Doğal gaz sektöründeki fiyatlandırma uygulamaları ile 4054 sayılı Kanun'un ihlal edildiği iddiası.

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı : 2002-1-3 (Önaraştırma)

Karar Sayısı: 02-13/127-54

Karar Tarihi: 8.3.2002

A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU

Üyeler: Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL

B- RAPORTÖRLER: İ. Atalay YOLCU, Harun ULU, Salim AYDEMİR

C- ŞİKAYET EDENLER: - Re'sen

- EGO Genel Müdürlüğü

Strazburg Cad. Toros Sok. No: 12 Ankara

- Prof. Dr. Arif Esin

Akaretler S. Seba Caddesi No: 67

80680 Beşiktaş-İstanbul

- Gündüz Şenkesen

Sağdıç Sok. Dost Apt. No: 37 Şişli-İstanbul

- Tüketici Hakları Derneği

Temsilcisi: Av. Saliha Kızıloğlu

Atatürk Bulvarı Emek İşhanı No: 95/1601 Kızılay-Ankara

- Tükder Tüketicileri Koruma Derneği

Yeniyol Tek Sok. Borsa Apt. Kat: 3 Bursa

- Zeki Gündoğan

Birlik Mah. 46. Sok. No: 20/7 06610 Çankaya-Ankara

- İstanbul Ticaret Odası

Reşadiye Cad. 34378 Eminönü-İstanbul

- Tükoder Tüketiciyi Koruma Derneği

Yoğurtçu Şükrü Sok. No: 53/2

81320 Kadıköy-İstanbul

- İhbar

D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR

- Botaş Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş.

Bilkent Plaza A-2 Blok Bilkent-Ankara

- EGO Genel Müdürlüğü

Strazburg Cad. Toros Sok. No: 12 Maltepe Ankara

- İzmit Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İZGAZ)

Belsa Plaza B Blok Kat: 7 İzmit

REKABET KURUMU 1

- İstanbul Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İGDAŞ)

Kazım Karabekir Cad. No: 4 Alibeyköy İstanbul

E- DOSYA KONUSU: Doğal gaz sektöründeki fiyatlandırma uygulamaları ile 4054 sayılı Kanun'un ihlal edildiği iddiası.

F- İDDİALARIN ÖZETİ: Botaş Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş. (Botaş)'nin ithalat tekelini kötüye kullandığı, pahalı doğal gaz alımı yaptığı, hem Botaş'ın hem de doğal gaz dağıtımı ile ilgili diğer kuruluşların aşırı fiyat uygulamak suretiyle hakim durumlarını kötüye kullandıkları iddia edilmektedir.

G- DOSYA EVRELERİ: Doğal gaz sektörüne yönelik olarak basında yer alan haberler üzerine, re'sen başlatılan inceleme ve Rekabet Kurumu kayıtlarına 25.12.2001 tarih ve 5488 sayı ile intikal eden başvuru üzerine hazırlanan bilgi notu, 7.1.2002 tarih, REK 0.05.00.00/1 sayılı Başkanlık Önergesi ile 8.1.2002 tarih ve 02-01 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 6. maddesinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca 02-01/16-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

Kuruma intikal eden aynı ve benzer konulardaki şikayetler 14.1.2002 tarih, REK.0.05.00.00/5 sayılı Başkanlık Önergesi ile 15.1.2002 tarih ve 02-02/31-M sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve söz konusu başvurulardan doğal gaz ile ilgili şikayetlerin başlatılmış olan önaraştırma kapsamında değerlendirilmesine karar verilmiştir.

İlgili karar uyarınca düzenlenen 14.2.2002 tarih, 2002-1-3/ÖA-02-İAY sayılı Önaraştırma Raporu 14.2.2002 tarih, REK.0.05.00.00/18 sayılı Başkanlık önergesi ile 19.2.2002 tarih, 02-09 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve ek çalışma yapılmasına karar verilmiştir. Söz konusu karara ilişkin olarak hazırlanan, Hukuk Müşavirliği görüşü ve 20.2.2002 tarihli Bilgi Notu anılan Önaraştırma Raporu ile birlikte 8.3.2002 tarih ve 02-13 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; doğal gaz sektörüne yönelik olarak yapılan incelemeler sonucunda;

- Botaş’ın ithalat ve iletim konusunda, dağıtım kuruluşlarının ise kurulu bulundukları belediye mücavir alanı sınırları içinde kalan doğal gaz dağıtım faaliyetleri konusunda hakim durumda bulundukları,

- 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu gereğince Botaş’ın ithalat konusunda sahip olduğu pazar gücünün 2009 yılına kadar tedricen sona erdirilmesinin, iletim hatları üzerindeki mülkiyet haklarından kaynaklanan pazar gücünün ise bu hatların kullanımı konusunda Enerji Piyasası Üst Kurulu’nun ikincil mevzuatla yapacağı düzenlemeler yoluyla azaltılmasının öngörüldüğü,

- Aynı Kanun’a göre, dağıtım kuruluşlarının belediye mücavir alan sınırları içinde yine bir tekel olarak örgütlendirilmesinin düşünüldüğü, bununla birlikte “serbest kullanıcılara” farklı arz kaynaklarından doğal gaz alımı yapabilme olanağı tanınarak, dağıtım pazarının bir ölçüde rekabete açılmasının planlandığı,

REKABET KURUMU 2

- Söz konusu düzenlemelere rağmen, “…rekabetin hiç veya yeterince oluşmadığı alanlarda”, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’na, “fiyat ve tarife teşekkülüne ilişkin usul ve esasları düzenlemek” görevinin verildiği,

- Bu düzenlemeler birlikte ele alındığında, 4646 sayılı Kanun’la getirilen sistemin, doğal gaz sektörünün yeniden yapılandırılmasına yönelik kapsamlı bir regülasyon olarak değerlendirilmesi gerektiği,

- Esasen, fiyatlandırma konusunun bu Kanun öncesinde de genel itibarıyla Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın düzenleme yetkisi kapsamında olduğu; dağıtım şirketlerinin doğrudan Bakanlık tebliğlerinde yer verilen sınırlamalara göre, Botaş’ın ise “kendi satışlarında uygulayacağı fiyatları tespit etme” konusunda 397 sayılı KHK ile tanınan yetki çerçevesinde hareket ettiği,

- Bu çerçevede, dağıtım kuruluşları açısından aşırı fiyatlandırmanın söz konusu olmadığı, Botaş açısından ise basında yer alan haberlerin aksine, ne ithalatta ne de satışlarda, doğal gaz ticareti ve fiyatlandırması konusunda yakın pazarlarda geçerli olan koşullara ve fiyatlara aykırı bir hakim durum istismarından söz edilemeyeceği; zira ithalatta uluslararası petrol fiyatları dikkate alınarak belirlenen fiyatın AB ülkelerine ithalatta uygulanan fiyatlarla paralellik içinde olduğu, Botaş ve dağıtım kuruluşlarının fiyatlandırmaları ve vergiler neticesinde ortaya çıkan satış fiyatlarının, sanayi kesimi açısından AB fiyatlarıyla uyumlu, evsel kullanım (sanayi kullanımı dışında kalan) açısından ise AB fiyatlarının da altında olduğu, bu bağlamda söz konusu şirketler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı

ifade edilmektedir.

I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. İLGİLİ PAZAR

I.1.1. Ürünün Özellikleri

Doğal gaz yeryüzünün alt katmanlarında, başta Metan (CH [4]) ve Etan (C [2] H [6]) olmak üzere çeşitli hidrokarbonlardan oluşan yanıcı bir gaz karışımı olup, çıkarıldığı haliyle kullanılabilen birincil enerji kaynağıdır.

Doğal gaz, konutlarda ısıtma, soğutma, sıcak su elde etme ve pişirme, sanayi tesislerinde ise üretim amaçlı olarak kullanılmaktadır.

Doğal gazın yanabilmesi için gaz/hava oranı %5-15 arasında olmak üzere, hava ile karışması gereklidir. En iyi yanma karışımında, %9 doğal gaz ve %91 hava bulunmaktadır. Havadan daha hafif bir gaz olduğundan, doğal gaz sızıntısı kapalı alanlarda yukarıda toplanır, tahliyesi de sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG)’na göre daha kolaydır.

I.1.2. Ürün Pazarı

Doğal gaz sektöründe yürütülen faaliyetlerin birbirinden farklı niteliklerinin bulunması nedeniyle; üretim, ithalat ve toptan satış işlemleri, “temel sağlayıcılık faaliyetleri” başlığı altında tek bir pazar; doğal gazın bu sağlayıcılardan dağıtım şebekesine aktarılması işlevini yerine getiren “iletim faaliyetleri" ayrı bir pazar; nihai kullanıcılara doğal gaz arz yükümlülüğü altında bulunan dağıtım kuruluşlarının faaliyetleri de, “dağıtım hizmetleri” başlığı altında diğer bir pazar olarak belirlenmiştir.

