Sigara üreticisi firmaların 2010 yılının ilk günlerinde perakende noktalarına mal vermedikleri, ÖTV artışı…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

10

Başkan: Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI

Üyeler: Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR

B. RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA, Erdem AKTEKİN

C. BAŞVURUDA

BULUNAN: Doğan ÇELİK

Güvenevler Mah. 1940 Sok. no:7/a Yenişehir / Mersin Osman ÖZTÜRK

Öztürk Gıda San. Tic. Ltd. Şti. Plevne Cad. no:272

Siteler / Ankara

Çağrı Şükrü ULUSLU

Akdeniz Cad. Ayşe Apt. 89/3 Fatih / İstanbul

H. Haluk BOZKURT

Gimat Gıda Top. Sitesi 3. Blok No: 34 Macunköy / Ankara Erhan AYVAZ

Erhan2512@hotmail.com

Serhat TUGAN

Kasımpaşa Mah. Gazlıgöl Cad. No: 37 Afyonkarahisar / Afyon Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu adına Genel Sekreter Naci SULKALAR ve

Genel Başkan Bendevi PALANDÖKEN

Tunus Cad. No:4 Bakanlıklar / Ankara

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:

Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük

San. ve Tic. A.Ş.

Dr. Fahrettin Kerim Gökay Cad. No: 62/64 Küçükçamlıca Üsküdar / İstanbul

BAT Tütün Mamülleri San. ve Tic. A.Ş.

Veko Giz Plaza, Meydan Sokak, No:20 Kat: 18

Maslak / İstanbul

JTI Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş.

Torbali Mah. No:5 Izmir - Aydin Asfalti Torbalı / Izmir

European Tobacco Sigara ve Tütün San. ve Tic. A.Ş.

Yeni Mahalle Cumhuriyet Bulvarı Kazanlı / Mersin

Imperial Tobacco Sigara ve Tütüncülük San. ve Tic. A.Ş.

Halide Edip Adıvar Mahallesi Çiftecevizler Deresi Sok.

Akın Plaza No:2 Şişli / İstanbul

KT&G Tütün Mamülleri San. ve Tic. A.Ş.

Dereboyu Sok. Sun Plaza No:24 Kat: 10 Maslak / İstanbul

E. DOSYA KONUSU: Sigara üreticisi firmaların 2010 yılının ilk günlerinde perakende noktalarına mal vermedikleri, ÖTV artışı sonrası anlaşmalı fiyat artışına gittikleri ve sigara üreticilerinin aldıkları ortak kararla satış noktalarının kâr marjlarını düşürdükleri iddiası.

70

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvurularda özetle; sigara üreticilerinin sigara fiyatlarını aralarında anlaşarak ortaklaşa artırdıkları, 2009 yılının sonunda Bakanlar Kurulu tarafından arttırılan nispi ÖTV oranı sonrası üreticilerin nihai satış noktalarına mal vermeyi reddettiği ve yine vergi artışı sonrası nihai satış noktalarının sigara satışı üzerinden aldıkları kar marjını birlikte aldıkları bir kararla düşürdükleri iddialarına yer verilmiştir.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 4.1.2010 tarih ve 4 sayı; 4.1.2010 tarih ve 5 sayı; 5.1.2010 tarih ve 68 sayı; 11.1.2010 tarih ve 270 sayı; 13.1.2010 tarih ve 375 sayı;13.1.2010 tarih ve 2 sayı ile giren başvurular üzerine hazırlanan 27.1.2010 tarih ve 2010-3-1/İİ-10-MBA sayılı İlk İnceleme Raporu ile 4.2.2010 tarih ve 994 sayılı başvuru üzerine hazırlanan 10.2.2010 tarih ve 2010-3-33/İİ-10-MBA sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu’nun sırasıyla 4.2.2010 tarih ve 10-13/147-M sayılı ve 18.2.2010 tarih ve 10-18/197-M sayılı toplantılarında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili kararlar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 6.4.2010 tarih ve 2010-3-1/ÖA-10-MBA sayılı Önaraştırma Raporu 9.4.2010 tarih ve REK.0.07.00.00-110/153 sayılı Başkanlık önergesi ile 10-31 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; sigara üreticilerinin aralarında anlaşarak sigara fiyatlarını ortaklaşa arttırmak, bakkal marjlarını ortaklaşa düşürmek ve zam sonrası nihai satış noktalarına mal vermemek yollarıyla 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiklerini gösterir herhangi bir belge ya da bulguya rastlanmadığı, anılan teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı, şikayetlerin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.

100

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. Taraflar

I.1.1. Philsa Philip Morris Sabancı Sigara ve Tütüncülük San. ve Tic. A.Ş. (PM) PM 1987 yılında kurulmuş ve 1993 yılında Türkiye’deki sigara üretimi faaliyetlerine başlamıştır. Şirket Marlboro, Parliament, Muratti, Chesterfield, L&M, Lark, Bond Street ve Lider markalı 37 değişik sigara ürünün üretimini gerçekleştirmektedir. Şirket yönetim kurulu üyeleri; Jean Klaude Kunz (Başkan), Ahmet Cemal Dördüncü (Başkan vekili), Turhan Talu, Mats Reinhold Olov Sjoeblem, M. Nedim Bozfakıoğlu, Ahmet Arıcan ve Matthias Maria Knopp’dan oluşmaktadır. PM’ın ortaklık yapısına Tablo 1‘de yer verilmiştir.

Tablo 1 – PM’nin Ortaklık Yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

Philip Morris Participations B.V. 74,99

Kaynak: PM

PM tarafından üretilen sigaraların fiyatlama, pazarlama, dağıtım ve satışı Philip Morris International (PMI) bünyesinde bulunan Philip Morris SA Philip Morris Sabancı Pazarlama ve Satış A.Ş. (PMSA) tarafından gerçekleştirilmektedir. Şirket üretici firmadan aldığı ürünleri, hem kendi satış kanalları vasıtasıyla hem de sayısı …’u bulan bağımsız distribütörleri aracılığıyla nihai satış noktalarına ulaştırmaktadır.

I.1.2. British American Tobacco Tütün Mamulleri San. ve Tic. A.Ş. (BAT)

BAT, 21.1.2008 tarihinde ticaret siciline tescil edilerek kurulan ve fabrikasyon sigara üretimi gerçekleştiren bir anonim şirkettir.

BAT, Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 22.4.2008 tarih ve 2008/23 sayılı Kararı’na istinaden Tekel’in sigara üretim işi ile ilgili varlıklarını 24.6.2008 tarihinde devralmıştır. Söz konusu özelleştirme işlemine 27.3.2008 tarih ve 08-26/284-92 sayılı Kurul Kararı ile izin verilmiştir.

BAT’ın yönetim kurulu üyeleri; Johan M. Vandermeulen (Başkan), Patrick Lindsey Hodgins, Rıza Tuna Turagay ve Harderep Khangura’dan oluşmaktadır. Şirketin mevcut ortaklık yapısına Tablo 2’de yer verilmiştir.

Tablo 2 – BAT’nin Ortaklık Yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

Precis (1790) B.V. 98,47

Kaynak: BAT

140

BAT, Dunhill, Kent, Pall Mall, Viceroy, Bahar, Maltepe, Meltem, Samsun, Samsun 216, Tekel 2000, Tekel 2001 ve Yeni Harman markaları altında 43 değişik sigara çeşidinin üretimini gerçekleştirmektedir.

BAT tarafından üretilen sigaralar, BAT British American Tobacco International B.V’nin kontrolüne sahip olduğu Hollanda menşeili British American Tobacco Exports B.V.nin Türkiye İstanbul şubesine (BAT Şube) satılmakta, bu şirket ise sigaraların satış ve dağıtımını gerçekleştirmektedir. BAT Şube altı büyük ilde (İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana ve Antalya) ürünlerinin dağıtımını kendisi üstlenirken, kalan illerdeki dağıtımı gerçekleştirmek üzere .. bağımsız distribütör ile çalışmaktadır.

