Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş. (Amadeus)'nin acenteleri ile akdettiği "Acentelik Sözleşmesi"nin…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI

Üyeler: Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN,

Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,

Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE

B. RAPORTÖRLER : Metin HASSU, Muhammed GÜNDOĞDU

C. ŞİKAYET EDEN: Türk Hava Yolları A.O.

Temsilcileri: Av. Mert Murat ERMAN,

Av. Mustafa YILDIRIM

Atatürk Havalimanı Genel Yönetim Binası

Yeşilköy/İstanbul

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA

YAPILANLAR: Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş.

Muallim Naci Cd. No:41 K:4 Ortaköy/İstanbul

E.DOSYA KONUSU: Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş. (Amadeus)’nin acenteleri ile akdettiği “Acentelik Sözleşmesi”nin teşvik primleri hakkındaki maddesinin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanun’un 6. maddesini ihlal ettiği iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde, Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş.’nin acenteleri ile akdettiği “Acentelik Sözleşmesi”nin 10.6.a. maddesinde düzenlenen, “Acente kendisine uygulanan teşvik primlerinin Amedeus dışında başka sistem kullanmayan acentelere uygulanan teşvik primleri olduğunu ve bu teşvik primlerinden tam olarak yararlanabilmek için kontrat süresi boyunca başka bir sistem kullanmayacağını kabul ve taahhüt etmiştir. Acente, kontrat süresi boyunca bu maddeye aykırı olarak başka bir rezervasyon sistemini de kullandığı takdirde kendisine kontrat başlangıç tarihinden itibaren Amadeus tarafından ödenen teşvik primlerinin ½ sini Amedeus’a yazılı bildirim tarihinden itibaren en geç 10 gün içerisinde geri ödemeyi kabul ve taahhüt eder” şeklindeki hükmün 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal ettiği iddia edilmiştir.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 5.10.2007 tarih, 6606 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 22.10.2007 tarih, 2007-4-167/İİ-07-MH sayılı İlk İnceleme Raporu, 8.11.2007 tarih, 07-85 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun’un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma

açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 07-85/1042-M sayı ile karar verilmiştir.

İlgili karar uyarınca düzenlenen 24.12.2007 tarih, 2007-4-167/ÖA-07-MH sayılı Önaraştırma Raporu 28.12.2007 tarih, REK.0.08.00.00-110/367 sayılı Başkanlık önergesi ile 08-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor’da,

- İlgili pazarda hakim durumda olduğu tespit edilen Amadeus’un, yalnızca beş adet acentesi ile akdettiği tespit edilen ve verilen teşviklerin rakip bilgisayarlı rezervasyon sistemi kullanılmaması şartına bağlanmasına ilişkin hüküm içeren acentelik sözleşmelerinin, sayısının anlaşmalı seyahat acentelerinin toplam sayısına oranla oldukça az olması, dolayısıyla pazardaki rekabetçi yapıda ancak kısıtlı bir zararın ortaya çıkmasının muhtemel olması nedeniyle 4054 sayılı Kanun kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı,

- Bununla birlikte, yukarıda bahsedilen teşviklerin rakip bilgisayarlı rezervasyon sistemi kullanılmaması şartına bağlanmasına ilişkin hükmün yer aldığı sözleşmelerin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesine aykırılık teşkil etmesi nedeniyle, söz konusu şartın sonlandırılması gerektiği

görüşlerine yer verilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

70

I.1.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Şirket (Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş.)

Amadeus, 1994 yılında İstanbul’da kurulmuş, ana şirketi Madrid/İspanya’da bulunan %100 yabancı sermayeli bir Anonim Şirket’dir. Ana Şirket 1987 yılında Lufthansa (%25), lberia (%25), Air France (%25) ve SAS (ortaklıktan ayrılmıştır ve SAS hisseleri oranında halka arz yapılmıştır) havayolları tarafından kurulmuştur. Ana Şirket’in faaliyet konusu, seyahat hizmeti sunan şirketlerin (havayolları, oteller, demiryolları, araba kiralama şirketleri) ürün ve hizmetlerinin veritabanını (Münih-Erding’te) oluşturarak, seyahat endüstrisine çok çeşitli bilgi, rezervasyon, ürünü ve gelişmiş teknoloji çözümü sunmaktır. Amadeus, İstanbul ve Ankara’daki bürolarıyla, Ülkemiz seyahat acentelerinin yurtdışında bulunan Amadeus Sistemine bağlantısını temin etmektedir.