REKABET KURUMU 3

I.1.3. Coğrafi Pazar

Temel sağlayıcılık faaliyetleri bakımından, teşebbüslerin faaliyet alanları üzerinde herhangi bir sınırlama bulunmadığından ilgili coğrafi pazar"Türkiye Cumhuriyeti sınırları" olarak tespit edilmiştir.

Mevcut iletim hatlarının mülkiyeti Botaş’a ait olmakla birlikte, yeni iletim hatlarının tesis edilmesi açısından Kanun’da herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Dolayısıyla, iletim faaliyetleri yönünden ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir.

Dağıtım hizmetleri pazarında esas itibarıyla dağıtım şirketlerinin, nihai kullanıcılara arz yükümlülüğü altına girdikleri il sınırlarında dağıtım ve satış tekeline sahip oldukları görülmektedir. Her ne kadar büyük kullanıcılar bakımından alım serbestisi getirilmiş olsa da, bu serbestinin, dağıtım pazarını genişletmesi oldukça uzun bir süre gerektirmektedir. Dolayısıyla, bu aşamada dağıtım hizmetleri bakımından ilgili coğrafi pazar, hizmetin sunulduğu “il sınırları” şeklinde ele alınmıştır.

I.1.4. Doğal Gaz Sektörünün Dünyadaki Görünümü

Dünya çapında toplam doğal gaz üretim ve tüketim miktarları incelendiğinde, 1998 yılı verilerine göre, 665 milyon ton üretim miktarıyla Kuzey Amerika’nın sektörün öncüsü durumunda olduğu, buna karşılık, üretimin büyük kısmının (647 milyon ton) kıta içerisinde tüketildiği, bu haliyle deniz aşırı ticarete konu olan doğal gaz miktarının oldukça küçük olduğu görülmektedir. Ancak, kıta içerisinde ülkeler arası ticarete bakıldığında; ABD’nin aynı yıl 489 milyon ton üretimine karşılık 552 milyon ton tüketim miktarıyla, Kanada karşısında önemli bir ithalatçı olduğu anlaşılmaktadır.

Avrupa Kıtasında, yıllık 250 milyon ton üretim gerçekleştirilmekle birlikte, yaklaşık 400 milyon ton doğal gaz tüketilmektedir. Bu bakımdan, Avrupa, Dünya üzerinde en büyük ithalatçı kıta durumundadır. Buna karşılık Rusya’nın yaklaşık 100 milyon tonluk üretim fazlasıyla en büyük ihracatçı statüsünü koruduğu görülmektedir. Rusya yıllık 475 milyon ton doğal gaz tüketimiyle, ABD’nin ardından doğal gaz kullanımında dünya ikincisi konumundadır.

Sektörde uluslararası ticaret büyük oranda boru hattı şebekeleriyle gerçekleştirilmekle birlikte, doğal gazın sıvılaştırma ve yeniden gazlaştırma imkanına sahip olmasına bağlı olarak, tankerlerle de sıvılaştırılmış doğal gaz ticareti gerçekleştirilebilmektedir.

İthalatçı ülkelerdeki bu genel görünüme, yerel üretimin yetersiz kaldığı durumlara üretici ülkelerde de rastlanabilmektedir. Diğer bir ifadeyle, bir taraftan ulusal üretim tesislerinde üretilen doğal gazın naklini gerçekleştirecek iletim hatları oluşturulurken, diğer taraftan ithalatı sağlayıcı şebekeler kurulmaktadır.

Dünya Rezervlerine bağlı olarak doğal gaz pazarlarında uzun dönemli üretim/talep projeksiyonlarının yapılması önem arz etmektedir.

REKABET KURUMU 4

I.1.5. Türkiye’de Doğal Gaz Sektörünün Yapısı

I.1.5.1. Genel Görünüm

Ülkemizde doğal gaz kullanımı 1976 yılına kadar uzanmakla birlikte, 1987 yılında Rusya Federasyonu’ndan boru hatları ile doğal gaz ithalatına

3

başlanması nedeniyle kullanım miktarı artarak 1999 yılında 12 milyar m’e ulaşmıştır. Doğal gazın yaygın olarak kullanımı, 1988 yılında Ankara’da Elektrik Havagazı ve Otobüs İşletme Müessesi (EGO) ile başlamış, 1992 yılında İstanbul’da İstanbul Gaz Dağıtım A.Ş. (İgdaş) ve Bursa’da Botaş ile devam etmiştir. Daha sonra Eskişehir’de Botaş, İzmit’te İzmit Gaz Dağıtım Sanayi ve Ticaret A.Ş. (İzgaz)’nin sektöre girmesi ile doğal gaz kullanım miktarı artmıştır. Ancak asıl genişleme elektrik üretimi ve diğer sanayi sektöründe doğal gaz kullanımı nedeniyle oluşmuştur.

Tüketim miktarındaki artışa rağmen üretimde aynı oranda artış gerçekleştirilememiş ve sektördeki arz büyük oranda ithalata bağımlı hale gelmiştir.

3'

1998 yılı verilerine göre, Botaş tarafından alınan 10.383 milyon m lük toplam doğal

3

gaz miktarı içerisinde yerli üretimin payı 564 milyon m ile sınırlı kalmış,

3 3 1999 yılındaki yaklaşık 12.400 milyon m'lük toplam tüketimin ancak 731 milyon m’ü yerli üretimle karşılanabilmiştir.

Sektör bugün itibarıyla ithalata bağımlı bir görünüm arz etmektedir. 2004 yılına kadar tamamlanması planlanan mevcut yatırım projeleri dikkate alındığında, kısa dönemde ithalata bağımlı yapılanmanın daha da belirginleşeceği görülmektedir.

I.1.5.2. Doğal Gaz Ticareti Hakkındaki 397 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname

(397 sayılı KHK) Dönemi

9.2.1990 tarih ve 20248 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Doğal Gaz Kullanımı Hakkında 397 sayılı KHK'nın 1. maddesi uyarınca; “sıvılaştırılmış hali de dahil olmak üzere” doğal gaz ithalatı konusunda Botaş'ın tekel hakkına sahip olması öngörülmüştür.

1974 yılında kurulan ve 1995 yılında Kamu İktisadi Teşekkülü haline getirilen Botaş’a, sektörün rekabete açık olmaması nedeniyle tekel hakkı ile birlikte, büyük yatırımların gerçekleştirilmesini içeren bir kamu hizmeti yükümlülüğü de verilmiştir.

İthalata imkan veren yüksek basınçlı doğal gaz boru hatlarının inşası, bu hatların işletilmesi ve kaynak çeşitlendirmesine yönelik yeni yatırımlara ilişkin faaliyetler bu dönemde, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın koordinasyonunda kamu-özel sektör işbirliğiyle yürütülmekte ise de, ithalat hizmetlerinin tamamı Botaş vasıtasıyla gerçekleştirilmiştir.

397 sayılı KHK'da doğal gazın ülke içinde dağıtımı yetkisi de esas itibarıyla Botaş’a ait olmakla birlikte, “şehirlerde dağıtım hizmeti vermek üzere sermaye şirketleri kurulmasına ve bunların dağıtım faaliyetinde bulunmalarına Bakanlar Kurulu tarafından izin verilebileceği” belirtilmiştir.

Ayrıca Botaş’a, bu şirketlere ortak olma hakkı da tanınmış ve şirketlerin kuruluş hisse nispetlerinin Bakanlar Kurulu’nca onaylanması esası getirilmiştir. Mevcut belediye gaz dağıtım şirketleri de bu düzenlemeler çerçevesinde faaliyete başlamıştır.

REKABET KURUMU 5

397 sayılı KHK'ya göre, ithalat ve dağıtım yanında, ülkede doğal gazın “satışı ve satış fiyatının tespiti” konusunda da Botaş yetkili kılınmış, dağıtım şirketlerinin doğal gaz satışı yapmalarına ise kuruluş işlemlerine benzer şekilde Bakanlar Kurulu tarafından ayrıca izin verilmiştir.

Fiyat tespiti konusunda 397 sayılı KHK’da Botaş’a yetki verilmiş olmasına rağmen, Botaş bu yetkiyi yalnız kendi yaptığı satışlarda kullanmaktadır. Bir başka deyişle Botaş, dağıtım şirketlerine ve tüketicilere kendisi tarafından yapılan satışlarda uygulanacak fiyatları belirlemiş, ancak dağıtım şirketlerinin hangi fiyattan satış yapacakları bu yetkinin dışında kalmıştır. Dağıtım şirketlerinin fiyatlandırma sistemi konusunda ise, aşağıda yer verilen ayrı bir düzenleme yapılmıştır.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un 2. maddesinde; Bakanlığa, " yeraltı ve yerüstü enerji ve tabii kaynaklar ile ürünlerinin üretim, iletim, dağıtım ve tüketim fiyatlandırma politikasını tayin ve gerektiğinde fiyatlarını tespit etmek" görevi verilmiştir.

