Petkim Petrokimya Holding A.Ş.'nin sermayesindeki %51'e karşılık gelen kamu payının blok satış yöntemiyle…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

10

Başkan: Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI

Üyeler: M. Sıraç ASLAN Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,

Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE

B. RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Mert KARAMUSTAFAOĞLU,

C. Atalay HATİPOĞLU

C. BİLDİRİMDE

BULUNAN: - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı

Ziya Gökalp Cad. No:80 Kurtuluş 16600 Ankara

D. TARAFLAR: - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı

(Petkim Petrokimya Holding A.Ş.)

Aliağa Pk. 12 35381 İzmir

- Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu

Emirhan Cad. 145 Atakule Kat 6, 34349 Beşiktaş

E. DOSYA KONUSU: Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin sermayesindeki %51’e karşılık gelen kamu payının blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi sonucu, Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu tarafından devralınması işlemine izin verilmesi talebi.

F. DOSYA EVRELERİ: Özelleştirme sürecinde, ÖİB tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 12.2.2007 tarih ve 1086 sayı ile giren önbildirim ile başlayan özelleştirme sürecinde konuya ilişkin Mesleki Daire Görüşü 23.2.2007 tarih ve 714 sayı ile ÖİB’ye gönderilmiş, ÖİB’nin 23.2.2007 tarih ve 714 sayılı cevabi görüşü üzerine konuya ilişkin 8.3.2007 tarih ve 07-19/184- M sayılı Rekabet Kurulu görüşü hazırlanmıştır. 5.7.2007 tarihinde yapılan açık artırma sonucunda ihalede ikinci en yüksek teklifi veren Socar-Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu’nun teklifini Rekabet Kurulu onayına sunmak üzere alınan karar üzerine ÖİB tarafından gönderilen 16.10.2007 tarih ve 8365 sayılı yazı ile konuya ilişkin nihai izin aşaması başlamıştır. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ ve 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ’in ilgili hükümleri çerçevesinde düzenlenen 26.10.2007 tarih, 2007-1-129/Öİ-07-CS sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu 26.10.2007 tarih, REK.0.05.00.00-120/190 sayılı Başkanlık Önergesi ile 07-85 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; işlemin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile yasaklanan, bir ya da birden fazla teşebbüsün hakim durum yaratmaya veya mevcut hakim durumlarını güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığı, dolayısıyla başvuru konusu işleme izin verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

H.1. Taraflar

H.1.1. Petkim Petrokimya Holding A.Ş. (Petkim)

Türkiye’nin ilk petrokimya tesisi olarak 3.4.1965 tarihinde kurulan Petkim, 50’yi aşan ürün yelpazesi ile birçok sektöre girdi sağlayan bir kuruluştur. Petkim’e ait ilk kompleks Yarımca’da kurulmuştur. 1970 yılında devreye alınan Yarımca komplekste yer alan ünitelerin kapasiteleri zaman içinde %100 artırılmış olsa da artan talebin karşılanamaması nedeniyle modern teknolojinin kullanıldığı ikinci kompleks Aliağa’da kurulmuş ve 1985 yılında devreye alınmıştır. Yarımca Kompleksi’nde bulunan ünitelerin büyük bir bölümü ekonomik ömürlerini tamamlamaları ve rekabet güçlerini kaybetmeleri nedeniyle 1993-1995 yılları arasında kapatılmıştır. Çalışır durumda olan beş fabrika ise 1.11.2001 tarihinde Tüpraş’a devredilmiştir. Petkim üretim faaliyetlerine Aliağa Kompleksi’nde devam etmektedir.

2005 yılında gerçekleştirilen halka arz uygulamalarıyla birlikte Petkim’in %38,68’i halka açık hale gelmiştir. Mevcut durumda Petkim’de ÖİB’nin %54,32, Emekli Sandığı Genel Müdürlüğü’nün (SANDIK) de %7 hissesi bulunmaktadır. Petkim’in hissedarlık yapısı aşağıdaki tabloda yer almaktadır:

H.1.2. Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu

Petkim’in %51 oranındaki kamu hissesinin özelleştirilmesine ilişkin ihalede teklif veren ve ÖİB tarafından 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirme yapılmak üzere Kurumumuza dosyası gönderilen Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu’nun ortaklık yapısı aşağıda yer almaktadır.

Tablo 2: Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu’nun ortaklık yapısı

OGG Lider ve Üyesinin Adı Hisse Oranı (%)

Socar&Turcas 51

Injaz Projects Co. LLC 49

Tabloda yer alan hisse oranları, taraflarca 19.6.2007 tarihinde imzalanan ‘Ortak Girişim Grubu Sözleşmesi’nde yer almakla birlikte, söz konusu sözleşmede ortaklığın kontrol yapısına ilişkin ayrıntı yer almamaktadır. Bununla birlikte, temsilci Cabbar Yılmaz tarafından gönderilen ve Kurum kayıtlarına 22.10.2007 tarih ve 1365 sayı ile intikal eden beyanda:

“Petkim Petro Kimya Holding A.Ş.’nin % 51 oranındaki hissesinin ihalesinin, Ortak Girişim

Grubumuza verilmesi durumunda; Ortak Girişim Sözleşmesinde belirtilen ancak henüz kesinlik

kazanmayan Ortaklık hisseleri itibariyle, Socar & Turcas Enerji A.Ş. ile IPCL Ortak Girişim

Grubu ayrı bir Şirket kuracaklar ve bu Şirket Petkim Petro Kimya Holding A.Ş.’nin % 51

hissesini devralacaktır.