I.1.3. JTI Tütün Ürünleri Sanayi Anonim Şirketi (JTI)

26.7.2006 tarihinde kurulan JTI, Camel, Glamour, Salem, Winston, Monte Carlo, More, Memphis, Anadolu ve LD markaları altında 40 farklı sigara çeşidini üretmektedir. Ortaklık yapısı Tablo 3’de sunulan şirketin yönetim kurulu üyeleri; Ebru Ersin (Başkan), Zurab Aslanishvili ve Adrian Gheorghiu‘dan oluşmaktadır.

Tablo 3 – JTI’nın Ortaklık Yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

JTI International Holding III BV 100

Kaynak: JTI

JTI tarafından üretilen ürünler; JTI Tütün Ürünleri Pazarlama A.Ş. (JTI) tarafından zincir mağazalara direk olarak, diğer perakende noktalarına ise.. distribütörü vasıtasıyla dağıtılmaktadır.

I.1.4. Imperial Tobacco Sigara ve Tütüncülük San. ve Tic. A.Ş. (IT)

19.2.2003 tarihinde kurulan IT, Davidoff, Bianca, Superkings, L&B, West, Polo ve Imp Klasik markalı sigara ürünlerinin üretimini gerçekleştirmektedir. Şirket tarafından üretilen ürünler Ankara ve İstanbul şehir merkezlerinde grup şirketi Imperial Tobacco Tütün Ürünleri Satış ve Pazarlama A.Ş. şirketi tarafından dağıtılırken, Türkiye’nin kalan bölgelerine dağıtım IT’nin mevcut… distribütörü vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir.

Şirketin yönetim kurulu üyeleri; Daniel Pradilla Bermudez (başkan), Robert Georges Jean Danloux (Başkan vekili) ve Russell John Pickering’den oluşmakta olup, ortaklık yapısına Tablo 4’te yer verilmiştir.

Tablo 4 – IT’nin ortaklık yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

Imperial Tobacco Overseas Limited 99,92

Kaynak: IT

I.1.5. European Tobacco Sigara ve Tütün San. ve Tic. A.Ş. (ET)

2004 yılında faaliyet geçen ET, Mersin’de kurulu fabrikasında sigara üretimi gerçekleştirmektedir. Şirket Vigor, Winner, President, HDD, Black Galeon ve Violet markaları altında 30’dan fazla çeşit sigara üretmektedir. Yönetim kurulu üyelri; Mahmut Arslan (Başkan), Aydın Satıcı, Mehmet Hulusi Kaymaz ve Hüseyin Arslan’dan oluşan şirketin ortaklık yapısı ise Tablo 5‘de yer verilmiştir.

Tablo 5 – ET’nin Ortaklık Yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

European Tobacco Inc. 49,99

Kaynak: ET

190

I.1.6. KT&G Tütün Mamulleri San. ve Tic. A.Ş. (KT&G)

2004 yılında sigara fabrikası kurma amacıyla Tire’de arsa satın alan KT&G, daha sonra bu planlarını ertelemiş ve fabrika inşaatına 2007 yılında başlamıştır. 2008 yılında fabrikanın tamamlanmasıyla KT&G, Esse ve This markalarıyla pazara giriş yapmıştır. Şirketin yönetim kurulu üyeleri; Bok In Baek, Wan Kyun You, Woong Ki Min ve Dong Won Lee’den oluşmaktadır. KT’nin ortaklık yapısına Tablo 6’da yer verilmiştir.

Tablo 6 – KT&G’nin Ortaklık Yapısı

Pay Sahibi Sermaye Payı (%)

KT&G Corporation 100

Kaynak: KT&G

KT&G Dünya’daki konumunun aksine Türkiye sigara pazarından pay alamamıştır. Şirketin 2009 pazar payı %...’in altındadır. Ticari sır

değerlendirmelerde yer verilmemiştir.

I.2. İlgili Mevzuat

Yakın geçmişe kadar, Türkiye'de tütün ve tütün mamullerine ilişkin mevzuat oldukça geniş ve karmaşık bir yapılanma arz etmekteydi. 10.6.1938 tarih ve 3437 sayılı “Tütün ve Tütün İnhisarı Kanunu” nu yürürlükten kaldıran 9.5.1969 tarih ve 1177 sayılı “Tütün ve Tütün TEKELİ Kanunu” bu alandaki temel mevzuat niteliğini uzun yıllar muhafaza etmiş fakat bu kanun da 3.1.2002 tarih ve 4733 sayılı “Tütün, Tütün

Mamulleri, Tuz ve Alkol İsletmeleri Genel Müdürlüğünün Yeniden Yapılandırılması İle Tütün ve Tütün Mamullerinin Üretimine, İç ve Dış Alım ve Satımına, 4046 Sayılı Kanunda ve 233 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu Kanuna son şekli ise 5752 sayılı Kanun ile verilmiş, Kanun’un ismi ‘4733 sayılı Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’ olarak değiştirilmiştir.

I.2.1. 4733 sayılı Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun (4733 sayılı Kanun)

4733 sayılı Kanun’un amacı Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğünün yeniden yapılandırılması ile Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumunun (TAPDK) kurulmasına, bu kurumun görev ve yetkilerinin düzenlenmesine ve tütün ve tütün mamullerinin Türkiye'de üretimine, iç ve dış alım ve satımına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Tütün üretimi yapabilmek için gerekli olan ekim belgesini vermek, tütün işleme tesislerinin kurulmasına izin vermek, tütün mamulü üreticileri tarafından satın alınan tütünlerin tescil işlemlerini gerçekleştirmek, tütün mamulleri üretecek veya satacak olan işletmelere satış ve/veya uygunluk belgesi vermek, tütün mamulleri üzerinde bulunması zorunlu olan bandrol, etiket, hologram, pul, damga veya benzeri işaretlerin sahte olup olmadığını ve doğru şekilde kullanılıp kullanılmadığını denetlemek, tütün mamullerinin piyasaya sürüleceği ambalajlara onay vermek gibi görevler yine bu Kanun ile TAPDK’ya verilen görevler arasındadır. Tütün sektörü kamu tarafından yakinen takip edilmekte; tütün üretecek, işleyecek, ticaretini yapacak ve tütünü hammadde olarak kullanacak kişilerin TAPDK’dan onay alması gerekmektedir.

TAPDK yukarıda sıralanan görevlerini kapsayan birçok yönetmelik ve tebliğ çıkarmıştır. “Tütün Üretimi, Üretici Tütünlerinin Pazarlanması, İç ve Dış Ticareti, Denetimi ve Tütün Eksperliği ile İlgili Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”, “Tütün Mamulleri, Alkol ve Alkollü İçkilerin Toptan ve Perakende Satışı ile Satış Belgelerine İlişkin Yönetmelik”, “Tütün Mamulleri ile İlgili Fabrikaların Kurulmasına, Bu Mamullerin Üretimine, İç ve Dış Ticareti ve Denetlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”, “Tütün Mamullerinin Zararlarından Korumaya Yönelik Üretim Şekline, Etiketlenmesine ve Denetlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ve” Tütün Mamullerinin Nihai Satış Noktalarında Sergilenmesine ve Satış Yerlerine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ” konu açısından bu düzenlemelerden en önemlileridir.

Kanunda, TAPDK’nın yetki ve görevlerinin yanı sıra tütün, tütün mamulleri ve alkollü içecekler piyasalarına ilişkin genel düzenleyici hükümler de yer almaktadır. Bu hükümlerden tütün mamulleri piyasası açısından en önemlisi 4733 sayılı Kanun’un 6. maddesinde yer verilen ‘Üretici tütünlerinin alımı ve satımı, tütün mamullerinin üretimi, tütün ve tütün mamullerin ticareti’ne ilişkin getirilen düzenlemedir. Madde ile Türkiye’de tütün mamulleri üretmek isteyenlerin; yıllık üretim kapasitesi tek vardiyada, sigara için iki milyar adet, diğer tütün mamulleri için ise onbeş tondan az olmayan, tütün hazırlama bölümleri dahil tam ve yeni teknolojiye sahip tesisler kurmaları şartı getirilmiştir. Buna ek olarak maddenin devamında, ihraç için tütün ithalatının yalnızca üretim ihtiyaçları ile sınırlı olmak kaydıyla tütün mamulleri üretenler tarafından yapılabileceği belirtilmiştir. Bu şartları sağlayamayan üreticilerin hangi şartlarda tütün mamullerini üretebileceklerinin Bakanlar Kurulu kararları ile

belirleneceği de madde metninde yer almaktadır. Bakanlar Kurulu bu düzenleme çerçevesinde 2008 yılında puro ve sigarillo ürünlerinin ithalatının ve yurtiçinde pazarlanmasının şartlarını düzenleyen bir karar almıştır.