Bu görev çerçevesinde Bakanlık tarafından yayımlanan 1997/2 sayılı Doğal Gaz Satış Fiyatı Tespit Kararı Tebliği’ne göre:

a) Konut, ticarethane ve sanayide uygulanacak tarifede alt sınır Botaş’ın dağıtım

kuruluşlarına satış fiyatı, üst sınır ise bu fiyatın %45 fazlası olarak tespit edilmiştir. b) Kamu kurum ve kuruluşlarında uygulanacak tarifede 1997 mali yılı Bütçe

Kanunu’na atıf yapılmıştır. Söz konusu Kanun’un 51. maddesinde ise; “genel ve

katma bütçeli dairelerde, konutlar için uygulanacak tarife bedellerinin en fazla

%30 fazlası, okul ve hastanelerde ise doğrudan konutlar için belirlenen fiyatların

uygulanabileceği” belirtilmiştir.

Ancak, söz konusu düzenlemeler Bakanlık tarafından yeniden gözden geçirilerek, fiyat sınırları tekrar tespit edilmiştir.

Diğer taraftan, 397 sayılı KHK ile Botaş’ın satışları, yalnızca dağıtım şirketlerine yapılan satışlarla sınırlı kalmamıştır. 397 sayılı KHK’ya göre, dağıtım

3

şirketlerine faaliyet ve satış yetkisi verilebilirse de, yılda 1 milyon m üzerinde gaz kullanan sanayi kuruluşlarına gaz satış yetkisi her zaman Botaş’a ait olmuştur. Sanayi kuruluşlarına yapılan satışların, toplam gaz tüketiminin %80’lik bölümünü oluşturduğu dikkate alındığında, Botaş’a tanınan fiyat tespiti yetkisinin, konutlardaki satışlardan ziyade bu alanda önemli olduğu görülmektedir. Botaş bu şekilde, toplam gaz tüketiminin %80’lik kısmını oluşturan sanayi satışlarında doğrudan, diğer doğal gaz satışlarında ise dolaylı olarak fiyatlandırma yetkisini kullanmıştır.

I.1.5.3. 4646 Sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu

397 sayılı KHK, 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Ancak, 4646 sayılı Kanun'un, “doğal gaz piyasa faaliyetleri” ni düzenlemesi ve üretim konusunda yeni bir düzenleme getirmemesi nedeniyle, bu alanda, 7.3.1954 tarih ve 6326 sayılı Petrol Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.

Buna karşılık, 4646 sayılı Kanun ithalat işlemlerini “piyasa faaliyetleri” kapsamına almış ve ithalat konusunda verilecek lisansların sahip olacağı koşulların,

REKABET KURUMU 6

Enerji Piyasası Üst Kurulu tarafından, yönetmelikle belirlenmesini öngörmüştür. 397 sayılı KHK'nın yürürlükten kaldırılması nedeniyle Botaş’a tanınan ithalat tekeli de hukuken sona ermiştir. Ancak 4646 sayılı Kanun’un geçici hükümleriyle getirilen düzenleme, ithalat serbestisinin fiilen uygulanmasını engellemektedir. Geçici 2. maddede; “…Ayrıca, BOTAŞ'ın mevcut sözleşmelerinin var olduğu ülkeler dışındaki ülkelerden yapılacak ithalat için yapılacak müracaatlarda Kurul, piyasada rekabet ortamının oluşturulması, mevcut sözleşmelerden doğan yükümlülükleri ve ihracat bağlantılarını dikkate alarak belirleyeceği usul ve esaslar dahilinde müracaatları değerlendirerek ithalata müsaade edebilir. Ancak, BOTAŞ'ın mevcut sözleşmelerinin var olduğu ülkeler ile bu sözleşme süreleri sona erinceye kadar bu ülkeler ile hiçbir ithalatçı şirket tarafından yeni gaz alım sözleşmeleri yapılamaz. Söz konusu mevcut sözleşmelerin sona erdiği tarihten itibaren aynı miktarlar için yeni ithalat sözleşmeleri yapılabilir. Ancak, ihraç amaçlı veya kurumca tespit edilecek yurt içi doğal gaz arz açığının olması durumunda söz konusu ülkelerde yeni gaz alım bağlantıları yapılabilir.” hükmü yer almaktadır.

Bu düzenleme karşısında, halihazırda gaz alım sözleşmesi yapılmış bulunan ülkelerden, rakip ithalatçıların gaz alımına, sözleşme süresince izin verilmeyeceği, dolayısıyla Botaş’ın ithalat fiyatlarındaki belirleyici gücünün, uzun bir süre devam edeceği anlaşılmaktadır.

Bununla birlikte Geçici 2. maddede; “BOTAŞ, bu Kanunun yayımlandığı tarihten sonra ithalatı ulusal tüketimin yüzde yirmisi oranına düşünceye kadar yeni doğal gaz alım sözleşmesi yapamaz. Hazırlık döneminden sonra başlamak üzere her yıl en geç 2009 yılına kadar toplam yıllık ithalat miktarını yıllık ulusal tüketimin yüzde yirmisine düşürünceye kadar, mevcut doğal gaz alım veya satış sözleşmelerinin kısmi veya bütün olarak tüm hak ve yükümlülükleri ile birlikte devredilmesi için istekli olan diğer ithalat lisans yeterlik sahibi şirketlerin katılacağı devir için BOTAŞ tarafından ihale yapılır. İhaleyi kazanan tüzel kişiye, söz konusu devir için BOTAŞ'ca muvafakat verilir.” hükmü yer almaktadır. Bu şekilde, Botaş’ın da yeni ithalat taahhüdüne giremeyeceği belirtilmiş, mevcut sözleşmelerini devretmesi öngörülerek, ithalattaki tekelci konumunun ortadan kaldırılması planlanmıştır.

Kanun'la getirilen düzenleme bu yönde olmasına karşılık, Botaş yetkililerince, devir işleminin yapılmasının önünde birçok fiili engel bulunduğu belirtilerek, Botaş tarafından sağlanan Hazine garantileri ile devir işleminde uygulanacak fiyat bu engeller arasında sayılmıştır.

Ayrıca Kanun, iletim konusunu da piyasa faaliyetleri içerisinde düzenlemiş ve iletim hattının regülasyonunun, yönetmeliklerle yapılmasını öngörmüştür.

Dağıtım konusunda ise Rekabet Hukuku açısından iki temel konuya dikkat edilmesi gerekmektedir:

- Dağıtım ve satış izni, lisans vb. işlemlerde teşebbüsler arasında ayrımcılığa yol

açılmaması,

- Teknolojik ilerlemelere paralel olarak, “dağıtım” ve “perakende satış” işlemlerinin

birbirinden ayrılabilmesine olanak tanıyan bir sistemin oluşturulması ve doğal tekel

niteliği arz eden “dağıtım” hizmetlerinin, ileride oluşacak perakende satış şirketleri

arasında tüketici tercihine olanak tanıyacak şekilde düzenlenmesi.

REKABET KURUMU 7

Bu hususlardan ilkinin, iletime benzer şekilde, yönetmeliklerle düzenlenmesi öngörülmüştür. İkincisi ise, dağıtım şebekelerinin yeni bir yatırım alanı olması ve perakende satış yetkisinin dağıtım yetkisinden ayrılması durumunda, bu yatırım alanının özel sektör için cazibesini kaybedeceği endişesiyle bu aşamada yerine getirilememiş; Kanun’da dağıtım kavramı, perakende satış yetkisini de kapsayacak şekilde tanımlanmıştır.

Ancak, belirli bir düzeyin üstünde doğal gaz kullanan “büyük kullanıcılar”ın yapacağı satın alma işlemlerinde tam bir serbesti getirilmesi konusu Kanun’a yansıtılmıştır. Dağıtım şirketleri, satış alanları dışına doğal gaz arzı yapmak zorunda olmamakla birlikte, büyük kullanıcılardan gelen teklifleri değerlendirerek, yerel iletim hatları oluşturmak suretiyle doğal gaz satışı yapabileceklerdir.

I.2. YAPILAN İNCELEME

I.2.1. Pazarda Faaliyet Gösteren Teşebbüsler

I.2.1.1. BOTAŞ

Botaş 27.8.1973 tarihinde, Türkiye Cumhuriyeti ile Irak Cumhuriyeti Hükümetleri arasında imzalanan Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması'nın amacı olan, Irak ham petrolünün İskenderun Körfezi'ne taşınmasını gerçekleştirmek üzere, 7/7871 sayılı Kararname'ye istinaden 15.8.1974 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) tarafından kurulmuş, 8.2.1995 tarihinde ise 95/6526 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile TPAO'nun bağlı ortaklığı statüsünden çıkarılarak, kamu iktisadi teşekkülü olarak yapılandırılmıştır.