100

Kurulacak bu şirketin Yönetim ve Kontrolü, Socar & Turcas Enerji A.Ş.’nin uhdesinde

olacaktır.”

denilmektedir. Bu beyandan hareketle, Socar&Turcas–Injaz Ortak Girişim Grubu’nun Socar&Turcas kontrolünde faaliyet göstereceği anlaşılmaktadır.

H.1.2.1. Socar&Turcas Enerji A.Ş.

Dosya kapsamındaki bilgilere göre, hisselerinin tamamı Azerbaycan devleti elinde bulunan petrol şirketi State Oil Company of Azerbaijan Republic (Socar) ile Aksoy Holding A.Ş. (Aksoy Holding)’nin kontrolünde bulunan Turcas Petrol A.Ş. (Turcas) arasında enerji sektöründe stratejik işbirliğine yönelik olarak 2006 yılının Aralık ayında Socar&Turcas Enerji A.Ş. (Socar&Turcas) kurulmuştur. Socar&Turcas’ın hissedarlık yapısı ve yönetim kurulu aşağıdaki gibidir.

Tablo 3: Socar&Turcas’ın hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı

Socar 51,00

Tablo 4: Socar&Turcas’ın yönetim kurulu

Üye Adı Görevi

Rövnag ABDULLAYEV Başkan

Socar&Turcas’ın ana sözleşmesinin 3. maddesinde şirketin, doğal gaz ve petrol başta olmak üzere enerji sektöründe her türlü üretim, işleme, satış, dağıtım, yatırım, araştırma, geliştirme, ihracat ve ithalat faaliyetleri ile iştigal edilmesi, bu amaçla yurt içinde ve yurt dışında ticari ve sınai tesisler kurulması gibi faaliyetlerde bulunacağı hüküm altına alınmıştır.

Sözleşme’nin 21. maddesinde ise yönetim kurulunun toplantı ve karar yeter sayıları belirlenmiştir. Buna göre, yönetim kurulu üye sayısının 7 (yedi) olması halinde, kurulun 5 (beş) üye ile toplanabileceği, ağırlaştırılmış nisap aranan haller haricinde de basit çoğunluk ile karar alınabileceği kararlaştırılmıştır. Maddenin devamında yer alan ağırlaştırılmış nisap aranan, yani Socar ve Turcas tarafından aday gösterilen üyelerden en az birinin olumlu oy kullanması koşuluyla çoğunluğun kabul oyunun alınmasını gerektiren, haller arasında aşağıdaki hususlar yer almaktadır.

“ii. Şirketin birleşmesi, bölünmesi, iştirak iktisap etmesi, tasfiyesi veya infisahı,

…

vi. Şirketin yıllık bütçesinde öngörülen işlemler veya işlem konusu sabit kıymetlerin değerinin

100.000 ABD Doları karşılığı YTL’ye eşit ya da daha az olması hali hariç olmak üzere,

Şirketin sabit kıymetlerinin satışı veya Şirket’e sabit kıymet alımı, teknoloji, patent, ticaret

veya servis markası, isim, lisans satın alınması,

…

ix. Şirket’in 100.000 ABD Doları karşılığı YTL’sini aşan bir borç veya masrafa girmesine yol

açan taahhüt, karar, uygulamalar, …”

Her ne kadar Socar sahip olduğu %51 oranındaki hisse ile Socar&Turcas’ta büyük ortak konumunda bulunsa da yukarıda belirtilen yönetim kurulu üyelerini atama ve belirli büyüklükteki yatırım kararları gibi stratejik kararlarda Turcas’ın veto hakkı olması dikkate alındığında Socar&Turcas’ın her iki teşebbüsün ortak kontrolünde olduğu anlaşılmaktadır.

H.1.2.1.1. State Oil Company of Azerbaijan Republic (Socar)

Petrol ve gaz alanlarının araştırma, keşif ve geliştirilmesi, petrol ve gaz ürünleri üretim, iletim, işleme ve satışı, diğer petrol ve gaz ile ilgili işlerin gerçekleştirilmesi alanlarında faaliyet göstermekte olan Socar, Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Güney Kafkaslar boru hatlarının proje ortaklarındandır. Bütün hisseleri Azerbaycan Devleti elinde bulunan Socar’ın Başkanlığını Rovnaq Abdullayev yürütmektedir. Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının %25’ine, bu hattan geçen petrolün ise %80’ine sahip olan Socar’ın, Şah Deniz Projesi’nde de %10 payı bulunmaktadır. Socar’ın çeşitli alanlarda Türk şirketlerle ortaklığı bulunmakta olup, petrol ve gaz sektörleri ağırlıkta olmak üzere toplam yirmisekiz adet iştiraki bulunmaktadır.

H.1.2.1.2. Turcas Petrol A.Ş. (Turcas)

Tabaş Petrolcülük A.Ş. ile Turcas Petrolcülük A.Ş.’nin 1999 yılında birleşmesi sonucu oluşan Turcas’ın, 2005 yılında The Shell Company of Turkey Limited ile akaryakıt ve madeni yağlar, perakende ve ticari satış, pazarlama ve dağıtım alanlarında yapmış olduğu Ortak Girişim Şirketi Sözleşmesi sonucunda Shell&Turcas Petrol A.Ş. unvanlı şirket kurulmuştur. Turcas akaryakıt dağıtımı ve madeni yağlar alanlarındaki tüm faaliyetlerini %30 hissesine sahip olduğu bu şirketin adı altında sürdürmektedir. 2006 yılında 909.048.401 YTL ciro elde eden Turcas’ın hissedarlık ve yönetim kurulu yapısı aşağıdaki tablolarda yer almaktadır.