Amadeus Merkezi Sistemi, havayolu, otel ve araba kiralama şirketlerinin yurtdışında bulunan veritabanına kayıt edilmeleri ve ekranlarında görüntülenmelerini sağlayarak ürün ve hizmetlerin pazarlanması hizmetini gerçekleştirmektedir. Seyahat endüstrisine dahil edebileceğimiz bu hizmet iki yönlüdür; havayolu şirketleri pazarlamalarını yurtdışında bulunan Amadeus Sistemi aracılığıyla yaparken, turizm acenteleri yurtdışı kaynaklı Amadeus Sistemi sayesinde aynı anda Sistemde kayıtlı tüm uluslararası seyahat hizmet seçeneklerini müşterisine sunabilmektedirler.

I.2. İlgili Pazar

I.2.1. İlgili Ürün Pazarı

Amadeus; seyahat acentelerinin havayolu tarifeleri, fiyatlar, uçaklardaki boş koltuk ve seyahate ilişkin diğer bilgilerin sunumu, rezervasyon yapılması/iptali ve bilet satışı v.s. hizmetleri müşterilerine bilgisayar ortamında vermelerini sağlayan rezervasyon sistemlerinin distribütörlüğünü yapmaktadır. Bu kapsamda, ilgili ürün pazarı, hava taşımacılığı sektöründe kullanılan “bilgisayarlı rezervasyon sistemleri hizmetleri pazarı” olarak belirlenmiştir.

100

I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar

Şikayete konu olan faaliyetlerin Türkiye’de yerleşik acenteleri kapsaması nedeniyle ilgili coğrafi pazar, “Türkiye Cumhuriyeti Sınırları” olarak tespit edilmiştir. I.3. Yapılan Tespitler ve Deliller

I.3.1. Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş.’de Yapılan Görüşme Amadeus yetkilisi konuya ilişkin olarak aşağıdaki bilgileri vermiştir:

- Anlaşmalar acentelerle yapılan görüşmeler sonucunda düzenlenmektedir. Bu nedenle teşvikleri her acenteye aynı şekilde uygulama imkânı bulunmamaktadır. - İş hacimlerine göre, acentelere uygulanan teşvik farklı olabilmektedir. Öte yandan, Amadeus sistemini kullanan acentelerden (…) ay için yaklaşık (….) euro kira bedeli alınmaktadır. Bu kira bedeli, yalnızca lisans ücretinin maliyetini karşılayamayacak kadar düşük iş hacmine sahip acentelerden alınmakta (şu an için toplam (….) acentenin yaklaşık (….)’ünden alınmaktadır) olup, acentenin iş hacmini artırarak söz konusu maliyeti karşılayabilir duruma gelmesi halinde kira alınması uygulaması sona erdirilmektedir.

- Amedius’un acentelerle olan ilişkisi tamamen segment sistemine dayanmaktadır. Acentenin sistemi kullanarak yaptığı her net rezervasyon (uçak bileti, tren bileti, otel, rent a car vb.) bir segment olarak değerlendirilmektedir. Acentelerin gerçekleştirdikleri segment üzerinden de teşvik uygulaması bulunmaktadır. (….- ….) segmenti geçen her acenteye teşvik verilmektedir. Yaklaşık (…) acente bu segment sınırı geçebilmekte ve teşvik uygulamasından yararlanmaktadır. Teşvikleri segment başına (…...) Euro’dan başlamaktadır. Segment sınırı ve segment başına ödenecek olan teşvik miktarı; acentenin bölgesi, iş kapasitesi, acenteye Amedius’un sağladığı teknik altyapı harcamaları, başka bilgisayar rezervasyon sistemi ile çalışıp çalışmama gibi kriterlere bağlı olarak değişmektedir.

- (…….), (….), (…..) (…….), gibi 5-6 acenteleyle yapılan sözleşmelerde, acentenin sadece Amedius’un sistemini kullanacağı sözü vererek daha yüksek teşvik oranı istemesi nedeniyle, bu sözün garanti altına alınmasını sağlamak için, başka sistem kullanılması halinde verilmiş olan teşvikin bir bölümünün iadesi düzenlenmiştir. Sözleşmesinde, verilen teşvikin belli oranda geri alınması maddesi olmayan hiçbir acente, zaten tek sistem kullanma sözü vermediği için teşvikin geri alınması uygulamasına tabi olmamaktadır. Örneğin (…………….)

acentesi yıllardır iki sistem kullanmaktadır ve tek sistem kullanma sözü vermediği için teşvikin geri alınması uygulamasına tabi değildir.