397 sayılı KHK ile Botaş'ın " Türkiye içinde ve dışında her türlü petrol, petrol ürünleri ve doğal gaz boru hatları inşa etmek, ettirmek ve inşa edilmiş boru hatlarını devralmak, satın almak veya kiralamak, boru hatları ile petrol ürünleri ve doğal gaz taşımak, anılan boru hatlarında nakledilecek ham petrol ve doğal gazı satın almak ve satmak" şeklinde belirlenmiş olan faaliyet alanına, 1995 yılında " yurtdışında petrol ve doğal gazın teminine yönelik arama, sondaj, üretim, taşıma, depolama ve rafinaj gibi tüm petrol ameliyelerini yapmak" hususu da ilave edilmiştir.

Botaş'ın merkezi Ankara'da olup, Genel Müdürlüğe bağlı Ankara Bölge Müdürlüğü, Ceyhan Bölge Müdürlüğü, Dörtyol İşletme Müdürlüğü, LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) Terminal İşletme Müdürlüğü, Bursa İşletme Müdürlüğü ve Eskişehir İşletme Müdürlüğü bulunmaktadır.

Botaş’ın sahip olduğu alt yapı tesisleri aşağıda sunulmuştur:

Mevcut Boru Hatları

- Rusya Federasyonu-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı

- Irak-Türkiye Ham Petrol Boru Hattı

- Batman-Dörtyol Ham Petrol Boru Hattı

- Ceyhan-Kırıkkale Ham Petrol Boru Hattı

- Mevcut LNG İthal Terminali (Marmara Ereğlisi)

- Planlanan LNG İthal Terminali

REKABET KURUMU 8

Yapım Aşamasındaki Boru Hatları

- Doğu Anadolu Doğal Gaz Ana İletim Hattı

- Rusya Federasyonu-Karadeniz-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı

(Mavi Akım)

- Karacabey (Bursa)-İzmir Doğal Gaz İletim Hattı

- Çan-Çanakkale Doğal Gaz İletim Hattı

Planlanan Boru Hatları

- Bakü -Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı Projesi

- Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

- Irak-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

- Mısır-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

- Gürcistan-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

- Güney Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

- Konya-İzmir Doğal Gaz Boru Hattı Projesi

1999 yılında, elektrik, gübre, konut-ticari ve sinai sektörlere toplam 12.377 milyon m³ doğal gaz satışı gerçekleştirilmiştir. 1999 yılı sonunda, sözleşme imzalanan müşteri sayısı 248'e ulaşmış olup, gaz kullanan sanayi tesisi sayısı 220'dir.

4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile doğal gaz piyasasının yeniden yapılandırılması planlanmış bulunmaktadır. Ancak, halihazırda Botaş’ın, sahip olduğu altyapı tesisleri ve mevcut ithalat sözleşmeleri dikkate alındığında, doğal gaz ithalatı ve iletimi konularında hakim durumda olduğu görülmektedir. Eskişehir ve Bursa’da sahip olduğu dağıtım tesislerinin ise Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'na devredilmesi öngörülmüştür.

I.2.1.2. EGO

EGO, 16.12.1942 tarihinde kabul edilen 4325 sayılı Kanun’la kurulmuş, Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı, tüzel kişiliği haiz ve özel hukuk hükümlerine göre işletilen, Devlet İhale Kanunu ve Sayıştay denetimine tabi olmayan bir Genel Müdürlük'tür.

EGO 1982 yılına kadar Ankara’da elektrik ve havagazı dağıtımı yanında otobüsle toplu taşıma hizmetlerini yürütmüştür. 11.9.1982 tarih, 17809 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 2705 sayılı Kanun gereğince, elektrik dağıtım hizmetleri 1.11.1982 tarihinden itibaren Türkiye Elektrik Kurumu’na devredilmiştir.

Şehirlerde doğal gaz dağıtımına izin verilmesine ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı ve 21.10.1988 tarihinde Botaş ile yaptığı sözleşme gereğince, Ankara Büyükşehir Belediyesi mücavir alanı içinde doğal gaz dağıtımına başlamış, 397 sayılı KHK’nın Geçici 1. maddesi gereğince Ankara’daki doğal gaz satışına devam etmiştir.

4646 sayılı Kanun gereğince doğal gaz tesislerinin özelleştirilmesi ve Belediye’nin, yeni dağıtım şirketine Kanun’da belirlenen oranlarda ortak olması öngörülmüştür.

REKABET KURUMU 9

Öte yandan Güvercinlik ve Maltepe havagazı üretim fabrikaları 1990 yılında kapatılmıştır. Halihazırda doğal gaz dağıtımının yanında Ankaray ve Metro’dan oluşan raylı sistemler ve otobüsler aracılığıyla toplu taşıma hizmetlerine devam etmektedir.

Tablo 1- EGO’nun Gaz İşletmesinin

Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)

Hesap İsmi 1997 1998 1999 2000

Satışlar 24.318.106 41.590.231 72.941.437 137.465.942

Alınan 16.589.154 28.093.161 51.151.732 82.159.704

Doğalgaz

Bedeli

Brüt Kar 7.255.462 12.555.071 20.330.798 54.443.832

Finansman 27.726.499 17.454.013 29.610.725 39.083.115

Giderleri

Net Kar -18.760.542 -1.572.429 -8.647.044 17.103.791

I.2.1.3. İZGAZ

Şirket 15.10.1992 tarihinde; doğal gaz şebekesi ile ilgili altyapı ve diğer tesisleri kurmak, doğal gaz dağıtımını sağlamak ve işletmek ve bu faaliyet ile ilgili doğal gazı satın almak ve satmak amacıyla kurulmuş, şirkete doğal gaz faaliyetleri konusunda gerekli olan onay Bakanlar Kurulu tarafından verilmiştir.

Şirketin kurucu ortakları ve ortaklık payları aşağıdaki gibidir:

İzmit Belediye Başkanlığı : % 95

İzmit’te doğal gaz şebekesinin kurulması için 30.6.1994 tarihinde bir konsorsiyum ile anlaşma yapılmış ve 30.11.1995 tarihinde şebeke döşeme faaliyetleri başlatılmıştır. 30.10.1996 tarihinde ise İzmit’te doğal gaz kullanılmaya başlanmıştır. Proje kapsamında bir konsorsiyum tarafından yürütülen doğal gaz şebeke çalışmaları fiili olarak 1998 yılı ortalarında bitirilmiş, daha sonra bu çalışmalar İzgaz tarafından yürütülmüştür.

Diğer dağıtım kuruluşlarından farklı olarak, İzmit’te konutların yanında sanayi kuruluşlarına da önemli miktarda doğal gaz satışı yapılmaktadır. 2000 yılında İzgaz’dan doğal gaz alan sanayi kuruluşları; Seka, Gübretaş, Mannesman ve Turkuaz’dır. Sanayi kuruluşlarının, İzgaz’ın toplam doğal gaz satışındaki payı 2000 yılı için %32 seviyesindedir.

Tablo 2- İzgaz’ın Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)

REKABET KURUMU 10

I.2.1.4. İGDAŞ

Doğal gazın İstanbul’un hava kirliliğinin azaltılmasına yapacağı olumlu katkı düşünülerek, doğal gaz götürülen yerlerde kullanımının zorunlu hale getirilmesi için İl Mahalli Çevre Kurulu ve İl Umumi Hıfzısıhha Meclisi’nce karar alınmasını sağlamak üzere İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından talepte bulunulmuştur.

İthal edilen doğal gazın 84/8806 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile sanayi ve şehir şebekelerinde kullanım iznini takiben İETT tarafından başlatılan fizibilite çalışmaları Mayıs 1987’de Fransız SAE-Alarko Konsorsiyumu’na ihale edilmiştir. Çalışmalar devam ederken, İstanbul’un tamamında doğal gaz dağıtım şebekesinin kurulması ve işletilmesi faaliyetlerinin ağır yükü nedeniyle, bağımsız bir şirket kurulma ihtiyacı duyulmuş ve İgdaş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve bazı iştiraklerin katılımıyla, Kaynak Geliştirme ve İştirakler Dairesi’ne bağlı olarak 25.12.1986 tarihinde kurulmuştur.

Şirketin ortaklık yapısı aşağıdaki gibidir:

İSBAK-İstanbul Belediye Bakım Sanayi Ticaret A.Ş.: % 0,03

İstanbul İmar Ltd. Şti.: % 0,02

İgdaş’ın amacı; altyapı ve diğer tesisleri kurmak, kurdurmak veya mevcut tesisleri devralarak her nevi gaz ve sıvı yakıtın taşınması ve dağıtımı ile buna bağlı merkezi ısıtma sistemini planlı, programlı ve etkin bir biçimde sağlamak ve işletmek, bu faaliyetler için gerekli olan doğal gazı ve yakıt olarak kullanılan diğer bütün maddeleri gaz ve sıvı halinde veya başka bir halde satın almak ve satmak olarak belirlenmiştir.