Tütün mamulu üretmek için gerekli minimum üretim miktarına ilişkin düzenlemeye geri dönmek gerekirse, aynı Kanun’un Geçici 1. maddesinin (g) bendinde yukarıda belirtilen 2 milyar adet/yıl ve onbeş ton /yıl oranlarının 5 yıl içerisinde bir milyar iki yüz milyon ve onbir tona indirileceği öngörülmüşse de, madde ile sigara üretimi ve tütün ithalatının belirli koşullara bağlanmış olmasının tütün mamulleri sektörü açısından yapay bir giriş engeli yarattığı kanaati oluşmuştur.

I.2.2. 4207 sayılı Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun (4207 sayılı Kanun)

1996 yılında yürürlüğe giren ve 2008 yılında çoğu maddesi revize edilen 4207 sayılı Kanun’un amacı kişileri tütün mamullerinin zararlarından korumak ve bu ürünlerin yeni nesillere özendirilmesini önlemektir. 4207 sayılı Kanun ile getirilen düzenleme ile gerçek veya tüzel kişilerin tütün mamullerinin herhangi bir ortamda reklamını yapması, bu ürünleri teşvik edici kampanyalar uygulanması, ürünlerin promosyon çalışmalarında kullanılması gibi sigara ürünlerini teşvik edici veya tanıtıcı faaliyetlerde bulunması yasaklanmıştır. 2008 yılında uygulamaya konan ve kapalı alanlarda tütün ürünlerinin tüketilmesini yasaklayan düzenleme de yine 4207 sayılı Kanun’da yer almaktadır.

I.2.3. Tütün Mamulleri ve Dolaylı Vergiler

Tütün mamulleri üzerinden Katma Değer Vergisi (KDV) ve Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) olmak üzere iki tip dolaylı vergi alınmaktadır. Tütün mamullerine uygulanan KDV oranı %18 olarak belirlenmiştir. Sigara pazarının vergilendirilmesinde en önemli kalemi ise ÖTV oluşturmaktadır. 1 Ağustos 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu (ÖTV Kanunu) ile 16 adet vergi, fon ve pay yürürlükten kaldırılmıştır.

300

4760 sayılı Kanun’un 12. maddesi ile tütün mamulleri üzerinden ÖTV vergisi alınacağı ve Bakanlar Kurulu’nun tütün mamullerine uygulanacak nispi ÖTV oranını Kanun’da belirtilen miktarın yarısına arttırmaya, bu ürünlere ilişkin maktu vergi belirlemeye, maktu vergi tutarları ile vergi oranlarını aynı mal için birlikte veya ayrı ayrı uygulatmaya, mal cinsleri veya özellikleri itibarıyla en çok satılan mamule isabet eden özel tüketim vergisi miktarının beş katına kadar asgari vergi tutarları belirlemeye, aynı cins veya özellikteki mallar için nispî ve/veya maktu tutarda hesaplanacak vergi toplamının asgari vergi tutarından az olmaması şartını koymaya yetkili olduğu hususları düzenlenmiştir.

310

ÖTV Kanununa göre ÖTV vergisi tütün mamullerinin yurt dışından ithali, yurt içinde imal edenler tarafından teslimi veya bu malların ÖTV uygulanmamış olanlarının müzayede yoluyla satışında doğmakta ve vergi matrahı olarak bu ürünlerin nihai tüketicilere perakende satış fiyatı alınmaktadır. ÖTV, sigara üreticisi firmalar tarafından malın pazarlama şirketine, dağıtıcıya veya perakende noktasına teslimi anında doğmakta; o ay için hesaplanan ÖTV tutarı ise bir sonraki ayın 15’inde üretici firma tarafından vergi dairesine yatırılmaktadır.

ÖTV’nin matrahını perakende satış fiyatının oluşturması, ürünün fabrikadan dağıtıcıya teslimi sırasında verginin doğması ve bu noktada nihai satış fiyatı üzerinden hesaplanması zorunluluğu sigaranın nihai satış fiyatının sigara imalatçıları veya ithalatçıları tarafından belirlenmesi sonucunu doğurmaktadır. Serbest piyasa koşullarıyla bağdaşmayan bu uygulamanın nedeninin, toplum sağlığına zararlı olduğu ve sağlık harcamalarını yükselten bir ürün olduğu kabul edilen sigara fiyatının serbest rekabet sonucu düşmesinin önüne geçme ve fiyatını vergi oranı yoluyla kontrol etme amacı taşıdığı bilinmektedir.

ÖTV Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden sonra tütün mamullerine uygulanacak ÖTV oranlarında birçok kez değişikliğe gidilmiştir. Tütün mamullerine uygulanan nispi ve maktu ÖTV miktarına Tablo 7’de yer verilmiştir.

Tablo 7 – Tütün mamullerine uygulanan ÖTV oranları (2003-2010)

Fiyatı 1,60 TL'den küçük: 0,125 Kr/adet

Fiyatı 1,60 TL - 3,05 TL arasında: 0,25 Kr/adet

26.2.2004 2004/6885 55,3 Fiyatı 3,05 TL'den büyük: 0,04 Kr/adet

Şark tipi tütün içeriğine göre:

%0 - %24: 5 Kr/adet

%25 - %49: 3 Kr/adet

%50 - %74: 2,25 Kr/adet

9.8.2004 2004/7674 28,0 %75 - %100: 1,75 Kr/adet

16.7.2004 5228 sayılı Kanun 55,3 Tüm sigaralar için 11 Kr/adet

Şark tipi tütün içeriğine göre:

%0 - %33: 5 Kr/adet

%34 - %66: 2,675 Kr/adet

27.8.2004 2004/7792 28,0 %67 - %100: 1,75 Kr/adet

30.12.2004 5281 sayılı Kanun 55,3 Tüm sigaralar için 11 Kr/adet

Şark tipi tütün içeriğine göre:

%0 - %33: 5 Kr/adet

%34 - %66: 2,675 Kr/adet

6.1.2005 2005/8392 28,0 %67 - %100: 1,75 Kr/adet

Şark tipi tütün içeriğine göre:

%0 - %33: 6,75 Kr/adet

%34 - %66: 4 Kr/adet

Kaynak: İlgili Kanunlar ve Bakanlar Kurulu kararlarıi.

ÖTV yürürlüğe girdikten kısa bir süre sonra devletin en önemli gelir kalemlerinden biri olmuştur. 2010 Bütçesine göre ÖTV gelirleri toplam vergi gelirlerinin yaklaşık %25’ini toplam bütçe gelirlerinin ise yaklaşık %20’sini oluşturmaktadır. Tütün mamullerinden alınan ÖTV de devletin vergi geliri içerisinde önemli bir yere sahiptir. Yine 2010 Bütçesinden alınan rakamlara göre Tütün mamullerinden elde edilecek ÖTV gelirinin vergi gelirlerinin %8,4’ünü toplam gelirlerinin ise %7’sini oluşturması beklenmektedir.

I.3. İlgili Pazar

I.3.1. Sektöre İlişkin Bilgiler

Türkiye sigara sektöründe TAPDK’dan üretim izni almış altı firma faaliyet göstermektedir. Firmaların sigara pazarına giriş tarihlerine Tablo 8’de yer verilmiştir. Tablo 8 - Fabrikasyon Sigara Sektöründeki Teşebbüsler

Teşebbüs Pazara giriş yılı

Philip Morris International (PMI) 1993

Kaynak: 21.3.2008 tarih, 2008–3–28/Öİ–08-ŞYA sayılı Ön İnceleme raporu.