Tablo 5: Turcas’ın hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı

Aksoy Petrol Dağıtım Yat. A.Ş. 28,52

Tablo 6: Turcas’ın yönetim kurulu

Üye Adı Görevi

Erdal AKSOY Başkan ve Murahhas Üye

Turcas’ın büyük hissedarı Aksoy Petrol Dağıtım Yatırımları A.Ş.’nin kontrolünü dolaylı olarak elinde bulunduran Aksoy Holding, böylece Turcas’ın kontrolünü de elinde bulundurmaktadır. Aksoy Holding’in hissedarlık ve yönetim kurulu yapısı ise aşağıdaki gibidir.

Tablo 7: Aksoy Holding’in hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı

Erdal AKSOY 59,80

180

Tablo 8: Aksoy Holding’in yönetim kurulu

Üye Adı Görevi

Erdal AKSOY Başkan

Saffet Batu AKSOY Başkan Vekili

Banu AKSOY TARAKÇIOĞLU Üye

Yukarıdaki tablolardan, Turcas’ın kontrolünün dolaylı olarak Aksoy Ailesi’nin elinde olduğu anlaşılmaktadır.

H.1.2.1.3. Injaz Projects Co. LLC (Injaz)

31.1.2007 tarihi itibarıyla Bahreyn mevzuatına göre kurulmuş ve kuruluş sözleşmesine göre bir yatırım şirketi olan IPCL Holding S.P.C. (IPCL), tamamı Injaz Projects Co. LLC (Injaz)’ye ait olan bir şirkettir. Yönetim kurulu bulunmayan şirketin CEO’su Ameen Diaeldeen KİLLİDAR imzalı, 22.10.2007 tarihli yazıda, IPCL’nin ve bağlı olduğu grupların hiçbirinin Türkiye’deki petrokimya sektöründe doğrudan veya dolaylı olarak faaliyet göstermediği ifade edilmiştir.

Dosya kapsamındaki bilgilere göre; Ekim 2006’da kurulan ve merkezi Riyad’da bulunan Injaz’ın, telekomünikasyon, petrol ve gazın aranması, rafinajı, petrokimya ürünlerinin rafinajı ve dağıtımı, elektrik, gaz ve su gibi enerji alanlarında doğrudan yatırım veya özelleştirmeler yoluyla faaliyet göstermeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle konsorsiyumlarda yer alan Injaz’ın, yatırım projelerini Ortadoğu, Kuzey Afrika, Türkiye ve İran bölgelerinde yoğunlaştırmayı planladığı ifade edilmektedir. Petrokimya alanında 13 milyar ABD Doları tutarında tesis ve rafineri yatırımlarının bulunduğu dosya kapsamındaki bilgiler arasındadır. İki büyük Suudi grup olan Al- Fozan Group ve Al Muhaidib Group tarafından Bahreyn Krallığı kanunlarına göre kurulmuş olan Injaz’ın yönetim kurulu Sulaiman ALMUHAIDIB, Abdullah ALFOZAN, Ammar ALKHUDAIRY, Issam ALMUHAIDIB, Raed Al MAIDAIHIM, Fozan ALFOZAN ve Basel ALQADEEB’ten oluşan Injaz’ın hissedarlık yapısı aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

Tablo 9: Injaz’ın hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı (%)

Al Muhaidip Group 40

Al-Fozan Group 40

Amwal AlKhaleej 20

Toplam 100,00

210

Al Muhaidip Group: Ticari mal üretimi, emlak, bankacılık, pazarlama, ticaret, telekominikasyon, demir-çelik ve perakende hipermarket sektörlerinde faaliyet göstermekte olan Abdulkadir Al Muhaidib & Sons Company Al Muhaidib Group), daha ziyade Körfez bölgesi, Avrupa ve Hindistan yarımadasında yoğunlaşmış durumdadır. Yönetim kurulu Sulaiman Abdulkadir Al Muhaidib, Emad Abdulkadir Al Muhaidib ve Essam Abdulkadir Al Muhaidib’ten oluşan Al-Muhaidib Group’un hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir.

Tablo 10: Al-Muhaidib Group’un hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı (%)

Sulaiman Abdulkadir Al Muhaidib 27

220

Al-Fozan Group: Suudi Arabistan, Katar, Bahreyn ve Kuveyt’te yoğunlaşan Al- Fozan Group’un faaliyetleri, demir-çelik, mühendislik, elektrik-elektronik, inşaat malzemeleri, ticaret, üretim, perakendecilik ve emlak gibi çeşitli alanlarda gerçekleşmektedir. Yöentim kurulu Khaled Abdullatif ALFOZAN, Ali Abdullatif ALFOZAN, Abdullah Abdullatif ALFOZAN, Fozan Mohammmed ALFOZAN, Ammar Abdulwahed ALKHUDAIRI ve Abdulhamid Abdulaziz ALOUHALI’den oluşan Abdullatif and Mohammed Al Fozan Development Company (Al Fozan Group)’nin hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir.

Tablo 11: Al Fozan Group’un hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı (%)

Abdullatif Mohammmed Alfozan Co. 60

Mali Alkhaleej Trading Co. 40

Toplam 100

Amwal AlKhaleej: Bölgesel bir yatırım grubu olan Amwal AlKhaleej Commercial Investments Company Limited (Amwal AlKhaleej) ise ulaşım, finansal hizmetler, doğal gaz, bankacılık, inşaat, sağlık ve perakende sektörlerinde Orta Doğu, Suudi Arabistan, Ürdün, BAE, Mısır, Kuveyt, Almanya ve Lübnan’da faaliyet göstermektedir. Petrokimya sektöründe doğrudan üretimde bulunmayan fonun Mısır ve BAE’deki petrokimya şirketlerinde payı bulunmaktadır. Yönetim kurulu Sulaiman Al Muhaidib, Abdullah ALFOZAN, Mohammed Al ABBAR, Essam Al MUHAIDIB, Fozan ALFOZAN, Dr. Fahad ALMUBARAK ve Ammar Al KHUDAIRY’den oluşan Amwal AlKhaleej’in hissedarlık yapısı aşağıdaki gibidir.