Tablo 3- İgdaş’ın Gelir-Gider Tablosundan ilgili Kalemler (milyon TL)

Hesap İsmi 1997 1998 1999 2000

Net Satışlar 48.768.832 86.667.991 139.719.287 250.761.987

Karı/Zararı

I.2.2. Fiyatlandırma

I.2.2.1. Botaş’ın Fiyatlandırma Esasları

Botaş tarafından uygulanmakta olan fiyatlar; alım fiyatı, bu fiyata eklenen işletme maliyetleri ve kar oranından oluşmaktadır.

I.2.2.1.1. Alımlar

Doğal gaz, üretimi, boru hatları, kompresör istasyonları, ölçüm istasyonları, sıvılaştırma tesisleri, tankerler ve gazlaştırma tesisleri gibi yoğun sermaye yatırımlarını gerektirmektedir. Dünyada önce uzun vadeli doğal gaz alım-satım anlaşmaları yapılmakta ve takiben sayılan yatırımların finansmanı ve inşaatı

REKABET KURUMU 11

gerçekleştirilmektedir. Büyük sermaye yatırımlarının birim başına maliyetini en aza indirmek, başka bir ifade ile, doğal gaz ticaretinin yapılabilirliğini sağlamak amacıyla, doğal gaz anlaşmaları 20-25 yıl gibi uzun süreleri kapsayacak şekilde yapılmaktadır. Bu durum, alıcı açısından sözleşme fiyatlarının düşük olarak belirlenmesini doğurduğu kadar alıcı ve satıcının uzun dönemli yükümlülükler altına girmesine de yol açmaktadır.

Her sözleşme, projenin ve ülkenin şartlarına göre değişiklik göstermekle birlikte, aşağıda belirtilen açılardan birbirine benzer maddeler içermektedir:

- Teslim noktası,

- Doğal gazın kalitesi,

- Doğal gaz alım miktarı,

- Teslim prosedürü,

- Mücbir sebepler,

- Alım ve teslimat yükümlülükleri,

- Fesih şartları,

- Tahkim şartları,

- Hukuki şartlar,

- Fiyat.

Alım-satım sözleşmelerindeki fiyat, büyük ölçüde sözleşmenin diğer şartları dikkate alınarak belirlenmektedir. Bu çerçevede, alıcının taahhüt ettiği toplam alım miktarı, bu taahhüdünün belirli bir kısmını yerine getirme yükümlülüğü, bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi halinde satın alınmayan gazın ücretinin alıcıya yansıtılması, tarafların diğer alanlarda ekonomik ve siyasi işbirliği yapması gibi unsurlar, aynı sağlayıcının çeşitli müşterilere uyguladığı doğal gaz satış fiyatları arasında farklılıkların oluşabilmesine yol açmaktadır.

Petrol ürünlerinden fuel oil, doğal gazın alternatifi olarak kabul edilmekte ve doğal gaz fiyatları ham petrol veya fuel oil fiyatları baz alınarak belirlenmektedir.

Son yıllarda, uzun vadeli ve fiyatları petrol ürünlerine dayalı kontratlardan, kısa vadeli kontratlara doğru bir eğilim olmakla birlikte, gaz yatırımlarının geliştirilmesi için sözleşmelerin uzun vadeli yapılması gerekliliği ve petrole endeksli gaz fiyatı belirlenmesi esasından vazgeçilmesinin, kısa dönemde mümkün olmadığı ifade edilmektedir.

Dünya genelinde doğal gaz pazarının liberalleşmesi yönünde çalışmalar ve uygulamalar mevcuttur. Bu doğrultuda gaz alım-satım fiyatlarının yine pazardaki gaz fiyatlarına endekslenmesine çalışılmaktadır. Ancak doğal gaz pazarını rekabete açmamış ülkelerde, gaz fiyatlarının petrol ve petrol ürünlerine endeksli olarak belirlenmesi uygulaması daha yoğun olarak görülmektedir.

Öte yandan doğal gaz piyasasındaki ana sağlayıcılar ile ithalatçılar (müşteriler) arasındaki anlaşmalarda belirlenen fiyatlar, taraflar arasında gizli tutulmaktadır. Bu durum diğer piyasaların aksine, doğal gaz piyasasında fiyat şeffaflığının oluşmasını önlemektedir. Piyasanın şeffaf olmaması ve dolayısıyla hangi sağlayıcının, hangi müşterisine hangi fiyat üzerinden doğal gaz satışı yaptığının bilinmemesi, bu piyasada müşterilerin pazarlık gücünü azaltırken sağlayıcıların önemli derecede pazar gücü elde etmelerine yol açmaktadır.

REKABET KURUMU 12

I.2.2.1.1.1. Doğal Gaz İthalat Sözleşmeleri

Botaş tarafından yapılan doğal gaz ithalat sözleşmeleri aşağıdaki şekildedir: Rusya Federasyonu

18.9.1984 tarihinde, Türkiye Cumhuriyeti ve eski Sovyetler Birliği Hükümetleri arasında imzalanan doğal gaz sevkiyatı anlaşması kapsamında Botaş tarafından çalışmalara başlanılmış ve 1985 yılında yaptırılan "Türkiye Doğal Gaz Kullanım Etüdü" ile doğal gaz tüketim potansiyeli ve muhtemel güzergahlar belirlenmiştir.

Bu paralelde, 14.2.1986 tarihinde Ankara'da Botaş ile Soyuzgazexport arasında 25 yıl süreli "Doğal Gaz Alım Satım Anlaşması" imzalanmıştır.

Bu kapsamda, Rusya Federasyonu'ndan alınan yıllık 6 milyar m³'lük doğal gaz miktarına ilaveten, batı hattından 8 milyar m³'lük doğal gaz alımı için 10.12.1996 tarihinde Rusya Federasyonu ile bir anlaşma imzalanmıştır. 8 milyar m³'lük ilave doğal gaz alımı, Turusgaz şirketinden (Botaş, Gama, Gazprom ortaklığı) 18.2.1998 tarihinde imzalanan anlaşma kapsamında gerçekleştirilmektedir. Ayrıca, yine Rusya Federasyonu'ndan 16 milyar m³ (Karadeniz Geçişli-Mavi Akım) doğal gaz ithali için de 15.12.1997 tarihinde "Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması" imzalanmıştır.

Cezayir

Türkiye, doğal gaz ithal eden bazı ülkeler gibi doğal gaz arz kaynaklarının çeşitlendirilmesi, arz güvenliğinin ve esnekliğinin artırılması için hem baz yük tesisi olarak çalıştırmak, hem de ihtiyaç duyulduğunda pik düşürücü olarak devreye sokulmak üzere, bir LNG İthal Terminali yapılmasını planlamıştır. Bu amaçla Türkiye ile Cezayir Hükümetleri arasında yapılan görüşmelerin ardından, 14.4.1988 tarihinde, Botaş ile Sonatrach arasında LNG alım satımı ile ilgili 20 yıl süreli bir anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre, Cezayir'den yılda 2 milyar m³ doğal gaz eşdeğeri LNG alımı yapılacaktır. Bu rakam, 1995 yılında yıllık 4 milyar m³'e çıkarılmıştır.

Nijerya

9.11.1995 tarihinde, Nijerya'nın NLNG firması ile imzalanan LNG Alım-Satım Anlaşması'na göre; Nijerya'dan yılda 1.2 milyar m³ doğal gaz eşdeğeri LNG temin edilecek olup, satın alım Kasım 1999'da başlamıştır.

İran

İran ile 8.8.1996 tarihinde, 23 yıllık Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya göre, 3 milyar m³/yıl ile başlayacak olan doğal gaz ithalatı, 10 milyar m³/yıl'a ulaşacaktır. Söz konusu anlaşma çerçevesinde gaz alımına 2002 Ocak ayında başlanmıştır.

I.2.2.1.1.2. Alım Fiyatlarının Bağlı Olduğu Değişkenler

Sözleşmelere göre, Botaş'ın Rusya Federasyonu'ndan doğrudan ve Turusgaz aracılığı ile yaptığı alımlar yanında İran’dan yapılan alımlarda, doğal gaz fiyatı aşağıdaki unsurlara bağlı olarak değişmektedir:

- %1 sülfür içeren ağır fuel oilin (FO %1 S) Avrupa toptan fiyatının aylık

ortalaması,

REKABET KURUMU 13

- %3.5 sülfür içeren hafif fuel oilin (FO %3.5 S) Avrupa toptan fiyatının aylık

ortalaması,

- 03 numaralı gazyağının (GO %0.2 S) Avrupa toptan fiyatının aylık

ortalaması.