350

Mevzuat bölümünde değinildiği üzere sigara sektöründe önemli yasal kısıtlamalar bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi şüphesiz bu ürünlerin her türlü tanıtımını, reklamını ve promosyonunu yasaklayan kısıtlamalardır. Bir diğer önemli kısıdın ise ÖTV matrahının sigaranın satış fiyatı olarak belirlenmesi ve bunun sonucunda devletin ÖTV hedefinin tutturmak amacıyla fiyatlar üzerinde dolaylı yoldan uyguladığı kontroldür. Kamunun sigara fiyatlarına müdahalesinin ardında 2 temel sebep yatmaktadır. Birincisi sigaranın negatif dışsallık yaratan bir ürün olması başka bir deyişle başkalarının sağlığına zarar verebilmesi; ikincisi ise sigaradan alınan vergilerin yapısı dolayısıyla kamu için önemli bir kaynak teşkil etmesidir. Böylece kamu bir yandan sigara piyasasına fiyatlar yönüyle yoğun bir şekilde müdahale ederken diğer yandan da aslında sigaranın fiyatını belirlemek suretiyle tüketilen sigaranın miktarını da belirlemiş olmaktadır. Diğer yandan kamunun sigaranın fiyatına yüksek vergiler koymak suretiyle müdahil olması farklı sonuçlar doğurabilmektedir. Özellikle gelişmiş ülkelerde artan sağlık harcamaları nedeniyle hükümetler sigaranın fiyatını (ve vergiyi) yüksek tutmak suretiyle talebini düşürmeye çalışmaktadır. Ancak yüksek fiyatların, talep esnekliği hesaba katıldığında her zaman yüksek vergi geliri ve kaçak sigara imkanı ele alındığında da her zaman düşük sigara tüketimiyle sonuçlanmadığı gözlemlenmektedir. Kamumun sigara piyasasından giderek daha yüksek vergi gelirleri elde etmeyi hedeflemesi sonucunda ihdas edilen dolaylı vergiler, son ÖTV zammında da olduğu gibi bazen sigara fiyatlarının üreticilerin hedeflediği fiyatların üstüne çıkmasına sebep olabilmektedir. Bu durumda yasal ticaretin yerini gayrı meşru ticaret alabilmektedir ve sonucunda da devletin vergi gelirlerinde düşüş yaşanmaktadır.

Sigara sektöründe reklam yapma olanağının bulunmaması ve yüksek vergi yükü nedeniyle sigara fiyatlarının birbirine yakınsaması, şirketleri birbirleriyle rekabet edebilmek için ürün çeşitliliğini arttırmaya yönlendirmiştir. Şirketler piyasaya sundukları ürünleri reklam ve promosyonlar yoluyla destekleyemediklerinden, genellikle piyasada bir şekilde tüketici tarafından kabul görmüş ürünlere benzer 1 Gallaher Group Plc., 2005 yılında Gallaher Sigara ve Tütüncülük A.Ş.’nin kurulmasıyla Türkiye pazarına girmiş, bu grubun Japan Tobacco Inc. tarafından devralınması sonucu Türkiye’de de Gallaher’in faaliyetleri JTI’a geçmiştir. 2007 yılından itibaren Smart, LD ve Glamour markalarıyla pazarda yer alan Gallaher’in JTI tarafından devralınması işlemine 29.3.2007 tarih ve 07-29/278-104 sayılı Kurul Kararı ile izin verilmiştir.

ürünler piyasaya sunmakta ve bu ürünlerin piyasa tarafından kabul görmesini beklemektedirler. Yine üreticilerin tüketicilerin algılarında farklılık yaratabilecek ve rakip ürünlerden sigaralarından biçim ve paket dizaynı şeklinde ayrılan ürünler üretme çabası içerisinde oldukları da söylenebilir. Bu durum sigara piyasasında sigara çeşitlerinin ve belirli bir dönemde piyasaya sürülen veya piyasadan çekilen sigara çeşidi sayısının oldukça artmasına neden olmuştur. 2007–2009 tarihleri arasında üreticiler sektöre 100 çeşit yeni sigara sunmuş, yine aynı dönemde 65 farklı çeşidi ise piyasadan çekmişlerdir. 2010 başı itibarıyla sektörde 180’in üzerinde farklı çeşit sigara ürünü olup, bu sayı, üreticilerin sürekli devam eden piyasaya yeni ürün sunma veya piyasadan ürün çekme aksiyonları sonucu sürekli değişim göstermektedir.

Fabrikasyon sigara pazarındaki ürünler, fiyatları ve kısmen fiyatların etkisiyle oluşan tüketicilerin kalite algılamaları çerçevesinde incelendiğinde, bu ürünlerin segmentlere (sınıflara) ayrıldığı görülmektedir. Pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin pazarlama amaçları doğrultusunda şekillenen bu sınıflandırma, teşebbüsten teşebbüse farklılık göstermekle birlikte, mevcut dosya kapsamında öncelikle Kurul’un daha önceki incelemelerinde esas alınan sınıflandırma göz önünde bulundurulmuştur. Buna göre sigara pazarının;

- “üst” (6,00 – 7,50 TL),

- “orta” (5,01 – 5,99 TL),

- “düşük” (4,26 – 5,00TL),

- “ucuz” (< 4,25 TL)

olmak üzere dört segmente ayrılması olanaklıdır. Bazı markaların birden çok segmentte ürünü bulunabilse de, piyasadaki markaları teşebbüsler ve genel hatlarıyla segmentler bazında ayrıştıran “marka tablosu”na aşağıda yer verilmiştir. Tablo 9 - Sigara Markaları Tablosu (2010)

PM BAT JTI IT ET

Marlboro, Camel, Salem,

Kent, Vogue,

Üst Parliament, Glamour, Winston Davidoff

Dunhill

Chesterfield Premier

Pall Mall,

Orta Muratti, L&M Winston

Tekel 2000

Vigor,

Viceroy, TEKEL

Winner,

2001, Samsun Monte Carlo, More, West, Polo,

Black Düşük Bond Street, Lark 216, Meltem, Yeni Memphis Bianca,

Galleon,

Harman,Maltepe Superkings

Violet,

Gold

President

Samsun, Maltepe,

Ucuz Lider Anadolu, LD Imp Klasik HD

Bahar

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen bilgiler.

Tablo 10 - Segment Bazında Ürün Çeşidi Sayısı

PM BAT JTI IT ET

Üst

Orta

Düşük

Ucuz

TOPLAM

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen bilgiler

Tablo 11’de ise sigara üreticilerinin 2010 yılına ait segment bazında ve toplam pazar payı verilerine yer verilmiştir.

Tablo 11 – Pazar Payları (2010)

Ucuz Toplam

Şirket Üst (Paket) %Orta (Paket) %Düşük (Paket) %(Paket) %(Paket) %

PM

BAT

JTI

ET

IT

Toplam 1.125.537.353 100 1.338.564.609 100 2.107.386.294 100 809.342.687 100 5.380.830.943 100 Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen veriler.

Pazar verileri değerlendirildiğinde pazarın toplam olarak yaklaşık 5,4 milyar paket büyüklüğünde olduğu görülmektedir. Pazarın en büyük oyuncusu toplam %.. pazar payı ile PM’dır. PM’ı %.... pazar payıyla BAT ve %....pazar payı ile JTI’ın takip ettiği görülmektedir. Pazar payı verilerinden pazarın lideri konumundaki PM’ın genellikle üst ve orta segmentte güçlü konumda olduğu söylenebilir. Özellikle üst segmentte PM pazarın neredeyse tek hakimi konumundadır. PM’ın üst segmentteki bu konumunun sebebinin Marlboro ve Parliament gibi iki çok güçlü markaya sahip olmasından kaynaklandığı kanaati oluşmuştur. Bunun yanı sıra JTI’ın orta segmentte Winston markasıyla genel pazar payının oldukça üstünde pay aldığı, yine BAT’ın da TEKEL’i devralması sonrası portföyüne kattığı ve kemikleşmiş tüketici kitlesi bulunan Samsun ve Maltepe markalarıyla ucuz segmentte önemli bir konumda bulunduğu görülmektedir.

I.3.2 İlgili Ürün Pazarı

Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir.

Sektöre ilişkin olarak yapılan değerlendirmelerde dikkate alınması gereken husus Amerikan Harmanı sigaralarla sark tipi sigaraların tüketici gözündeki farklarıdır. Amerikan harmanı sigaralarda belirli oranlarda karıştırılan virginia-burley tipi tütünler ve şark tipi tütünler bir arada kullanılmaktadır. Şark tipi sigaralar ise tamamen şark tütünlerinden imal edilmektedir. Tamamen şark tütünlerinden üretilen ve ülkemizde bir dönem yaygın olarak tüketilen şark tipi sigaralara, eskiden Tekel tarafından üretimi yapılan ve mevcut durumda BAT portföyünde yer alan ürünlerinden Maltepe, Samsun ve Yeni Harman örnek olarak verilebilir. Amerikan tipi sigaralara örnek olarak ise Marlboro, Parliament, Camel, vb sıralanabilir.