Tablo 12: Amwal AlKhaleej’in hissedarlık yapısı

Hissedar Hisse Oranı (%)

Al Muhaidib Group 37,50

H.2. İlgili Pazar

H.2.1. Petrokimya Sektörü ve Petkim Hakkında Genel Bilgiler

Petrokimya sektörü plastikler, lastik ve elyaf hammaddeleri ve diğer organik ara malları üreten geniş bir üretim yelpazesine sahip, büyük ölçekli, sermaye ve teknoloji yoğun bir sanayi koludur.

Türkiye’de petrokimya sanayinin kurulması fikri I. Beş Yıllık Plan Dönemi’nin başlangıcı olan 1962 yılında benimsenmiş, yapılan etüt ve araştırmalar sonucunda Petkim Petrokimya A.Ş. 3.4.1965 tarihinde TPAO’nun öncülüğünde kurulmuştur

Yeni şirket ilk iş olarak Yarımca Petrokimya Kompleksi’ni kurmaya karar vermiş ve 1970 yılında 5 ünite işletmeye alınmış, 1976 yılında da son olarak Kaprolaktam fabrikalarını devreye alarak Yarımca Kompleksi’nin kuruluşunu tamamlamıştır

Hızla artan yurtiçi talep karşısında Yarımca Kompleksi’nde yer alan ünitelerin büyük bir kısmı birkaç yıl içinde % 100 kapasite artışı ile desteklenmiş ancak, bu çaba talebi karşılamakta yetersiz kalmıştır.

260

Bunun üzerine III. Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde Petkim’in ikinci kompleksinin Aliağa’da kurulması kararlaştırılmıştır. Aliağa Kompleksi’nde, Yarımca’da bulunmayan Aromatikler, Yüksek Yoğunluklu Polietilen (YYPE), Polipropilen (PP), Ftalik Anhidrit (PA), Saf Teraftalik Asit (PTA), Akrilonitril (ACN) fabrikaları kurulmuştur Sektörde yeni teknolojilerin geliştirilmesi ve optimum kapasitelerin yükselmesiyle üretim maliyetlerinde önemli oranda düşüş kaydedilmiş, bu açılardan rekabet gücünü kaybeden Yarımca Kompleksi fabrikalarından önemli bir bölümü 1993-1995 yılları arasında kapatılmak zorunda kalınmıştır. Yeni yatırımlara imkan sağlamak üzere kapatılan fabrikaların tamamı sökülerek malzemeleri satılmış ve kompleks, çalışır durumdaki 5 fabrikası (SBR, CBR, KS, BDX, PS) ile birlikte 1.11.2001 tarihinde Tüpraş’a devredilmiştir

Türkiye petrokimya sanayi henüz pazar doygunluğuna erişmemiştir ve büyük bir gelişme potansiyeline sahiptir. Gelişmiş ülkelerde kişi başına termoplastik tüketimi 75-100 kg arasında iken yurdumuzda bu oran 26 kg. civarındadır.

Termoplastiklerin ülkemizdeki talep artış hızları da dünya ortalamalarının 2-3 katıdır. Türkiye’nin 1990 yılında 570.000 ton olan termoplastikler talebi 10 yıl içinde % 10,9 ortalama büyüme hızıyla yaklaşık üçe katlanmış ve 2000 yılında 1,6 milyon tona çıkmıştır.

Ancak kapasite artışlarının, talep büyümesine oranla çok yetersiz kalması nedeniyle, yurtiçi üretimin tüketim içindeki payı hızla azalmaktadır. Aliağa Kompleksi’nin devreye girdiği yıllarda Petkim’in yurtiçi talebi karşılama oranı % 85 iken bu oran, günümüzde % 31 seviyesine düşmüştür.

Türkiye petrokimya sanayinin arz yetersizliği dışındaki diğer bir sorunu da mevcut ve yeni kurulacak tesisler için hammadde teminidir. 2001 yılına kadar ana hammadde olan naftanın büyük bir kısmı Tüpraş rafinerilerinden temin edilmekte iken, Tüpraş’ın naftayı benzine dönüştüren yatırımları nedeniyle Petkim-Tüpraş arasındaki hammadde entegrasyonu 2001 yılı sonu itibariyle büyük ölçüde azalmış olup, her yıl önemli miktarda nafta ithal edilmeye başlanmıştır.

1997 yılı sonlarında Asya finansman krizi ile başlayan düşük karlı dönemin ardından, Dünya petrokimya sektöründe 2003 yılından itibaren önemli bir iyileşme gözlemlenmektedir.

Petkim’in onbeş ana işletme ünitesi, yardımcı işletme üniteleri ve Petkim limanının işletme hakkı devir kapsamındadır. 2000’li yıllarda başlatılan Petkim Kapasite Artırımı ve Modernizasyonu projeleri 2005 yılında tamamlanmış, son altı yıl içinde yaklaşık 450 milyon $ tutarında yatırım yapılmıştır.