I.3.2. Eltra Tur-Elit Seyahat Ltd. Şti. (Eltra Tur)’de Yapılan Görüşme

Eltra Tur yetkilisi konuya ilişkin olarak, şikayete konu hizmetlere ilişkin sözleşmeleri sona erdiğinde pazardaki iki firmanın teklif sunduğunu; ancak kullanılan sistemin karmaşık olması nedeniyle mevcut sistemin değiştirilerek başka bir sisteme geçiş yapılması halinde uyum süresi yaklaşık bir yıl olduğundan, maliyeti yüksek olan bu değişikliğinin yapılabilmesi için çok cazip bir teklif yapılması gerektiğini; Amadeus’tan, ihtiyaç halinde derhal destek hizmeti alınabildiğini, bu nedenlerle anılan firma ile çalışmayı tercih ettiklerini, Amadeus’un herhangi bir baskısının olmadığını belirtmiştir.

Yetkili ayrıca, Amadeus ile yapılan sözleşmede yer alan, teşviklerin bir kısmının geri ödenmesine ilişkin düzenleme nedeniyle Eltra Tur’un herhangi bir sıkıntı yaşamadığını, aynı anda iki sistem kullanmanın etkin bir yöntem olmadığını, Amadeus’un ilgili pazarda büyük bir pazar payına sahip olmasının en önemli sebebinin hizmet kalitesi olduğunu, teknik gerekçelerle Eltra Tur’un teşvik alamasa dahi Amadeus ile çalışmayı tercih edeceğini ifade etmiştir.

I.3.3. Glory Tur Turizm Ticaret Ltd. Şti. (Glory Tur)’de Yapılan Görüşme

Görevli Raportörlerin Glory Tur yetkilisi ile yaptıkları görüşmede, anılan şahıs tarafından; yalnızca Amadeus sistemini kullandıkları, işlemlerin karmaşıklığı nedeniyle yeni bir sisteme geçiş halinde uyum süresinin çok uzun olacağı, bu nedenle sistemin değiştirilmesinin zor olduğu, söz konusu sektörde tek tercih sebebi olarak teşviklerin gösterilemeyeceği, sistemin kullanım kolaylığı ve teknik destek hizmetlerinin kalitesinin daha önemli olduğu, Amadeus’u da bu konudaki üstünlüğü nedeniyle tercih ettikleri, Amadeus ile yapılan sözleşmede yer alan, teşviklerin bir kısmının geri ödenmesine ilişkin düzenlemeden rahatsız olmadıkları, aynı anda iki sistem kullanılmasının etkin bir yöntem olmadığı ifade edilmiştir.

I.3.4.Setur Servis Turistik A.Ş. (Setur)’de Yapılan Görüşme

Setur yetkilileri konu hakkında; Türk Hava Yolları A.O. Bilgi Teknolojileri Başkanlığı’na bağlı bir müdürlük olarak faaliyet gösteren Galileo Türkiye’nin en büyük çaplı kullanıcısı olduklarını, THY ile geniş çaplı bir ticari ilişki (inflight operasyonları vb.) ağına sahip bulunduklarını, diğer taraftan Amadeus kullandıkları birimlerinin de mevcut olduğunu, söz konusu şirketlerle olan sözleşmelerinde teşviklerin tek sistem kullanımına bağlanması koşulunun bulunmadığını ifade etmişlerdir.

Yetkililer ayrıca, Amadeus’un sisteminin teknolojik gelişmişliği hizmet ve destek garantisi nedeniyle piyasada daha çok tercih edildiğini belirtmişlerdir.

I.3.5. İda Seyahat ve Turizm Ltd Şti. (İda Seyahat)’nde Yapılan Görüşme

İda Seyahat yetkilisi yazılı olarak; şirketin faaliyete geçtiği tarihten itibaren, servis kalitesi nedeniyle Amadeus rezervasyon sistemini kullandıklarını, segment

bazında teşvik alınması hususu gündeme geldiğinde Amadeus ve Galileo Türkiye’ye yazı gönderdiklerini, Galileo Türkiye’den yanıt alamadıklarını, Amadeus’un segment bazında teşvik anlaşması yapmayı kabul ettiğini, Amadeus ile yapılan anlaşmanın İda Seyahat’in talebi ile ortak hazırlanmış bir anlaşma olduğunu bildirmiştir.