2000’li yılların başlarında özellikle fiyat konusunda önemli şekilde birbirinden farklılaşan bu iki tip sigara, hem şark tipi sigaraların çeşitlerinin artması sonucu değişik segmentlerde yer alması hem de Amerikan tipi sigara üreten üreticilerin şark tipi sigaralara rakip birçok ürün konumlandırması sonucu tüketici gözünde her iki ürünün birbirilerine yakınlaştığı kanaati oluşmuştur. TEKEL’in bağlı ortaklığı olan Sigara Sanayi İşletmeleri A.Ş.nin özelleştirilmesine izin verilmesi talebinin incelediği Kurul kararında; gelinen noktada sigara sektörünün tütün bazında ayrıştırılmasına gerek olmadığı sonucuna ulaşmıştır. Belirtilen Kurul kararında ilgili ürün pazarı fabrika üretimi sigara pazarı olarak tanımlamıştır.

Mevcut dosya bakımından, sigara pazarına ilişkin yapılabilecek alt pazar tanımlamalarının sonucu etkilemeyeceği nedeniyle ilgili pazar “fabrika üretimi sigara pazarı” olarak tespit edilmiştir.

460

I.3.3. İlgili Coğrafi Pazar

1997/1 sayılı Tebliğ’in 4. maddesine göre, coğrafi pazar değerlendirmesi yapılırken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin nitelikleri ile tüketici tercihleri bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında teşebbüslerin pazar payları veya mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir bir farklılığın varlığı gibi unsurlar dikkate alınır. Dosya konusu ürünler açısından pazara giriş, arz kaynaklarına ulaşma, üretim, dağıtım, pazarlama ve satış şartlarının bölgesel bir farklılık göstermediği göz önüne alınarak ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak belirlenmiştir.

470

I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

Sigara üreticileri hakkında yapılan şikâyetleri konularına göre üç gruba ayırmak mümkündür. İlk grupta yer alan şikâyetler sigara üreticilerinin sigara fiyatlarını ve fiyatlardaki artış oranlarını birlikte belirledikleri iddiasına dayanmaktadır. İkinci grupta yer alan şikâyetler ise, sigara üreticilerinin ÖTV artışı sonrası 2010 yılının ilk günlerinde dağıtım yapmadıklarını, bu nedenle perakende satıcıların zarar gördüğünü iddia etmektedir. Dosya kapsamında değerlendirilen son husus ise TESK tarafından öne sürülen ve sigara üreticilerinin nihai satış noktalarına sigara satışları üzerinden verilecek payı ortaklaşa belirledikleri ve bu miktarı zaman içerisinde azalttıklarına yönelik iddiadır.

I.4.1. Sigara Üreticilerinin Sigara Fiyatlarını Ortaklaşa Artırdıkları İddiası

Fiyata ilişkin iddiaların değerlendirmesine yönelik olarak sigara fiyatlarının seyri hakkında bilgi vermesi amacıyla 2007-2010 döneminde sigaraların nihai satış fiyatları incelenmiştir. Segment bazında seçilen örnek sigara markalarının nihai satış fiyatlarındaki değişimler aşağıdaki tablolarda sunulmaktadır.

Tablo 12 – Üst Segment Sigara Ürün Fiyatları (TL)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen veriler.

Tablo 13 – Orta Segment Sigara Ürün Fiyatları (TL)

1.2007 3.2007 6.2007 11.2007 3.2009 7.2009 2.2010

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen veriler.

500

Tablo 14 – Düşük Segment Sigara Ürün Fiyatları (TL)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen veriler.

Tablo 15 – Ucuz Segment Sigara Ürün Fiyatları (TL)

1.2007 3.2007 11.2007 1.2009 3.2009 4.2009 7.2009 2.2010

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen veriler.

İncelenen dönemde sigara üreticilerinin zaman zaman bireysel olarak bazı

ürünlerinin fiyatlarında ayarlama yaptıkları görülmekle beraber, sektör genelinde beş

kez tüm firmaların aynı dönemde fiyat arttırdıkları gözlemlenmiştir. Bu dönemler

Şubat 2007, Kasım 2007, Mart 2009, Temmuz 2009 ve Ocak 2010 olarak

özetlenebilir. Bu 5 artıştan Şubat 2007, Kasım 2007, Temmuz 2009 ve Ocak 2010

zamları ÖTV vergi oranlarındaki değişiklikler sonrasında gerçekleşmiştir. Ocak 2008

döneminde maktu verginin artırıldığı dönemde ise sigara üreticileri tarafından zam

yapılmamıştır. Zam döneminde firmaların fiyatlandırma hareketleri incelendiğinde

2007 yılında yapılan zamlarda pazarın büyük oyuncuları konumundaki PM ve

TEKEL’in, daha sonraki dönemlerde ise yine pazar lideri PM’nin ürünlerine zam

yapan ilk firma olduğu diğer firmaların ise pazar lideri tarafından gerçekleştirilen fiyat

artışları sonrası fiyatlarını arttırdıkları anlaşılmıştır.

Yukarıda tablolardan görüleceği üzere belirli bir segment içerisinde sigara fiyatları

birbirlerine oldukça yakın seyretmektedir. Hatta bazı istisnalar dışında tüm

segmentlerde ve özellikle de düşük/ucuz segmentlerde yer alan sigaraların fiyatlarının birebir aynı olduğu görülmektedir.

Sigara pazarının da bir örneğini oluşturduğu oligopolistik pazarlarda, firmalar kârlarını maksimum yapan baskın stratejiyi seçmek yerine, koordineli biçimde davranmaları halinde toplam kârlarını en üst düzeye çıkarabileceklerini fark ettikleri kabul edilir. Bu bilince ulaşan teşebbüslerin, başta fiyat olmak üzere stratejik kararlar alırken rakiplerinin muhtemel tepkilerini de göz önünde bulundurmaları neticesinde, teşebbüsler arasında herhangi bir iletişim olmaksızın, pazarda paralel davranışlar oluşabilmektedir. Türkiye'de sigara pazarı ilk üç firmanın pazarın %90’ına sahip olduğu yoğunlaşmış oligopol pazarı özelliği göstermektedir. Pazardaki diğer firmaların kararlarının kendi karları üzerinde büyük ölçüde etkisinin olduğunu farkında olan teşebbüsler rakiplerinin hareketlerini yakından takip etmektedirler. Sigara ürünlerinin dönüş hızının yüksek olması nedeniyle firmaların nihai satış noktalarını sık zaman aralıklarıyla ziyaret etmesi rakiplerinin yeni ürün ve fiyatlama stratejilerini anlık olarak takip etmelerine yardımcı olmaktadır. Özelikle firmaların fiyat indirimleri karşısında rakiplerinin buna anında karşılık verecek olması teşebbüsleri fiyat düşürme konusunda çekingen kılmakta ve fiyatların aşağıya doğru katı olması sonucu doğurmaktadır.