Dosya mevcuduna göre, Petkim limanı, Denizcilik Müsteşarlığının 4.10.2004 tarihli işletme izniyle 3. şahısların kullanımına açılmıştır. Elleçleme ve tahmil/tahliye hizmetleri eşya sahipleri tarafından verilmekte olup, Petkim tarafından 3. şahıslardan iskele kullanım bedeli tahsil edilmektedir. Liman yolunun 26.5.2005 tarihinde açılması ve firmalarla yapılan görüşmeler neticesinde 2006 yılının ikinci yarısından itibaren Petkim iskelesi 3. şahıslarca tercih edilmeye başlanmıştır. İskele kullanım bedeli, çevre limanlardaki uygulanan ücretler dikkate alınarak belirlenmekte ve yük miktarına göre skala uygulanmaktadır.

H.2.2. İlgili Ürün Pazarı

Petkim’de çok çeşitli ürünlerin üretimi gerçekleştirilmekte olup, bu ürünlere farklı gruplar altında aşağıda yer verilmiştir:

1) Etilen Ham Maddesi

2) Termoplastikler Grubu:

- Polivinil Klorür (PVC)

- Alçak Yoğunluk Polietilen (AYPE)

- Yüksek Yoğunluk Polietilen (YYPE)

- Polipropilen (PP)

3) Elyaf Ham Maddeleri Grubu:

- Akrilonitril (ACN)

- Saf Teraftalik Asit (PTA)

- Monoetilen Glikol (MEG)

330

4) Diğer Ürünler Grubu:

- Dietilen Glikol (DEG)

- Sudkostik (%100)

- Propilen (KS)

- Ftalik Anhidrit (PA)

- Benzen

- o-X (Ortoksilen)

- p-X (Paraksilen)

- Hidrojene Benzin

- C4

- Ham Benzin

- Aromatik Yağ

- Masterbatch

- Plastik Mamüller

- Diğerleri (Low Polimer, Ataktik Polimer, TEG, Hipoklorit)

Petkim, ana olarak, termoplastikler grubundaki ve elyaf hammaddeleri grubundaki ürünlerin üretilmesi ile iştigal etmektedir. Dosya mevcudu belgelerden yararlanılarak Petkim’de üretilen söz konusu ürünlerin gerek talep, gerekse arz ikamesi açısından karşılaştırılması yapılmış ve elde edilen bilgiler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

350

ETİLEN

PE, VCM, EO/EG üretiminde kullanılmaktadır. - - TERMOPLASTİKLER GRUBU

PVC

P-34/74 türü, kağıt veya bez üzerine uygulamalarda suni deri,

bükülebilir kumaş kağıt ve metal kaplamalarda; P-38/74 türü ise,

AYPE

sert/yumuşak/şeffaf/renkli kaplamalarda, suni deri üretiminde, cam

YYPE

ve metal parçaların darbelerden ve atmosferik etkenlerden

(Sınırlı) - korunması için yapılan kaplamalarda ve çeşitli tip oyuncak ve top

üretiminde kullanılmaktadır.

AYPE

YYPE

Enjeksiyon kalıplama (endüstriyel amaçlı kullanım, şişe kasası ve

meyve taşımacılığında, alet kutusu, yükleme kasası), film

ekstrüzyonu (alışveriş torbaları,ağır hizmet torbaları, çöp torbaları,

yüksek gerilimli ince filmlerin imalatında), boru imali (su dağıtımı,

kanalizasyon, sulama dağıtım şebekeleri), şişirme ile kalıplama

AYPE, PVC,

(büyük boyutlu sıvı taşıma fıçıları, su ve kimyasallar için tanklar;

PP (Sınırlı) - krosen, kimyasallar için oto yağları ve akışkanlar için konteynerler

imalatında; deterjan, şampuan ve kozmetik şişeleri üretiminde)

sahalarında kullanım alanı bulmaktadır.

PP

Örgü, çuval, halı ipliği, halat, paspas, filtre bezi, balık ağı, fırça AYPE, YYPE, - yapımı, kord bezi, keçe tekerlek lastiği ve peruk imalatında PVC (Sınırlı)

kullanılmaktadır.

ELYAF HAMMADDELERİ GRUBU

ACN

Akrilik elyaf, akrilik boya, nitril kauçuk imalatında kullanılmaktadır. - - PTA

Polyester elyaf ve iplik imalatı, PET şişe imalatında

- - kullanılmaktadır.

MEG

Polyester elyaf ve film imalatında, otomobillerde antifriz olarak,

endüstriyel soğutma sistemlerinde, kar eritme sistemlerinde ve

- - patlayıcı madde imalatında kullanılmaktadır.

DİĞER ÜRÜNLER GRUBU

PA

PA’nın önemli kullanım alanı monohidrik alifatik alkalilerin

diesterlerinin (plastifiyanlar) üretimidir. Bu esterler muhtelif sentetik

reçineler ve plastiklerin içine katılır. Termoplastikler, plastifiyanların

- - katılması ile kolay işlenebilirlik, elastikiyet, daha iyi mekanik

özellikler, fiziksel ve kimyasal dayanıklılık, kalıcı elektriksel

özellikler ve boyanabilirlik gibi son tüketim alanlarını olumlu yönde

etkileyen nitelikler kazanırlar.

BENZEN

Geniş bir kullanım spektrumu olan benzene, kauçuk

kimyasallarının, ilaç aktif maddelerinin, fotoğrafçılıkta kullanılan - - kimyasalların, böcek ilaçlarının, reçine vb. kimyasalların yapımında

kullanılmaktadır.

ORTOKSILEN

Başlıca kullanım alanı plastik yan sanayiinde büyük önemi olan

- - ftalik anhidrit üretimidir .

PARAKSILEN

En önemli kullanım alanları poliester sanayiinin girdileri olan Saf - -

Tereftalik Asit (PTA) ve Di - Metil Tereftalat ( DMT ) üretimleridir .