I.3.6. Seyahat San. Tic. A.Ş. (Efor Turizm)’de Yapılan Görüşme

Görevli Raportörlerin Efor Turizm yetkilisi ile yaptıkları, tutanağa geçirilmeyen görüşmede, anılan şahıs tarafından; kişisel ilişkiler nedeniyle Galileo sistemini kullandıkları ve bu durumdan memnun oldukları, Amadeus’un da kendilerine teklif getirdiği, ancak bu teklifin daha yüksek oranda bir teşvik içermediği, Galileo ve Amadeus sistemlerinin her ikisinin de oldukça kaliteli sistemler olduğu ifade edilmiştir.

I.3.7. Galileo Türkiye’den Elde Edilen Belgeler

Galileo Türkiye yetkilileri tarafından ibraz edilen belgeye göre; bu şirket ile çalışan (….) acente bulunmaktadır. Mezkur şirketin ilgili pazardaki payı yıllar itibarıyla aşağıdaki gibi gerçekleşmiştir:

Yıl Toplam Segment Miktarı Pazar Payı*

2000 (……….) segment %(…)

2001 (……….) segment %(…)

2002 (……….) segment %(…)

2003 (……….) segment %(…)

2004 (……….) segment %(…)

2005 (……….) segment %(…)

2006 (……….) segment %(…)

2007 (İlk 6 aylık dönem) (……….) segment %(…)

* Yaklaşık değerler alınmıştır.

200

I.3.8. Amadeus’tan Elde Edilen Belgeler

Görevli Raportörlerce yapılan yerinde incelemede Amadeus sistemini kullanan acentelerin isim ve adres bilgilerini gösterir belge elde edilmiştir. Söz konusu belgeye göre tüm ülkede toplam (…) acente Amadeus sisteminin kullanıcısıdır. Amadeus tarafından acentelere uygulanan teşviklerin segment düzeyine bağlı olarak gerçekleşen miktarları aşağıdaki gibidir:

210

Segment Miktarı Teşvik Miktarı

(……...–……..) segment (…) Euro

(……...–……..) segment (…) Euro

(……...–……..) segment (…) Euro

(……...–……..) segment (…) Euro

(……...–……..) segment (…) Euro

(……...–……..) segment (…) Euro

Amadeus’un ilgili pazardaki pazar payı yıllar itibarıyla aşağıdaki gibi gerçekleşmiştir:

Yıl Toplam Segment Miktarı Pazar Payı*

2000 (…………) segment %(…)

2001 (…………) segment %(…)

2002 (…………) segment %(…)

2003 (…………) segment %(…)

2004 (…………) segment %(…)

2005 (…………) segment %(…)

2006 (…………) segment %(…)

2007 (İlk 10 aylık dönem) (…………) segment %(…)

* Yaklaşık değerler alınmıştır.

Yerinde inceleme sırasında Amadeus sistemini kullanan acenteler ile Amadeus arasında yapılan acentelik sözleşmeleri Raportörlerce incelenmiştir. Çok sayıda sözleşme üzerinde yapılan inceleme neticesinde, yalnızca 5 adet acente sözleşmesinin, önaraştırmaya konu olan, sistem değişikliği halinde teşviklerin geri alınmasına dair düzenlemeyi ihtiva ettiği saptanmıştır. Buna göre, (…………….) Turizm A.Ş., (………………) Tic. Ltd. Şti., (……………………) Ltd. Şti., (………) Turizm A.Ş. ve (…………) Turizm Ltd. Şti. ile yapılan sözleşmeler mezkur hükmü haizdir.

J. GEREKÇE ve HUKUKİ DAYANAK

4054 Sayılı Kanun’un “Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması” başlıklı 6. maddesinde “Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmü yer almaktadır.