2

Sigara sektöründe mevcut durumda fiyatın %78,25’ini dolaylı vergiler oluşturmaktadır. Sigara sektöründe fiyatların aşağıya doğru katı olmasının ve fiyat savaşları yaşanmamasının bir nedeninin de bu ağır vergi yüküdür. Üretici firmaların fiyat savaşına girmeleri, sigaradan elde edeceği vergi geliri direk olarak sigaranın satış fiyatına bağlı olan devleti yılbaşında koyduğu vergi gelirleri hedefinden uzaklaştıracaktır. Bu durum ise Maliye Bakanlığının sigara üzerinden alınan vergiyi daha arttırması ve üreticilerinin marjlarının daralması sonucunu doğuracaktır. Özelikle çok satılan sigara fiyatlarında yapılan indirimler sonrası Maliye bakanlığı tarafından yapılan açıklamalar bu durumu desteklemektedir. Mart 2004 yılında yapılan ÖTV artışı sonrası sektörden %12’lik bir zam çıkması beklenirken, PM mevcut durumda yaklaşık %10 pazar payına sahip Marlboro sigarasının fiyatını %6 artırmış, bu durum sonrası medyada maliye bakanlığından yetkililerin vergi gelirinin tutturulması amacıyla gerekirse ÖTV’ye ikinci bir zam daha yapılacağına yönelik açıklamaları yer bulmuştur. Yine 2009 Aralık ayında yapılan ÖTV artışı sonrası PM Marlboro sigarasının fiyatını önce 7 TL’ye çıkarmış birkaç gün sonra ise tekrar 2009 fiyatı olan 5,5TL’ye indirmiştir. İndirim sonrası yine medyada maliye bakanlığının indirimden rahatsız olduğu, vergi gelirlerinin tutturulması amacıyla her yolu deneyebileceği, gerekirse yeni bir vergi artışının uygulamaya konulacağının hedeflendiğine yönelik haberler yer almıştır. Bu açıklamaların ardından pazar lideri konumundaki PM Marlboro ürünün fiyatını tekrar 7 TL’ye yükseltmiştir.

Maliye Bakanlığının sigara fiyatlarını yakinen takip ettiğini gösterir bir durum da Bakanlık tarafından Kurumdan talep edilen görüş yazısında gözlemlenmektedir. 2003 yılında Maliye Bakanlığı Gelirler Genel Müdürlüğünün kuruma yazdığı bilgi talebi yazısında, Ocak 2003 tarihinde gerçekleştirilen ÖTV artışının sigara firmaları tarafından tam olarak fiyatlara yansıtılmadığı, bunun ise vergi hasılatının beklenenin altında kalmasına neden olduğu belirtilerek, yıl sonu vergi hedeflerinin gerçekleşmesi amacıyla tüm teşebbüslerin adı geçen Genel Müdürlük vasıtasıyla bir araya 2 Fiyatı 4,12 TL’den yüksek olan ve bu nedenle nispi vergi oranına tabi olan sigara ürünleri için geçerlidir. Maktu vergi oranı uygulanan bir sigara ürünü için bu oran en yüksek %100 en düşük ise %78,6 olabilir.

getirilmek suretiyle ürünlerine aynı oranlarda zam yapmalarının sağlanması adına gündeme gelen uygulamanın, Rekabet Hukuku’na aykırı olmayacağının düşünüldüğü ifade edilmiş ve konu hakkında görüş talep edilmiştir. Kurumdan gönderilen görüş yazısında, planlanan eylemin uygulamaya konulması halinde 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamına gireceği belirtilmiştir.

Mevzuata ilişkin bölümde belirtildiği üzere tütün mamullerinden elde edilen vergi geliri genel bütçe gelirleri arasında %7 gibi oldukça önemli bir paya sahiptir. Bu nedenle devletin, elinde bulunan ÖTV nispi vergi oranı belirleme aracını sigara fiyatlarını vergi hedefini sağlayacak düzeye çekmek için kullandığı kanaati oluşmuştur. Nispi oranda artışlar gerçekleştirerek sigara fiyatlarının arttırılması hem devletin önemli gelir beklediği ÖTV gelir hedefinin tutturulması hem de hükümetin son yıllarda izlediği sigara tüketimini azaltmaya yönelik genel politikayla uyum içerisindedir.

Vergi artışları sonrası sigara üreticileri fiyatlarını arttıracak ya da marjlarının daralmasına göz yumacaktır. Yaşanacak fiyat savaşının derinliği marjlardaki daralmanın da boyutu üzerinden etkili olacaktır. Marjlarının daralmasını göze alarak fiyatlarını arttırmayan üreticiler olması durumunda pazar payı kaybetmek istemeyen ve oligopol bağımlılık içerisinde bulunan diğer üreticiler de fiyatlarını düşürecektir. Bu durum ise piyasadaki genel fiyat seviyesinin düşmesine ve devletin vergi gelirini tutturamamasına neden olacaktır. Bunun sonucunda ise ya önceki dönemlerde görüldüğü üzere teşebbüsler gelen uyarılar çerçevesinde fiyatlarını tekrar arttıracak ya da vergi oranı arttırılacaktır. Bu mekanizmanın bilincinde olan sigara üreticilerinin genellikle maliye bakanlığının vergi hedefini tutturacak şekilde fiyatlama yaptıkları görülmektedir.

Önaraştırma döneminde değerlendirmeye alınan sigara üreticisi firmaların 2010 ÖTV artışı sonrası sigara fiyatlarını aralarında anlaşarak arttırdıklarına yönelik benzer iddialar daha önce iki kez Kurul gündemine taşınmıştır. 24.12.2000 tarihli soruşturma kararında, PM ve JTI’ın sigara fiyatlarına aynı veya yakın tarihlerde ve aynı oranlarda zam yapılarak uyumlu eylemde bulunmak suretiyle 4054 sayılı Kanun’un ihlal ettikleri iddiasını değerlendirilmiştir. Kararda, sigara pazarının hakim durumda bir firmanın bulunduğu yoğunlaşmış oligopol piyasa özellikleri gösteren ve bilgi akışının kolay gerçekleştiği şeffaf bir piyasa olduğu belirtilmiştir. Kurul böyle bir piyasada hiçbir firmanın diğerlerinin reaksiyonunu gözetmeden karar alamayacağını, fiyat paralelliğinin pazarın şeffaf olması ve pazarda teşebbüsler arasında mevcut olan oligopolistik bağımlılık gibi ekonomik gerekçelerle açıklanabileceğini ifade ederek söz konusu teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği iddiasını reddetmiştir.

Yine sektöre ilişkin verilen benzer bir kararda; dönemin Maliye Bakanının talimatıyla PM, JTI, ve TEKEL şirketlerinin aynı anda ürünlerine zam yaparak 4054 sayılı Kanun’un ihlal ettiği iddiası değerlendirilmiştir. Kurul hazırlanan ilk inceleme raporunun değerlendirilmesi sonucunda pazarda gözlemlenen paralel fiyatların teşebbüsler arası mevcut oligopol bağımlılık ile açıklanabileceğini, sektördeki firmaların pazar lideri TEKEL firmasının hareketlerini takip ettiği ve pazarın şeffaf yapısının da bu durumu kolaylaştırdığı ifade olunarak konu hakkında önaraştırma yapılmasına veya soruşturma açılmasına gerek olmadığına karar vermiştir

Yukarıdaki değerlendirmelere ek olarak, önaraştırma döneminde sigara üreticilerinde gerçekleştirilen yerinde incelemeler sırasında, sigara üreticilerinin sigara fiyatlarını

birlikte belirlediklerini işaret eden bir belge veya bulguya rastlanmamıştır. Daha önceki Kurul kararlarında da kabul edildiği üzere; sektörde yaşanan paralel fiyat hareketlerinin pazarın teşebbüslerin birbirlerinin hareketlerini kolaylıkla takip edebildikleri yoğunlaşmış oligopol piyasasının ve özellikle üreticilerin ek vergi yükü ile karşılaşmamak adına vergi hedefini tutturacak düzeyde fiyatlama yapmalarının bir sonucu olduğunu söylemek mümkündür.

I.4.2. 2010 ÖTV zammı sonrası sigara üreticilerinin nihai satış noktalarının

sigara satışları üzerinden aldıkları marjı ortaklaşa düşürdükleri iddiası.

Önaraştırma kapsamında değerlendirilen bir diğer iddia, sigara şirketlerinin ÖTV zammı sonrası ortaklaşa hareket ederek bakkaların sigara satışlarından elde ettikleri marjları düşürdüğü iddiasıdır. Bu iddianın değerlendirilebilmesi için sigara üreticilerinden 2008-2010 tarihleri arasında sigara fiyatlarına zam yaptıkları tarihlerden önce ve sonraki dönemlerde nihai satış noktalarına kestikleri faturalar talep edilmiştir. Sigaranın nihai satış fiyatı belli olduğundan bakkalların alış fiyatları ve satış fiyatı arasındaki fark bakkalların satıştan elde ettiği marj olmaktadır. Marjlar daha önceki bölüme benzer şekilde sigara segmentleri bazında sunulmaktadır.