Söz konusu ürünlerin fiyatlarındaki değişimlerin, anlaşma konusu doğal gaz fiyatını nasıl etkileyeceğine ilişkin formüller, anlaşmaların fiyat maddelerinde düzenlenmektedir. Sözleşmelerde belirlenen fiyatlar, yukarıda yer verilen ürünlerin fiyatlarındaki değişimlere bağlı olarak, üç ayda bir yeniden tespit edilmektedir. Üç ayda bir yapılan bu fiyat düzenlemelerinde, söz konusu üç ürünün son altı aylık fiyat ortalamaları dikkate alınmaktadır.

Nijerya ve Cezayir’den alınan LNG fiyatları ise, ham petrol fiyatına bağlı olarak değişmektedir. Bu değişiklikler üç ayda bir geçmiş 6 aylık dönemdeki ham petrol fiyatları dikkate alınarak yapılmaktadır.

1997 yılından itibaren FO %1 S, FO %3.5 S, GO %0.2 S ve ham petrol fiyatlarının seyrine Tablo 4'te yer verilmiştir.

Tablo 4- Ortalama Fiyatlar

İtalya Ortalama Fob Fiyatları ($/Metrikton) ULUSLARARASI

HAM PETROL

SEPETİ

Dönem GO FO FO Ham Petrol

%0.2 S % 1S % 3.5 S

AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK AYLIK 6 AYLIK 1997 1 206.25 200.7117 112.135 117.3158 102.735 100.886 23.8 22.75278 2 167 99.88 87.94 20.785

1998 1 130.98 161.4683 83.595 102.31 63.215 86.3933 15.712 19.29183 2 127.25 70.4 52.75 15.033

3 120.75 73.16 57.93 13.893

4 125.25 146.9275 82.1 91.70667 66.88 73.9658 14.67 17.1415

REKABET KURUMU 14

4 116.08 97.08833 70.9 63.41833 65.2 54.0442 14.898 11.86567 5 110.03 75.71 63 14.813

6 119.195 78.455 67.75 15.473

7 144.41 105.1075 94.41 69.235 83.75 59.0475 18.47667 13.25333 8 165.42 113.07 102.475 21.21

9 176.98 114.82 109.565 22.302

10 178.62 138.6858 121.95 91.2275 116.83 81.9567 22.805 17.86211 11 198.92 117.59 116.055 24.22

12 211.15 120.7 115.5 25.34

2000 1 212.665 179.25 135.625 113.7567 118.175 107.363 25.485 22.39228 2 226.81 146.45 126.12 27.16

3 224.515 148.28 140.85 29.077

4 202.29 208.78 127.67 131.7658 113.165 122.255 25.717 25.68117 5 220.085 135.835 109.335 27.418

6 228.385 162.2 132.09 30.36

7 249.475 219.125 153.595 142.6767 124.215 123.289 29 27.53617 8 273.47 138.02 118.16 29.808

9 318.055 165.52 142.31 33.472

10 312.48 248.6267 180.41 147.14 151.705 123.213 33.132 29.29583 11 303.295 166.41 132.64 32.108

12 248.9 150.525 120.58 26.668

2001 1 203.57 284.2792 134.75 159.08 95.115 131.602 24.953 30.698

I.2.2.1.2. Botaş’a Ait Maliyetler-Kar Oranları ve Satış Fiyatları

Botaş yetkilileri, dağıtım kuruluşlarına yapılan satışlarda; alım fiyatları, doğal gazın ülkeye girdiği noktadan satış noktasına kadar nakli ve sıvı doğal gazın gazlaştırma maliyeti dikkate alınmak suretiyle, ana iletim hatları güzergahında oluşan ortalama maliyetlerin hesaplanmasıyla fiyatın belirlendiğini ifade etmişlerdir.

Botaş’ın doğrudan satış yaptığı Eskişehir ve Bursa illerindeki fiyatlandırmada ise iletim hattı üzerinde oluşan maliyet kalemlerinin üzerine, dağıtım maliyeti de yansıtılmaktadır.

REKABET KURUMU 15

Maliyet ve satış fiyatları dikkate alınarak oluşturulan tablolara aşağıda yer

verilmiştir.

Tablo 5- Botaş'ın Maliyetleri, Dağıtım Kuruluşlarına Satış Fiyatı ve Kar Oranı

Dağıtım

B0TAŞ

Kuruluşlarına Kar

Dönem Maliyetleri Kar (TL/cm3)*

REKABET KURUMU 16

Aralık

* cm3, Rusya Federasyonu'ndan temin edilen gaz ile ilgili anlaşmada, üst ısıl değeri 9000

Kcal/Nm3'e eşit, 1.01325 bar basınçta ve 20 C derece sıcaklıkta bir

metreküplük hacmin kapladığı gaz miktarıdır.

Tablo 6- Botaş’ın Maliyeti, Sanayi Kesimine Satış Fiyatı ve Kar Oranı

Oranı

(TL/M3) (TL/M3) (TL/M3)

1997

1998

REKABET KURUMU 17

Kasım 25,798 41,849 16,051 0.62

Aralık 27,807 44,444 16,637 0.60

1999

2000

2001

Aralık

Tablo 7- Botaş'ın, Eskişehir Doğal Gaz Dağıtım Maliyet-Fiyat ve Kar Oranları

Eskişehir Konutlara Resmi Konutlarda Resmi Konutlarda Resmi

Tarih Maliyetleri Satış Fiyatı Dairelere Satış Karı Dairelerde Kar Oranı Dairelerde

(TL/M3)*1 (TL/M3) Satış Fiyatı (TL/M3) Satış Karı Kar Oranı

(TL/M3) (TL/M3)

REKABET KURUMU 18

1998

1999

2000

2001

REKABET KURUMU 19

*1, 2001 yılı için TL/Sm3

Tablo 8- Botaş'ın, Bursa Doğal Gaz Dağıtım Maliyet-Fiyat ve Kar Oranları

Resmi

Konutlara Resmi Resmi

Botaş Dairelere Konutlarda Konutlarda

Satış Fiyatı Dairelerde Dairelerde

Dönem Maliyeti Satış Fiyatı Kar (TL/M3) Kar Oranı

(TL/M3) Kar (TL/M3) Kar Oranı

(TL/M3) (TL/M3)

1997

1998

1999

2000

REKABET KURUMU 20

2001

H.2.2.2. Dağıtım Kuruluşları’na Ait Veriler

Bilindiği üzere dağıtım kuruluşlarının fiyatlandırma esasları Enerji ve Tabii

Kaynaklar Bakanlığı tarafından yayımlanan fiyat tespitine ilişkin Tebliğlere göre

yürütülmektedir. Botaş tarafından gerçekleştirilen Bursa ve Eskişehir’deki dağıtım

faaliyetlerine ilişkin verilere yukarıda yer verilmiştir. Bu çerçevede, diğer dağıtım

kuruluşlarına yönelik veriler aşağıda sunulmuştur.

H.2.2.2.1. EGO

Tablo 9- EGO'nun Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları

Resmi

Konutlara Resmi Konutlara Resmi

Botaş'tan Dairelere Konutlara

Satış Dairelere Satışta Dairelere

Dönem Alış Satışta Satışta

Fiyatı Satış Fiyatı Kar Satışta

(TL/M3) Kar Kar Oranı

(TL/M3) (TL/M3) (TL/M3) Kar Oranı

(TL/M3)

1997

REKABET KURUMU 21

Kasım 28,759 36,258 47,136 7,499 18,377 0.26 0.64 Aralık 30,445 38,993 50,621 8,548 20,176 0.28 0.66 1998

1999

2000

2001

REKABET KURUMU 22

H.2.2.2.2. İZGAZ

Tablo 10- İzgaz'ın Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları

Konutlara

Botaş'tan

Dönem Satış Fiyatı Kar (TL/M3) Kar Oranı

Alış(TL/M3)

(TL/M3)

1997

1998

1999

REKABET KURUMU 23

Kasım 76,240 100,500 24,260 0.32

Aralık 80,309 108,200 27,891 0.35

2000

2001

H.2.2.2.3. İGDAŞ

Tablo 11- İgdaş'ın Alış Fiyatı, Satış Fiyatı ve Kar Oranları

Resmi Resmi

Botaş'tan Konutlara Konutlarda Resmi

Dairelere Dairelerde Konutlarda

Alış Fiyatı Satış Kar Dairelerde

Dönem Satış Kar Kar Oranı

(TL/M3) (TL/M3) (TL/M3) Kar Oranı

REKABET KURUMU 24

REKABET KURUMU 25

H.3. DEĞERLENDİRME

397 sayılı KHK’nın yürürlükte olduğu dönemde, Botaş, doğal gaz satış fiyatının tespiti konusunda Kararname ile tanınan doğrudan ve dolaylı yetkilerini kullanmak suretiyle, fiyatlandırma sistemi üzerinde belirleyici bir güce ulaşmış, dağıtım kuruluşları da daha önce belirtilen sınırlar çerçevesinde fiyatlandırma yetkilerini kullanmışlardır.