J.1. Hakim Durum Tespiti

4054 sayılı Kanun’un “Tanımlar” başlıklı 3. maddesine göre, “Hakim Durum”, belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünü ifade eder. Hakim durumun kötüye kullanılması fiilinin işlenebilmesi için öncelikle bir hakim durumun varlığı gereklidir. İlgili ürün pazarında, Amadeus’un %81 oranında pazar payının bulunması, ayrıca pazardaki tek rakibi konumundaki, Türk Hava Yolları A.O. (THY) ile Galileo ana şirketi arasında imzalanmış olan distribütörlük anlaşması kapsamında, Türkiye’de Galileo’nun dağıtımını yapmak üzere kurulmuş bulunan Galileo Türkiye’nin %19’luk bir pazar payına sahip olması, hakim durum tespitinde en önemli unsur olan, “pazar payı kriterinin” sağlanması koşulunu gerçekleştirmektedir. Bu oranda yüksek pazar payı hakim durum tespitinde kullanılan diğer kriterlere başvurmayı gereksiz kılmaktadır. Bununla birlikte, Amadeus’un pazardaki konumu başka kriteleri de karşılamaktadır. Örneğin, Amadeus’un ilgili pazarda rakibinden daha önce faaliyet göstermeye başlaması ve sistem kullanımının acenteler nezdinde alışkanlık yaratması gibi etkiler doğurması neticesinde “bağımlılık” kriteri de gerçekleşmiştir. Zira, acentelerin ifade tutanaklarında yer aldığı üzere, Amadeus sistemini kullanan bir acentenin daha sonra Galileo sistemine geçmesi, alışma süreci (personelin eğitim süreci, adaptasyon vb.) olarak adlandırılabilecek zorunluluktan dolayı, maliyet unsuru oluşturmaktadır. Ayrıca, ilgili pazar oligopolistik yapıdadır. Pazarda yalnızca iki teşebbüsün bulunması ve pazara girebilecek potansiyel rakibin yalnızca SABRE unvanlı ve AB’de faaliyet gösteren bir teşebbüs olduğunun bilinmesi, hakim durum tespitinde kullanılan ve diğer bir kriter olan “pazara giriş engelinin” gerçekleştiğini göstermektedir. “Teknolojik üstünlük” kriteri açısından ise, pazarda faaliyet gösteren iki sistemin benzer hizmeti sunmasından dolayı bir farklılık oluşmadığı anlaşılmakta olup, bazı acentelerin ifade tutanaklarında yer alan ve Amadeus’un daha iyi altyapı ve teknik servise sahip olduğu yönündeki görüşlerin ise, acentelerin Amadeus’a olan bağımlılığını destekler nitelikte olduğu neticesine varılmıştır.

260

J.2. Kötüye Kullanmaya İlişkin Değerlendirme

Rekabet hukuku uygulamalarında, hakim durumda bulunan teşebbüslerin müşterilerine uyguladıkları “sadakat indirimleri” ve “teşvik ödemeleri” hakim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, şikayet konusu olan ve Amadeus’un sınırlı sayıdaki acenteleri ile akdettiği “Acentelik Sözleşmesi”nde düzenlenen, teşvik ödemelerinin rakip sistem kullanmama şartına bağlandığı ilgili hükmün de “sadakat indirimi” etkisi doğurabilecek bir “teşvik ödeme” sistemi oluşturduğu kanaatine varılmıştır.

Amadeus’un yalnızca 5 adet acente ile yaptığı sözleşmede, başka sistem kullanıldığı takdirde verilen teşviklerin geri alınmasını içeren kısıtlayıcı koşula yer verilmiştir. Amadeus’un ilgili pazarda 500’ün üzerinde anlaşmalı acentesi bulunduğu, ayrıca söz konusu kısıtlayıcı hükmün yer aldığı sözleşmeleri imzalayan acentelerin bu durumu kendi istekleriyle kabullendikleri dikkate alındığında, şikayet konusu olan ve Amadeus’un sınırlı sayıdaki acenteleri ile akdettiği “Acentelik Sözleşmesi”nde düzenlenen ilgili hükmün, Amadeus’un

pazardaki tek rakibi konumundaki THY’nin pazardaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasını amaçlayan veya sağlayan bir uygulama olmadığı, ayrıca Amadeus’un mevcut acenteleri açısından ayrımcılık yaratacak bir durumun oluşmadığı, ancak potansiyel rekabet açısından pazardaki rekabetçi yapıda kısıtlı bir zararın ortaya çıkmasının muhtemel olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Bu nedenle, teşviklerin rakip bilgisayarlı rezervasyon sistemi kullanılmaması şartına bağlanmasına ilişkin hükmün yer aldığı sözleşmelerin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesine aykırılık teşkil etmesi nedeniyle, sonlandırılması gerektiği değerlendirilmektedir.

K. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,

1. Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş. hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına,

2. Ancak verilen teşviklerin rakip bilgisayarlı rezervasyon sistemi kullanılmaması şartına bağlanmasına ilişkin hükmün yer aldığı sözleşmelerin 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesine aykırılık teşkil etmesi nedeniyle, söz konusu şartın sonlandırılmasına

3. Anılan sözleşmelerin, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde düzeltilerek Kurumumuza tevsik edilmesine; gerekli düzeltmeler yapılmadan uygulamaya devam edilmesi halinde, hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde soruşturma açılacağının Amadeus Rezervasyon Dağıtım Sistemleri A.Ş.’ye bildirilmesine

OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.