapılan yerinde incelemeler sırasında iddia edilen konuya ilişkin herhangi bir yazılı belgeye ulaşılamamıştır. Dolayısıyla depo sahipleriyle yapılan görüşmeler ve depoların açıkladıkları fiyat politikaları önem kazanmaktadır. Tablo.1’de depoların açıkladığı fiyatlara yer verilmiştir.

Tablo.1 Depoların Açıkladığı Fiyat Politikaları

SOĞUK

HAVA FİYAT POLİTİKASI

DEPO ADI

2002 2003

Ekim Sonraki Aylar Ekim Sonraki Aylar

Açılış Açılış

Çelebioğlu 34,000……….. 90,000………..

A.Ş.

Elpaş A.Ş. 28,000……….. 70,000………..

Gök-Baş-Er 35,000……….. 75,000………..

A.Ş.

35,000………..’e kadar değişen fiyatlar 75,000………..

Tar-Su A.Ş.

55,000

A.Ş.

EĞİRDİR –MERKEZ DIŞINDAKİ SOĞUK HAVA DEPOLARI

2002 2003

Ekim Açılış Sonraki Aylar Ekim Açılış Sonraki Aylar Ana- 38,000……… 80,000………

Meyve

S.H. Tes.

Buz-Tur Gayrı-faal 76,000 - S.H. Tes.

Demirtaş - 76,500

S.H. Tes.

Erdoğan - 80,000………

S. H.

Tes.

2

36,538……… 66,000……….

Eymenler

Nisan’dan A.Ş.

itibaren ……… Göldağı - 70,000………

S.H. Tes.

1 Elmaların bahçeden depoya nakil bedeli dahildir.

2 KDV dahil kasa fiyatının 950,000 TL olduğundan hareketle, ortalama bir kasanın 26 kg geldiği varsayılarak hesaplanan fiyat.

Kaynak: Teşebbüs ifade ve belgeleri ile Maliye Bakanlığı Isparta İl Defterdarlığı Eğirdir Vergi Dairesi Müdürlüğü. Tablodaki fiyatlar 1 kg. elmanın KDV hariç soğuk hava depo fiyatlarıdır Yukarıdaki fiyat hareketleri 2002 ve 2003 yılları Ekim ayı itibarıyla açılış ve sonraki aylar için açıklanan artış tutarlarını göstermektedir. Ancak bu fiyatlardan sapma olduğu yukarıda yer verilen görüşmelerden anlaşılmaktadır. Örneğin Elpaş A.Ş. işletme müdürü 2003 yılı Ekim ayı için fiyatı 70,000 TL ve sonraki aylar için artışı……… TL olarak açıklanırken, Mart 2004 için fiyatlarının 74,000 TL olduğunu ifade etmiştir. Kurumumuza Aralık 2003, Ocak ve Şubat 2004 ayları için de 74,000 TL uygulandığını gösteren fatura örnekleri gönderilmiştir.

Benzer şekilde Gök-Baş-Er A.Ş. ortağı 2003 yılı için açıklanan açılış fiyatın 90,000 TL olmasına rağmen, uygulanan fiyatın 60,000 ila 95,000 TL arasında değiştiğini belirtmiştir. Gülbudak Ltd. Şti. ortağı da açıklanan 2003 yılındaki 90,000TL’lik fiyatın büyük müşterileri için geçerli olmadığını ve 2003’deki açılış fiyatlarının 70,000 ila 90, 000 arasında, 2002 açılış fiyatlarının ise 30,000- 40,000 TL arasında değiştiğini ifade etmiştir.

Tar-Su A.Ş. 2003 yılı için depo fiyatlarını yönetim kurulu kararı ile belirlemiş ve karar defterine “…Ekim 2003 yılı için 75,000 +KDV ver her ay için kg’da ……... TL artış uygulama kararı alınmıştır. Oda ve pazarlığa tabii olarak tutanlar ise 55,000 TL +KDV ve 65,000 +KDV olarak ücret uygulama kararı alınmıştır” yazılmıştır . Ancak 2003 sezonunda elma üretiminin çok olması sonucunda elma fiyatları düşmüş ve müstahsil açısından depo fiyatı yüksek kalmıştır. Bunu dikkate alan Tar-Su A.Ş. yönetim kurulu 2003-2004 için aylık artışların yapılmamasına karar vermiştir. Bu durum 5.12.2003 tarihli yönetim kurulu kararında “…2003-2004 yılı elma müstahsilleri için günün şartları içinde elmanın düşük fiyatlardan satılması ve alıcı bulmamasından dolayı depo ücretlerini ödemekte zorlanmaktadır. Müstahsillerin durumu göz önüne alınarak 29.8.2003 tarih ve 347 sayılı yönetim kurulu kararından vazgeçilerek mümkün olduğunca sabit fiyat uygulaması, depo aylık ücret artışlarının alınmamasına oybirliği ile karar verilmiştir” ifadeleriyle belirtilmiştir. Dolayısıyla

başlangıçta açıklanan fiyatlardan zaman içerisinde sapma söz konusu olmaktadır.