Tablo 16 – Üst Segment Sigaralar Nihai Satış Noktası Marjları

Mart 2009 Zammı Mart 2009 Zammı Temmuz 2009 Ocak 2010 zammı

Öncesi sonrası Zammı sonrası sonrası

Sigara çeşidi

Bakkal Bakkal Bakkal Bakkal Marjı

Marjı (TL) %Marjı (TL) %Marjı (TL) %(TL) %

Parliament

Uzun YP (PM)

Marlboro Kısa

Kutu (PM)

Kent Sonic

(BAT)

Tekel 2000

Uzun YP

(BAT)

Camel Kısa

(JTI)

Davidoff (IT)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen fatura örnekleri.

Tablo 17 – Orta Segment Sigaralar Nihai Satış Noktası Marjları

Marjı (TL) %Marjı (TL) %(TL) %Marjı (TL) %

Muratti Rosso

Kısa Kutu (PM)

L&M Red Label

Kısa Kutu (PM)

Pall Mall (BAT)

Winston Kısa

(JTI)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen fatura örnekleri .

Tablo 18 – Düşük Segment Sigaralar Nihai Satış Noktası Marjları

Lark Kısa (PM)

Viceroy (BAT)

Tekel 2001 Maroon

(BAT)

Monte Carlo (JTI)

West (IT)

Bianca Slims (IT)

Vigor/president/Black

Galaeon/Winner (ET)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen fatura örnekleri.

Tablo 19 – Ucuz Segment Sigaralar Nihai Satış Noktası Marjları

Mart 2009 Zammı Mart 2009 Zammı Temmuz 2009 Ocak 2010 zammı

Sigara Öncesi sonrası Zammı sonrası sonrası

çeşidi Bakkal Bakkal Bakkal Bakkal

Marjı (TL) %Marjı (TL) %Marjı (TL) %Marjı (TL) %

Samsun

(BAT)

Maltepe

Kısa (BAT)

Lodos

Denizcisi

(JTI)

Imp Klasik

(IT)

HD (ET)

Kaynak: Teşebbüslerden elde edilen fatura örnekleri.

Bakkal marjları incelendiğinde üreticiler tarafından bakkallara verilen kar marjının 2009 yılından itibaren nominal olarak sürekli arttığı, sigara fiyatı içerisindeki yüzdesinin ise sürekli azaldığı görülmektedir. 2010 ÖTV zammı sonrası durum incelendiğinde bakkal marjlarının yüzdesel olarak 0,50-0,20 azaldığı nominal olarak ise paket başına 3-5 Kr arttığı görülmektedir. Yüzdesel düşüşün başlıca nedeninin tütün mamullerinden alınan ÖTV’nin nispi oranın %58’den %63’e çıkmış olduğu kanaati oluşmuştur. ÖTV oranının artmasıyla devletin paket başına aldığı vergi satış fiyatı %73,25’den (%58 ÖTV, %15,25 KDV) %78,25’e (%63 ÖTV, %15,25 KDV) çıkmıştır. Bu durum da üretici, dağıtıcı ve bakkallara kalan miktarın %5 azalmasına neden olmuştur. Örneğin, Marlboro markalı sigaralarda bakkalın marjı %4,27’den 4,07’e düşerken üreticiye kalan miktar 4,8 puan azalmıştır. Devlet tarafından alınan ekstra %5’lik verginin büyük bir kısmı üretici tarafından üstlenildiği bakkala ise bu durumun daha az yansıtıldığı görülmektedir. Diğer segmentlerde de benzer değişimler gözlenmiştir. Orta segmentte yer alan Muratti sigarasında da üreticinin payı nominal olarak değişmemiş fakat fiyat içindeki payı %21,8 gerilemiştir. Aynı sigarada bakkal marjı nominal olarak 5 kuruş artarken fiyat içindeki yüzdesi %4,8 gerilemiştir. Farklı üreticilerin üst, orta ve ucuz segmentteki sigaralarında yaşanan değişim de farklı olmamıştır. Bakkalların fiyat içinden aldıkları payın yüzdesel olarak azaldığı fakat üreticilerin arttığı tek segment ucuz segment olmuştur. Fakat yine bu segmentte de bakkalların aldıkları nominal payın arttığı görülmektedir.

Fiyat gibi fiyatı oluşturan unsurların da beraber hareket etmesinin önceki bölümde yer verilen oligopolistik bağımlılık teorisi ile açıklanabilir olması ve yerinde incelemeler esnasında sigara üreticilerinin aralarında anlaşarak bakkal marjlarını azalttığına yönelik herhangi bir bulguya rastlanmaması, bakkal marjlarının (%30-50) hemen hemen sigara fiyatlarıyla eşit oranlı artmış olması ve son dönemde gözlemlenen bakkal marjlarının fiyat içerisinde aldıkları payın azalması durumunun son dönemki nispi vergi oranındaki artış ile beraber devletin fiyat içinden aldığı payın artmasıyla açıklanabilir olması nedenleriyle, sigara üreticilerinin bakkal marjlarını ortaklaşa düşürdüğüne yönelik iddianın desteklenmediği kanaatine varılmıştır.

I.4.3. Sigara üreticilerinin ÖTV zammı sonrası nihai satış noktalarına mal vermeyi reddettiği iddiası

Sigara üreticilerinin perakende noktalarına mal vermeyi durdurması eyleminin; teorik olarak sigara üreticileri arasında bu yönde bir anlaşma olması hâlinde 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında veya pazarda hâkim durumda olan bir teşebbüs tarafından gerçekleştiriliyorsa 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında yer alma ihtimali bulunmaktadır.

Mal vermenin reddinin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında kötüye kullanma olarak değerlendirilebilmesi için gereken en önemli iki koşul; arzı reddedilen ürünün alt pazarda faaliyet göstermek isteyen bir teşebbüs için objektif olarak gerekli olması ve arzın reddi halinde alt pazarda etkin rekabetin ortadan kalması sonucunun ortaya çıkma ihtimalinin yüksek olmasıdır. Öncelikle belirtmek gerekir ki şikâyetlere konu olan mal vermeme eylemi süre olarak 2010 yılının ilk birkaç günü ile sınırlı kalmıştır. Mevcut şikâyet kapsamında sigara üreticilerinin tek başlarına ilgili pazarda hâkim durumda oldukları kabul edilse bile, kısa süreli olarak gerçekleşen eylemin, alt pazarda etkin rekabeti ortadan kaldırma ihtimalinin bulunmadığı, bu nedenle kısa bir süre devam eden bahse konu eylemin hâkim durumdaki bir firma tarafından gerçekleştirilmesi hâlinde bile 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında değerlendirilemeyeceği açıktır.

Diğer yandan mal vermeme eyleminin sigara üreticilerinin aralarında yaptıkları bir boykot anlaşmasından kaynaklanma ihtimali bulunmakla beraber, sigara üreticilerinin ürünlerini tüketiciyle buluşturdukları en önemli noktalar olan bakkal/marketlere mal vermeyi durdurma yönünde ekonomik rasyonaliteden yoksun bir anlaşma içerisinde olmaları ihtimali düşüktür. Sigara üreticileri açısından – reklam ve tanıtım yasağı da mevcutken - ürün penetrasyonun yüksek düzeyde tutulması, pazarda var olabilmenin en önemli koşuludur. Bu nedenle ürünlerinin yüksek miktarda satıldığı küçük ölçekli bakkal/market/büfe tipi satış noktaları sigara üreticileri açısından vazgeçilmez konumdadır. Sigara üreticilerinin satış noktalarını disipline etmek adına arzı kısmalarının negatif etkisinin satış noktalarından ziyade sigara üreticilerine yansıyacaktır. Sigara üreticilerinde bir disipline etme amacı mevcut olsa bile, amaçlanan etkiye ulaşmak için eylemin etki doğuracak bir süre uygulanması gerekmektedir.