397 sayılı KHK’nın yürürlükten kaldırılmasıyla birlikte, Botaş’a fiyatlandırma konusunda tanınan yetkiler de hukuken sona ermiştir. Ancak ithalat konusundaki hakim durumu devam ettiği sürece, fiyatlandırma konusunda sahip olduğu gücün ortadan kalktığı sonucuna ulaşmak mümkün değildir. Hukuken bu yetkiler sona ermekle birlikte, fiilen varlığını korumakta, Botaş'ın kar elde etme amacıyla fiyatlarını maksimum düzeyde tutma eğilimini sürdürmesi, bir kamu teşebbüsü ve Enerji Bakanlığı’yla “ilgili kuruluş” olması nedeniyle daha çok kamu yararı doğrultusunda fiyatlandırma yapması gerektiği yönündeki baskıların da devam etmesine yol açmaktadır. Dağıtım kuruluşları da aynı baskılara maruz kalmakta, ancak bu kuruluşların fiyatlandırma yetkileri üzerindeki düzenlemeler, daha sınırlayıcı bir şekilde uygulanmaktadır.

Nitekim, Bakanlık Tebliği’nde yer alan yeni düzenlemelerde; konut, ticarethane ve sanayide uygulanacak tarife bakımından alt sınır, Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına satış bedeli, üst sınır, Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına satış fiyatının %30 fazlası olarak tespit edilmiş olup, bu oran önceki düzenlemede %45 olarak belirlenmiştir. Kamu kurum ve kuruluşlarında uygulanacak tarife bakımından ise, bu düzenlemede mevcut uygulamaya devam edileceği ifade edilmiştir.

4646 sayılı Kanun’un 15. maddesinde Üst Kurul’a verilen yeni görevler sayılırken; “Doğal gaz piyasası içerisinde rekabetin hiç veya yeterince oluşmadığı alanlarda, fiyat teşekkülüne ilişkin usul ve esasları düzenlemek, Doğal Gaz Piyasası Kanunu'nda belirlenen faaliyetlere ilişkin tarifeleri onaylamak veya tarife revizyonları hakkında karar almak.” hükmüne yer verilmektedir. Dikkat edilecek olursa bu düzenlemede, Botaş da dahil olmak üzere, doğal gaz piyasasındaki her türlü faaliyet ve teşebbüsler kapsam içine alınmaktadır.

İthalat fiyatı ise bugüne kadar olduğu gibi ithalat sözleşmelerinde belirlenmeye devam edecektir.

H.3.1. Rekabet Hukukunda Aşırı Fiyatlandırma

Serbest pazar ekonomisi sisteminin en önemli özelliği piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin kendi faaliyetleriyle ilgili konularda özgürce karar alabilme ve bu kararları uygulayabilme hakkının olmasıdır. Bu çerçevede piyasada faaliyet gösteren teşebbüsler, piyasada oluşan arz, talep ve rekabet koşullarını da göz önünde bulundurarak ürettikleri mal ve hizmetlerin miktarı ve fiyatı gibi parametreleri özgürce belirlemektedirler.

4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi “Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasında hakim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” şeklinde düzenleme getirmiş, bu maddenin devamında da kötüye kullanma hallerine örnekler sayılmıştır.

REKABET KURUMU 26

Başka bir deyişle, hakim durumdaki teşebbüslerin, piyasada normal ve etkin bir rekabetin var olduğu durumlarda yapamayacakları bir takım uygulamaları, hakim durumda olmanın sağladığı imkanları kullanarak yapmaları ve bu sayede ticari kazanç sağlamaları yasaklanmaktadır. Hakim durumdaki teşebbüslerin sahip oldukları pazar gücünü kötüye kullanma halleri iki şekilde ortaya çıkmaktadır:

- Dışlayıcı Kötüye Kullanma

Hakim durumdaki teşebbüsün mal vermeyi kesme, yıkıcı fiyat uygulama, ayrımcılık yapma gibi araçları kullanarak rakiplerine zarar vermesi veya rakiplerini pazar dışına çıkarmaya çalışmasıdır.

- Sömürücü Kötüye Kullanma

Hakim durumdaki teşebbüsün, satımda aşırı veya alımda düşük fiyat uygulamak, piyasaları bölüp fiyat farklılaştırması yapmak, ek yükümlülük koymak, haksız ticaret koşulları koymak gibi araçları kullanarak ticari ilişki içerisinde olduğu sağlayıcılarını ve müşterilerini ekonomik açıdan sömürmesidir. Kötüye kullanma hallerini mal ve hizmetin fiyatı ile ilişkili olarak ele aldığımızda genel olarak üç türlü kötüye kullanma ile karşılaşılmaktadır:

- Aşırı Fiyat

Sağlanan ürünün ekonomik değeriyle makul bir ilişki kurulamayacak derecede fazla fiyat uygulamak şeklinde tanımlanabilir.

- Yıkıcı Fiyat

Hakim durumdaki teşebbüsün rakiplerini zor durumda bırakmak veya rakiplerini pazar dışına çıkarmak için ürettiği mal veya hizmeti üretim maliyetinin altında bir fiyattan satması durumunda ortaya çıkmaktadır.

- Fiyat Farklılaştırması

Bu kötüye kullanma örneği, hakim durumdaki teşebbüsün aynı nitelikteki ürün için değişik coğrafi bölgelerde veya müşteri grupları arasında farklı fiyat uygulaması ve bu fiyat farklılığının geçerli nedenlere dayanmaması halinde ortaya çıkmaktadır. Hakim durumdaki teşebbüslerin, etkin rekabetin olduğu piyasalarda makul bir fiyat uygularken; rekabetin olmadığı, dolayısıyla müşterilerinin söz konusu ürünü temin edeceği başka alternatif kaynaklarının bulunmadığı piyasalarda aşırı fiyat uygulayarak müşterilerini ekonomik bakımdan sömürmeleri, sahip oldukları gücün kötüye kullanılması olarak kabul edilmektedir. Bu durum genellikle hakim durumdaki teşebbüsün paralel ticareti engelleyip pazar bölme girişimiyle birlikte ortaya çıkmaktadır.

Hakim durumdaki teşebbüsün aşırı fiyat uygulayıp uygulamadığının tespitiyle ilgili olarak iki yol izlenmektedir.

a. Maliyet Yaklaşımı

Hakim durumdaki teşebbüsün aşırı fiyat uygulayıp uygulamadığının tespiti söz konusu ürünün, makul sayılabilecek bir kar marjını da içeren, maliyeti ile satış fiyatı karşılaştırılarak yapılmaktadır.

REKABET KURUMU 27

b. Pazar Karşılaştırması Yaklaşımı

Teşebbüsün maliyet yapısının belirlenemediği veya maliyetinin makul sayılamayacak kadar yüksek olduğu durumlarda; hakim durumdaki teşebbüsün uyguladığı fiyatın aşırı olup olmadığı, söz konusu teşebbüsün ürünün satışında uyguladığı fiyat ile aynı veya benzer ürünlerin değişik coğrafi pazarlardaki satış fiyatları karşılaştırılarak tespit edilmektedir. Ancak, bu tespit sırasında karşılaştırılan pazarların benzer koşullara sahip olması gerekmektedir.

H.3.2. Botaş’ın Fiyatlandırma Sistemi

Botaş tarafından uygulanan fiyatlar üzerinde yapılan değerlendirmelerde, maliyetler ve kar oranı ilişkisi dikkate alınmıştır.

- İşletme Maliyetleri

İşletme giderlerinin yüksek gösterilerek, yüksek kar oranlarının gizlenmesi mümkün olabileceğinden Botaş’ın işletme giderlerinin toplam maliyetler içindeki oranının incelenmesi gerekmektedir.

Tablo 12- İşletme Maliyetlerinin Toplam Maliyete Oranı

Tablodan görüleceği üzere, 1997 yılından itibaren işletme maliyetlerinin toplam maliyete oranı düşme eğilimine girmiştir.

Şikayet başvurularında, Botaş’ın sahip olduğu ithalat tekelini kötüye kullandığı; alımda pazarlık unsuruna yeterince önem vermediği, üretici ülkelerden pahalı doğal gaz alımı yaptığı iddia edilmektedir. Buna karşılık Botaş yetkilileri; ithalatta yalnızca, uluslararası petrol ürünleri (ham petrol, gazyağı, ağır ve hafif fuel oil) fiyatlarının baz alındığını, 3 ayda bir yapılan fiyat revizyonlarında, son 6 aylık fiyat ortalamalarının esas olduğunu belirtmişlerdir.

Yukarıda belirtildiği gibi, işletme maliyetleri toplam maliyetler içerisinde çok düşük bir paya sahiptir. Bu nedenle, Botaş’ın toplam ve birim maliyetleri büyük ölçüde doğalgaz alım fiyatlarına (ithalat fiyatları) bağlıdır.