Yüce-Taş A.Ş. depo fiyatlarını 2002 için 32,000TL ……….TL ve 2003 için 70,000………. TL olarak yönetim kurulu karar defterlerine yazmalarına rağmen, 2002 yılı için 10,000 TL ila 34,000 TL arasında, 2003 yılı için 36,000 TL ila 40,000 TL arasında fiyatlar uygulandığını gösteren fatura örnekleri sunulmuştur.

Eymenler A.Ş. işletme müdürü açıkladıkları depo fiyatlarının diğer depolara göre düşük olduğunu ifade etmiş, bunun sebebi olarak da Eğirdir/Merkez’e uzak olmaları, yakınlarında bulunan kooperatiflerin fiyatlarından etkilenmeleri ve sürekli müşterilerine kolaylıklar göstermeleri olduğunu belirtmiştir. Sundukları faturalar 2002-2003 sezonunda en düşük 30,000 TL en yüksek 31,500 TL, 2003-2004 sezonu Aralık ayında 73,500 TL fiyat uygulandığını göstermektedir.Tablo.2’de Eğirdir dışında bulunan depoların açıkladıkları fiyatlara aşağıda yer verilmiştir.

3

Tablo.2 Eğirdir Dışındaki Depoların Açıkladığı Fiyat Politikaları

2002 2003

DEPO ADI

Ekim Açılış Sonraki Aylar Ekim Açılış Sonraki Aylar

Belediye/ 55,085 Sabit 67,796 Sabit

Gelendost

Gür-İnan/ 64,405……… 76,271………

Gelendost

Gelso/ 64,405 - 72,034 -78,813………

Gelendost

Astaş/ Isparta 40,000 - 80,000 Sabit

Belediye/ 59,3222 Sabit 84,745 Sabit

Isparta

Belediye/Işıklı - - 60,532 Sabit

Denizli

Çiftçiler/ Çivril 42,372 Sabit 90,799 Sabit

Denizli

Yıldırım/ Çivril - - 67,796 Sabit

Denizli

Pamukkale/ - - 90,799 Sabit

Çivril Denizli

Yukarıda Tablo.2’den görüleceği üzere Eğirdir’den bağımsız pazarlar olan Gelendost, Isparta/Merkez ve Denizli/Çivril’de de depo kiralama bedellerinde, 2003 yılında 2002 yılına göre yüzde yüze varan artışlar olmuştur.

Tablo.1’deki fiyat politikaları ve yukarıda yer verilen açıklamalar dikkate alındığında, teşebbüslerin farklı fiyat politikaları takip ettiği, hatta bazen başlangıçta açıkladıkları fiyat politikalarını da değiştirdikleri görülmektedir. 2002’deki fiyatlara göre 2003’deki soğuk hava depo kiralama fiyat artışının, elma arzının beklenenin çok üstünde gerçekleşmesine bağlı olarak; soğuk hava depo talebinin artmasından kaynakladığı, ilgili pazarda teşebbüs sayısının çokluğu ve en büyük teşebbüsün kapasite yönüyle pazarın ancak 3 KDV dahil fiyatlardan KDV düşülerek hesaplanmıştır.

%10’una sahip olduğu da dikkate alındığında Eğirdir’deki soğuk hava depo hizmeti sunan teşebbüslerin bir araya gelerek fiyat anlaşması yaptıklarına dair yeterli iktisadi bulguların olmadığı kanaatine varılmıştır.

I.4.2. Hukuki Değerlendirme

4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinin 1. fıkrası, “belirli bir mal ya da hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemleri” yasaklamakta ve devam eden fıkra tahdidi olmamakla birlikte yasaklanan hallere örnekler vermektedir. Geçmiş ve içinde bulunulan dönemde depolar arasındaki fiyat farklılıkları ve depoların kendi içinde dahi dönemsel olarak ve müşteri bazında fiyatlarının değiştiği ve elmanın satım aşamasında tahsil edilen depo ücretinde elma satış fiyatının etkili olması gibi faktörler göz önünde bulundurulduğunda, teşebbüsler arasında fiili bir fiyat birlikteliğinden veya anlaşmasından bahsetmek zorlaşmaktadır. Müstahsil ile depo sahibi arasında herhangi bir sözleşme yapılmadığından, başlangıçta açıklanan fiyatların bile geçerli olup olmaması elmanın toptan satış fiyatına bağlı kalmakta ve bu durum da fiyatları belirsiz hale getirmektedir. Önaraştırma sırasında raportörlerce yapılan incelemede, Eğirdir’deki soğuk hava depolarının aralarında anlaşarak depo kira bedellerini artırdıkları yönünde yeterli bilgi ve belgeye ulaşılamamıştır. 4054 sayılı Kanun’un amacının ilgili pazardaki rekabetçi sürecin korunması ve sürekliliğinin sağlanması olduğu göz önüne alındığında, fiyat anlaşması olduğu iddia edilen eylemin Kanun’un 4. maddesindeki tanımlamaya etkileri ve infaz kabiliyeti açısından uymaması nedeniyle, ilgili madde çerçevesinde ihlal olarak değerlendirilmesinin mümkün olmadığı kanaatine varılmıştır.

J. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında bir anlaşmanın varlığına ilişkin yeterli delil bulunamadığı ve kanaat oluşmadığından, ilgili pazardaki soğuk hava depo hizmeti sunan teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetlerin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.