SUDKOSTİK

Kağıt, kağıt hamuru,alüminyum yapımında, sabun ve deterjan

- -

sanayinde, tekstil alanında, suni ipek, nebati yağ ve film imalinde

kullanılmaktadır.

Hemen hemen tüm ürünlerin ana hammaddesini teşkil eden “etilen”, son yıllarda ithal edilmeye başlanan “nafta” maddesinden elde edilmekte olup; bu hammaddenin ikamesi bulunmamaktadır.

AYPE, YYPE, PVC, ve PP termoplastikler grubuna girmektedir. Termoplastikler, birbirlerine moleküller arası bağlarla bağlanmış ve kararlı birleşik gibi davranan çok sayıda molekülün yan yana dizilmesi ile elde edilen molekül zincirlerinden meydana gelmişlerdir. Termoplastikler, kimyasal yapıları ve fiziksel özellikleri açısından aynı plastik alt grubunda yer aldıklarından doğal olarak benzerlik göstermektedirler. Tablodan da görülebileceği üzere, sınırlı da olsa kullanım amacı (talep) yönünden birbirlerini ikame edebilecekleri anlaşılmaktadır.

Termoplastikler konusunda edinilen teknik bilgilerden, alt pazarlarda, söz konusu ham maddelerin bazı sınırlı uygulamalarda birbirlerini ikame edebildikleri tespit edilmiştir. Ancak, burada gözardı edilmemesi gereken husus, termoplastiklerin uygulama alanlarının çok geniş olması ve uygun sıcaklıklarda bu maddelerin eritilmesi sonucunda ikame edilebilirliklerinin de bulunmasına rağmen anılan durumun daha çok üreticinin elde etmek istediği üründe maliyet avantajı yaratmak ve kaliteyi çok önemsemediği sınırlı uygulamalar için geçerli olduğudur. Örneğin, sert boruların yapımında kullanılan YYPE yerine daha düşük maliyetli termoplastikler (PVC gibi) kullanılabilse de esasen uygulamada ikame ürünler tercih edilmemektedir. Talep ikamesi açısından düşünüldüğünde, aralarındaki önemli fiyat farklılıkları ile ürünlerin fiziksel ve kimyasal yapıları açısından genel özellikleri itibarıyla var olan belirgin ayrımlar hep bir arada değerlendirildiğinde her bir termoplastik hammaddenin ayrı birer ürün pazarında ele alınmasının daha doğru olacağı düşünülmektedir.

Termoplastiklerin her birinin, üretim teknolojileri (üretimlerinde kullanılan ana girdiler ve üretim prosesleri) çok büyük farklılıklar göstermektedir. Ayrıca, her termoplastik için spesifik üretim teknolojilerinden dolayı bunların üretimini artırma amacıyla yapılması gereken yüksek yatırım maliyetleri ve dolayısıyla teknik giriş engelleri bulunmaktadır. Özetle, bu 4 üründen birine olan talep arttığında, Petkim’in talebi artan ürünü daha fazla üretmek için diğer hammaddelerin üretildiği fabrikaları kullanma imkanı bulunmamaktadır.

ACN, PTA ve MEG, elyaf hammaddeleri grubunu oluşturmaktadır. Bu ürünlerin her birinin farklı bir tesiste üretildiği ve üretimlerinde kullanılan ana girdiler ve üretim proseslerinin büyük farklılıklar gösterdiği göz önüne alındığında; ACN, PTA ve MEG’nin arz ikamesi açısından birbirlerini ikame edemeyeceği anlaşılmaktadır. Yine benzer şekilde bu ürünlerin talep ikamesi bulunmamaktadır. Edinilen bilgilerden, nihai ürünler elde edilirken, bunların birbirleri yerine değil, birbirlerini tamamlayıcı ürünler olarak kullanıldıkları anlaşılmaktadır.

Yukarıdaki bilgiler çerçevesinde, ilgili ürün pazarları, Etilen pazarı, Alçak Yoğunluk Polietilen (AYPE) pazarı, Polivinil Klorür (PVC) pazarı, Yüksek Yoğunluk Polietilen

(YYPE) pazarı, Polipropilen (PP) pazarı, Akrilonitril (ACN) pazarı, Saf Teraftalik Asit (PTA) pazarı, Monoetilen Glikol (MEG) pazarı, diğer ürün pazarları [Low Polimer, Ataktik PP, DEG, TEG, PA, Sudkostik, Hipoklarit, Propilen (KS), C4, Aromatik Yağ, Ham Benzin, Benzen, Ortoksilen, Paraksilen, Hidrojene Benzin, Masterbatch, Plastik Hammaddesi] olarak tespit edilmiştir.

H.2.3. İlgili Coğrafi Pazar

İlgili ürün pazarını oluşturan ürünler, Türkiye genelinde bulunan fabrika ve imalathanelerde alt pazarlardaki üreticiler tarafından kullanılmakta ve bu ürünlerin ülke genelinde yaygın olarak ticareti yapılmaktadır. Ürünün coğrafi olarak kullanım alanı göz önüne alındığında, ilgili coğrafi pazar “Türkiye Cumhuriyeti sınırları” olarak ele alınmıştır.

H.3. Değerlendirme

Dosyadaki bilgilere göre, sermayesindeki %51’e karşılık gelen kamu payının blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi süreci devam etmekte olan Petkim’in 2006 yılı satışları aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

Tablo 14: Petkim 2006 satışları

420

(…………..TİCARİ SIR……….)