Bu çerçevede mevcut iddialar, pazarda faaliyet gösteren 6 teşebbüs bakımından da sorgulanmış; konuyla ilgili faturalar talep edilmiştir. Bu kapsamda yapılan değerlendirmede PMI Genel Müdürü ………………ya teşebbüste yapılan yerinde inceleme sırasında ÖTV zammı sonrasında mal vermemeye ilişkin soru sorulmuş,

cevaben ise PMI Genel Müdürü özetle; satışları hiç kesmediklerini ÖTV artışı geldiği gün satış yapmaya devam ettiklerini, Ocak ayının 1-2-3-‘ü “bridge tatil” olduğu için satış yapmadıklarını, 4 Ocak’tan itibaren yeni fiyatlarla satış yaptıklarını, ayrıca bakkallara her gün sigara verilmediğini ifade ettiği, dosya mevcudu bilgi ve belgeden anlaşılmıştır.

BAT’ın mal vermemeye ilişkin cevabında ise özetle; değişiklik tarihi olan 31 Aralık 2009 Perşembe günü BAT’ın üst yönetiminin büyük bir kısmının izinli olduğu, 1 Ocak günü tatil oldukları, ÖTV’ye yapılan bu denli büyük bir artışın tüketici tercih değişikliklerinde olduğu gibi şirket finansallarında da önemli ani sonuçlarının olacağının aşikâr olduğu, dolayısıyla ürün dağıtımına ilişkin alınacak kararlar öncelikle fiyatlandırma konusunda bir karar alınmasını gerektirdiğinden yönetimin toplanıp durumu değerlendirmesine kadar ertelendiği, yönetim toplantısının 3 Ocak 2010 günü yapılabildiği ve tüm dağıtım kanallarının 4 Ocak 2010 günü faaliyette bulunduğu ifade edilmiştir.

JTI’da yapılan yerinde inceleme sırasında Finans Direktörü…………………. ile yapılan görüşmede; satışlarının küçük bir kısmını kendilerinin yaptıklarını, yılbaşı sonrasında direk satış yaptıkları zincir marketlere 5 Ocak’tan itibaren mal vermeye devam ettiklerini, 1-4 Ocak tarihleri arasında global sistemlerinin SAP, sadece Türkiye’de değil tüm dünyada planlı olarak kapalı olduğu, dolayısıyla 31 Aralık, 1-4 Ocak tarihleri arasında (hafta sonu ve yılbaşı günü zaten JTI satış yapmıyor), sadece 1 gün satış yapılmadığını, bu dönemde JTI distribütörleri de 2009 yılı satış hedefleri tutturduğundan planlı olarak satış yapmadıklarını, ancak satışın durduğu dönemden önce bu konunun tüm satış noktalarına söylendiği ve öncesinde normal seviyenin üzerinde satışların yapıldığı ifade edilmiştir.

Nitekim JTI’ın satış yapmayacağına dair tüm JTI çalışanlarına gönderilen 28.12.2009 tarihli ve……………. (……….) ve………………. imzalı iç yazışmada da bu hususların “… 2010 yılına daha dinlenmiş ve moralli girmek amacıyla 31 Aralık 2009 Perşembe gününden başlamak üzere 4 Ocak 2010 Pazartesi gününe kadar, 4 günlük tatil yapacağımızı paylaşmaktan mutluluk duyarız…” şeklinde yer aldığı ve anılan yazının 28.12.2009 tarihinde elektronik posta olarak tüm JTI personeline gönderildiği dosya mevcudundan anlaşılmaktadır:

760

Konuya ilişkin olarak Imperial Tobacco’dan yerinde inceleme esnasında alınan yazışma örneklerinden; Ankara Büfeciler Odası’nın 31.12.2009 tarihli yazısıyla sigara dağıtım şirketlerinin Ankara’da bulunan bölge müdürlüklerine mal vermeme iddiasının sorulduğu; bu yazıya karşılık Imperial Tobacco’nun 4.1.2010 tarihli Mali ve Kurumsal İşler Müdürü imzalı cevabi yazısında; “Şirketimizin zam geçiş döneminde yazınızda belirttiğiniz şekilde herhangi bir ürün kısıtlamasına gitmemiş olduğu gibi gelen tüm talepleri karşılamaktadır. Şirketimizle ilgili üyelerinizden gelen böyle bir şikâyet varsa bizimle paylaşmanızı rica ederiz.” hususlarının yer aldığı anlaşılmıştır.

Diğer yandan, TAPDK ile Imperial Tobacco arasında yapılan yazışmalarda da aynı husus yer almış olup; Imperial Tobacco’dan TAPDK’ya gönderilen 18.1.2010 tarih ve …………….. imzalı yazıda; “Şirketimiz zam geçiş döneminde herhangi bir kısıtlamaya gitmediği gibi gelen tüm talepler karşılanmıştır…” ifadesine yer verilmiştir.

Ancak Europan Tobacco’dan yerinde inceleme sırasında alınan ve dağıtım şirketine gönderilen 4.1.2010 tarihli elektronik postada; “Satışlarımızı yaygın dağıtım yapmaya özen gösterelim. Vigor Ocean Blue ve Violet ürünleri dışındaki ürünlerimizden bir satış noktasına en fazla 15 karton satış yapılabilecektir. Yapılan kontrollerde 15 kartondan fazla satış yapan yöneticiler hakkında savunma alınacaktır.”

780

4.1.2010 tarihli elektronik postada ise:

“5.1.2010 Salı günü hedefi 4.1.2010 Pazartesi hedefidir. Hedefler değişmemiştir; yaygın dağıtım önem arz etmektedir. Vigor Ocean Blue (1 faturada en fazla 10 karton VOB) ve Violet ürünleri serbesttir” denmiştir. Bu yazışmaları takiben mal kısıtlamasına uymayan bayilere ilişkin olarak ilgili bölge müdürü ikaz edilmiş; o da cevaben:

“Bahsedilen noktada yapılan 4 kartonluk fazla satış kaybetmememiz gereken bizim için önemli bir noktaydı. Bilgim dâhilinde yapılan bir satıştır. Bildiğiniz üzere zam açıklanana kadar çok zor bir süreç yaşadık. Bölgemdeki hiçbir müşteriyi kaybetmemek adına çokça yaygın satış yapmak için mücadele ettik ekibimle birlikte…bahsettiğiniz müşteri de genel satışlarına bakıldığında çokça alan bir müşteri değil gibi gözükse de kişilik olarak son derece iyi ürünlerimizi tezgah altına saklamak yerine eski fiyattan müşterilerine satmış, ürünlerimizi yok satmamıştır. Biz de bayiye her zaman yanındayız imajını verdik…” ifadelerine yer verilmiştir.

Görüldüğü üzere, European Tobacco’nun arz kısıtlamasının temel sebebi nihai satış noktalarının stokçuluk yapmasını önlemektir.

Mal vermemeye ilişkin yapılan yerinde incelemede KT&G tarafından verilen cevapta şirketin zaten Ocak ayının başından beri herhangi bir ürünün dağıtımını yapmadığı; Ocak’tan bu yana dağıtılan ürünlerin mevcut stoklar olduğu belirtilmiştir.

Sonuç olarak KT&G ve European Tobacco hariç diğer 4 teşebbüste yapılan yerinde incelemeler, alınan faturalar ve görüşme tutanakları birlikte değerlendirildiğinde ÖTV zammının yürürlüğe girdiği 31 Aralık ve takip eden günlerin blok tatil günleri olarak önceden planlandığı ve bu çerçevede sigara satışının kısıtlı olarak yapıldığı anlaşılmaktadır. Diğer yandan, sigara üreticisi karşısında nihai satış noktalarının ve hatta tüketicinin konumunun da bu noktada incelenmesi gerekmektedir. Gerek tüketicinin gerekse nihai satış noktalarının anılan dönemde sigara talebinin altında sigarayı zamlanmadan satın alarak bir nevi “stokçuluk” saiki yatmaktadır. Fiyatı resmi olarak belli olan ancak teşebbüslerce ilan edilmeyen ve dolayısıyla “belirsiz” fiyatlı bir ürünü üreticinin satması rasyonel değildir. Kaldı ki olayın bir de vergi boyutu (vergi tahakkuku) bulunmaktadır. Dolayısıyla sigara üreticilerinin ÖTV zammı sonrasında piyasaya sınırlı mal vermelerinin bir anlaşma sonucu olmadığı; mal vermemenin son derece sınırlı kaldığı; zincir marketlere kesintisiz satış yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu noktada 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi veya 6. maddesi kapsamında bir eylem ortaya çıkmamaktadır.

820

J. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;

Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.