Petkim’in ticaretini yaptığı ürünler bakımından 2006 yılı itibarıyla ilgili ürün pazarlarındaki paylarına gerek kapasite gerekse satış miktarı bazında aşağıda yer verilmiştir.

Tablo 15: Petrokimyasal ürünler yurtiçi tüketimi ve Petkim pazar payı (2006)

440

(…………..TİCARİ SIR……….)

450

Devralan tarafın ilgili ürün pazarlarında sahip oldukları herhangi bir ciro ya da pazar payı olmadığı dikkate alındığında, özelleştirme sürecinde gerçekleşecek bildirime tabi devir işleminin, alçak yoğunluk polietilen (AYPE), polivinil klorür (PVC), yüksek yoğunluk polietilen (YYPE), polipropilen, akrilonitril (ACN), saf teraftalik asit (PTA), monoetilen glikol (MEG), PA, sudkostik, benzen, paraksilen (P-X) pazarlarında, 1997/1 sayılı Tebliğ’de yer alan eşiklerin aşılması nedeniyle işlemin Rekabet Kurulu iznine tabi bir devir işlemi olduğu görülmektedir.

460

Türkiye’de temel ve ara petrokimyasallar ile termoplastikler alanında kamu, sentetik elyaflarda ise özel sektör ağırlıklı bir yapı vardır. Petkim dışında temel petrokimya sanayinde, (…..) ton/yıl DMT (Dimetil Tereftalat) üretim kapasitesi ile SASA, (…….) ton/yıl lastik hammaddeleri (SBR, CBR, KS) ve (…….) ton/yıl PS (Polistiren) üretim kapasitesi ile TÜPRAŞ ve (…….) ton/yıl PS (Polistiren) üretim kapasitesi ile Başer Petrokimya dışında faaliyet gösteren büyük şirket yoktur. Başka bir ifadeyle, Petkim’in rekabetçi konumunda yapılacak değerlendirmelerde ithalat imkanları ve faaliyetleri ön plana çıkmaktadır. Bu yönde yapılacak değerlendirmelere geçmeden önce, pazardaki gelişimi görebilmek amacıyla Petkim’in söz konusu ürünlerde son 2001-2005 yılları arasındaki pazar paylarına da aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.

Tablo 16: Petkim’in son 2001-2005 yılları arasındaki pazar payı gelişimi

(…………..TİCARİ SIR……….)

490

Yukarıdaki verilerden, 2006 yılı itibarıyla Petkim’in, ticarete konu temel ürünleri olan termoplastiklerde en yüksek pazar payını AYPE pazarında elde ettiği görülmektedir. Esasen 2004 yılında %(…)’e kadar gerileyen pazar payı, kapasite artırımlarıyla birlikte 2006 yılında %(…)’ye yükselmiştir. Öte yandan diğer termoplastik ürünleri bakımından tersi bir gelişim söz konusudur. Petkim’in 2001 yılı itibarıyla PVC pazarında sahip olduğu %(…) oranındaki payı 2006 yılında %(…)’ye, YYPE pazarında ise aynı yıllar itibarıyla %(…)’ten %(…)’ye gerilemiştir. Petkim’in elyaf hammadeleri bakımından pazar payı ise %(…) ile %(…) arasında değişmektedir. Yukarıda yer verilen tablolardan, Petkim’in ACN, MEG, PTA pazarlarındaki paylarında da son altı yıl içinde bir gerileme görülmektedir. ÖİB yetkililerinin ifadelerine göre, diğer ürün grubu altındaki ürünlerin önemli bir bölümü Petkim’in kendi üretiminde kullanılmaktadır. Dosya mevcudundan, söz konusu ürünlerin bir kısmının satışının yapılmadığı, ürün fazlası olarak satışa sunulanların ise satış miktarının oldukça düşük düzeylerde gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Bu nedenle, söz konusu ürün grubu içinde ticarete konu olan PA, Benzen, O-X, P-X ve sudkostik ürünleri değerlendirmeye alınmıştır. Bu ürünlerden Petkim’in %(…) pazar payına sahip olduğu benzen için 2006 yılı iç satış miktarı esasen yalnızca (…) ton ile sınırlı kalmıştır. Söz konusu üründe (……) tonluk miktar ise ihraç edilmiştir. Petkim’in %(…) oranında pazar payına sahip olduğu P-X pazarında da satışlarının yaklaşık yarısının ihracata yönelik olduğu; diğer ürünlerden PA, O-X ve sudkostik pazarlarında ise 2006 yılı itibarıyla Petkim’in pazar payının sırasıyla %(…), %(…) ve %(…) olarak gerçekleştiği görülmektedir.

Esasen, dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, Petkim’in petrokimyasal ürünlerin üretiminde tek yerli üretici olduğu görülmekle birlikte, ciddi bir ithalat baskısı altında olduğu anlaşılmaktadır. Çoğu ülke bakımından sıfır gümrükle Türkiye piyasasına mal satan global şirketler Petkim’in rakipleri konumundadır. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre son 7 yılda ülkemize giren ve Petkim’in rakibi olan termoplastik hammadde ithalatları aşağıdaki tabloda verilmektedir. Buna göre, 2001 yılındaki daralmanın dışında her yıl ithalat miktarı bir önceki yıla göre ortalama %(…-…) civarında artış göstermektedir.

Tablo 17: Türkiye Termoplastik İthalatının Yıllara Göre Dağılımı (ton)

530

(…………..TİCARİ SIR……….)

2000 yılında İspanya ve Belçika AYPE ithalatında ilk sırayı paylaşırken, 2006 yılında bu ülkelerden ithal edilen ürün miktarları 5. ve 7. sıraya gerilemiştir. 2005 yılında Türkiye’ye en fazla AYPE satan İsrail, Lübnan –İsrail savaşı sırasında Hayfa’daki

tesislerini bir süre kapatması nedeni ile bu sırada İsrail’den ürün gelişi azalmış, bu nedenle İsrail, Azerbaycan’dan sonra ikinci sıraya düşmüştür. 2005 yılında İran’dan ülkemize ithal edilen AYPE miktarı sadece (….) ton iken 2006 yılında 15 kat artarak (….) tona yükselmiştir. Suudi Arabistan’dan ise 2004 yılında (….) ton ithalat yapılmışken, 2005 yılında (….) ton, 2006 yılında da ikiye katlanarak (….) tona ulaşmıştır.

2005 yılında Türkiye’ye en fazla PVC satan Romanya 2006 yılında Çin’den sonra 2. sıraya gerilemiştir. 2004 yılında Çin PVC ithalatı (….) ton iken, 2005 yılında 6 bin ton, 2006 yılında ise 120 bin tona yükselmiştir. Dünya PVC üretiminin %(….)’unu üreten ve 2008 yıllarında %(….)’a ulaşması beklenen Çin PVC ürünlerdeki talebini azaltması sonrası kapasite fazlası ile Türkiye pazarına yönelmiştir. Piyasaya yeni giren Endonezya 2006 yılında (….) ton PVC ihracatıyla 3. sıraya yerleşmiştir.

2006 yılında PP ithalatlarında ilk üç sırayı paylaşan Almanya, Fransa ve S.Arabistan ithalattaki paylarını artırırken İtalya, pazar payını korumuştur.

2006 yılında YYPE ithalatında piyasaya İran’ın girmesiyle 2005 yılında Türkiye’ye en fazla YYPE ihraç eden S.Arabistan, Almanya, Belçika Macaristan’ın ithalat payları düşmüştür. 2005 yılında İran’dan YYPE ithalatı 7 bin ton iken 2006 yılında (….) tona yükselmiş ve İran sıralamada 2. sıraya yükselmiştir.

H.3.1. Koordinasyon Etkisine Yönelik Değerlendirme

Bildirim konusu devir işlemi kapsamında yoğunlaşmaya ilişkin değerlendirmelere geçmeden önce, devralan tarafın ortak kontrol içeren bir yapıda olması ve devir işlemi neticesinde Petkim’in Socar ve Turcas’ın ortak kontrolü altında faaliyetinde devam edecek olmasından dolayı, işlemin koordinasyon doğurucu etkisine ilişkin bir değerlendirme yapmak yerinde olacaktır. Taraflardan Socar ve Turcas’ın Türkiye’de rakip olarak faaliyet gösterdikleri bir pazar bulunmamaktadır. Nitekim ortaklığa ilişkin Ana Sözleşme’nin ‘Münhasırlık’ başlıklı 34. maddesinde de, aynı anlaşmanın ‘Maksat ve Mevzu’ başlıklı 3. maddesinde belirtilen faaliyetlerin münhasır ortak olarak gerçekleştirileceği belirtilmektedir. Buradan da anlaşılacağı üzere, Petkim özelleştirmesi sürecinde kurulan bu ortaklığın herhangi bir pazarda koordinasyon etkisi doğuracak niteliğinin olmadığı anlaşılmaktadır.

H.3.2. Yoğunlaşmaya Yönelik Değerlendirme

580

Devralan taraflardan Bildirime konu işlemde alıcı olan ortak girişim grubunun kontrolünü elinde tutan Socar&Turcas’ın Türkiye petrokimya endüstrisinde herhangi bir faaliyeti bulunmamaktadır. Dikey bütünleşme açısından konu ele alındığında, Socar&Turcas’ın geleceğe dönük projeleri arasında rafineri kurmak olduğu, söz konusu rafinerinin ağırlıklı olarak petrokimya endüstrisinin ham maddesi olan nafta üretecek olmasının Petkim açısından bir avantaj sağlayacağı belirtilmiştir. Bu durumun ve Socar’ın petrol ve gaz alanlarındaki faaliyetleri ve sahip olduğu kaynakların Petkim açısından bir etkinlik artışı sağlayacağı söylenebilirse de, söz konusu artışın yeni bir hakim durum yaratmak ya da mevcut hakim durumu güçlendirmek gibi bir değerlendirmeye gerekçe olamayacağı değerlendirilmektedir. Her ne kadar alıcı ortak girişim grubunda kontrol hakkının olmadığı beyan edilse de, Injaz Grubu’na ilişkin bir değerlendirme yapılacak olursa; başta Orta Doğu ve Kuzey

Afrika’daki petrol endüstrisi olmak üzere enerji sektörlerine odaklanmış olan ve petrokimya sektöründe de özel tecrübesi bulunan bu grubun alıcı konsorsiyumun içinde yer almasının, Türkiye petrokimya endüstrisinde bir faaliyetinin olmadığı dikkate alındığında, yeni bir hakim durum yaratmak ya da mevcut bir hakim durumu güçlendirmek gibi bir sonuca yol açmayacağı görülmektedir.

I. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,

1- Petkim Petrokimya Holding A.Ş.’nin sermayesindeki %51’e karşılık gelen kamu

payının blok satış yöntemiyle Socar&Turcas-Injaz Ortak Girişim Grubu’na

devredilmesi işleminin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi, 1998/4 sayılı ve 1997/1

sayılı Tebliğler uyarınca izne tabi bir devralma işlemi olduğuna,

2- İşlem sonucunda aynı Kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum

yaratılmasının veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesinin ve böylece ilgili

pazarlarda rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığına, bu

nedenle bildirime konu işleme izin verilmesine

OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.