Önaraştırma çerçevesinde hazırlanan Botaş’ın birim maliyet grafiği, petrol ürünlerine ait ortalama fiyat grafiği ile karşılaştırıldığında, Botaş yetkililerince yapılan açıklamalara paralel sonuçlara ulaşılmaktadır. Nitekim, geçmiş 6 aylık fiyat ortalamalarının esas alınması sebebiyle doğal gaz alım fiyatlarında, dolayısıyla Botaş’ın birim maliyetlerinde meydana gelen yükselme birkaç aylık gecikme ile ortaya çıkmıştır. Aşağıda sırasıyla bu grafiklere yer verilmektedir:

REKABET KURUMU 28

Grafik 1- Ham Petrol Fiyatları

Grafik 2- FO %1S, FO %3.5S, GO %0.2S Ürünlerinin Ortalama Fiyatları

İTALYA ORTALAMA FOB FİYATLARI

350

GO % 0.2 S

300 FO % 1S

FO % 3,5 S

250

200

$/Mton 150

100

50

0

1 3 5 7 9 11 1 3 5 7 9 11 1 3 5 7 9 11 1 3 5 7 9 11 1 3 5 7 9 11

1997 1998 1999 2000 2001

Aylar

REKABET KURUMU 29

Grafik 3- Botaş Birim Maliyeti

Birim Maliyet ($/Cm3)

0,25

Maliyet ($/Cm3)

0,2

0,15

ABD Doları 0,1

0,05

0

Nisan Ekim Nisan Ekim Nisan Ekim Nisan Ekim Nisan Ekim

Temmuz Temmuz Temmuz Temmuz Temmuz

1997 Ocak 1998 Ocak 1999 Ocak 2000 Ocak 2001 Ocak

Dönem

Piyasada fiyat şeffaflığının olmaması nedeniyle, doğal gaz fiyatlarının birebir karşılaştırılabileceği bir pazarın bulunması imkansızdır. Ancak dosya mevcudu bilgilerden, doğal gaz alım fiyatları ile AB ülkelerindeki ortalama ithalat fiyatları karşılaştırıldığı ve birbirine çok yakın değerlere ulaşıldığı anlaşılmıştır.

Dolayısıyla, gaz alım fiyatları petrol fiyatları ile doğru orantılı olarak seyretmekle birlikte genel fiyat düzeyinin yüksek olduğu, diğer bir ifadeyle Botaş’ın alımda pazarlık unsuruna yeterince önem vermediği konusundaki iddialarının da doğru olmadığı kanaatine varılmıştır.

- Botaş’ın Satış Fiyatları

İthalat fiyatları ve maliyet yapısının yanısıra satış fiyatları neticesinde ortaya çıkan kar oranlarının da incelenmesi gerekmektedir.

Kar oranlarına ilişkin değerlendirmede ise Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına ve sanayi kesimine uyguladığı fiyatlar ayrı ayrı ele alınmıştır.

REKABET KURUMU 30

Grafik 4- Botaş'ın Maliyet-Satış Fiyatı Karşılaştırması

Maliyetler, dağıtım kuruluşlarına uygulanan fiyatlar ve kar oranlarına ilişkin tablolar daha önce sunulmuş olup, karşılaştırmalı grafiğe ise yukarıda yer verilmiştir.

Tablolardan ve grafiklerden görüleceği üzere, Botaş 1999 yılında maksimum karlılık düzeylerine çıkmıştır. Yıllar itibarıyla bakıldığında; ortalama karlılık oranı 1997’de %32, 1998’de %53, 1999’da %77, 2000’de %7 ve 2001’de %8 olarak gerçekleşmiştir.

Dağıtım kuruluşlarının benzer şekilde, sanayi kesiminde oluşan yıllık karlılık ortalamaları, 1997’de %32, 1998’de %50, 1999’da %67, 2000’de %9 ve 2001’de %8 olarak gerçekleşmiştir.

Aşırı fiyatlandırma açısından bakıldığında, 2000 ve 2001 yılları itibarıyla ortaya çıkan karlılık düzeylerinin yüksek olarak değerlendirilemeyeceği açıktır.

1999 yılında meydana gelen % 67-77 seviyelerindeki karlılık düzeyinde, iki etken rol oynamaktadır. Bunlardan ilki 1998 yılında petrol fiyatlarındaki düşüşe bağlı olarak Botaş’ın ithalat fiyatlarında meydana gelen düşüşün, satış fiyatlarına yansıtılmamasıdır. İkinci etken ise alım fiyatlarında dolar bazında gerileme yaşanmasına rağmen, ekonomideki genel enflasyonist eğilime paralel olarak döviz kurundaki artışların satış fiyatlarına yansıtılmasıdır.

Ancak, Botaş’ın sahip olduğu bu karlılık düzeyi 2000 ve 2001 yıllarında, petrol fiyatlarındaki artış sonucu gerilemiş, bu dönemdeki satış fiyatlandırmasında, petrol fiyatlarındaki artış oranları satış fiyatına yansıtılamamış ve Botaş zarar eder hale gelmiştir.

İthalatçı konumundaki Botaş’ın %67-77‘lik bir kar ortalamasına sahip olmasının aşırı kar olarak değerlendirilebilmesi bakımından doğrudan karşılaştırma yapılabilecek bir başka teşebbüs ya da yakın pazar bulunmamaktadır. Kaldı ki;

REKABET KURUMU 31

Botaş bu dönemde 397 sayılı KHK gereğince ithalat tekeline sahiptir ve uluslararası fiyatlarda karşılaştırma yapılabilecek düzeyde bir şeffaflık mevcut değildir. AB ortalama ithalat fiyatlarına ilişkin veriler elde edilmekle birlikte, ithalatçı şirketlerin hangi fiyatlarla gaz arzı yaptıkları hususunda örnek teşkil edecek doğrudan veriler bulunmamaktadır.

Bununla birlikte, ithalatçı şirketler hangi fiyatları uygularsa uygulasınlar, 1997-2000 arasında nihai olarak piyasalarda oluşan perakende satış fiyatlarının karşılaştırılması olanağı mevcuttur. Buna göre, 1999 yılında Botaş %67-77’lik bir kar oranına sahip olsa da, Türkiye pazarında oluşan perakende satış fiyatlarının, AB ortalamalarının çok altında olduğu görülmektedir. Sanayi kesimine Botaş tarafından uygulanan perakende satış fiyatları ile evsel tüketicilere dağıtım şirketlerince uygulanan fiyatlar (İGDAŞ örnek olarak alınmıştır) ayrı ayrı AB fiyatları ile karşılaştırıldığında aşağıdaki tablolarla karşılaşılmaktadır:

Tablo 13- Fiyat Karşılaştırması

BOTAŞ'IN SANAYİ KURULUŞLARINA AB Fiyatlar-Endüstri

SATIŞI-YILLIK ORTALAMA SATIŞ (Tüketim Vergisi Dahil)

VE DÖVİZ KURUNA GÖRE

euro/GJ euro/GJ

1997 4.191529 3.7

İGDAŞ-Konut Satışları AB Fiyatlar-Evsel

(Bütün Vergiler Dahil)

Botaş tarafından sanayi kesimine uygulanan perakende fiyatlarla, AB ortalamaları arasında küçük farklar mevcuttur. Bununla birlikte AB ülkelerinde, sanayi kesimine satılan doğal gaz üzerinde KDV bulunmadığı, buna karşılık Türkiye'de sanayi kesimine satışlarda %8 oranında KDV uygulandığı göz önüne alındığında, aslında Botaş fiyatlarının AB ortalamasına daha yakın olduğu anlaşılmaktadır.

Evsel tüketimdeki perakende fiyatlar ise AB ortalamasının yarısından daha düşüktür. AB fiyatları konusunda 2001 yılına ilişkin kesin istatistikler bulunmamakla birlikte, bu yılda Türkiye’de ortaya çıkan fiyat artışları sonucunda bile evsel tüketim açısından, AB ortalamalarının altında bir fiyat düzeyine sahip olunduğu görülmektedir. Bu durumda, Botaş’ın, gerek mevcut durumda gerekse en yüksek karlılık oranlarına sahip olduğu 1999 yılında aşırı fiyatlandırma yaptığı yolunda değerlendirmede bulunmak mümkün değildir.

REKABET KURUMU 32

H.3.3. Dağıtım Kuruluşları

Dağıtım kuruluşlarının uygulayacakları doğal gaz satış fiyatlarının alt ve üst sınırı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından belirlenmektedir. Bu nedenle, dağıtım kuruluşları hiçbir dönemde fiyatlandırma serbestisine sahip olmamışlardır.

Kaldı ki dağıtım kuruluşları Bakanlık tarafından yayımlanan fiyat sınırı içinde kalmışlar, işletme giderleri ne olursa olsun bu kuruluşlar açısından aşırı fiyatlandırma olasılığı gündeme gelmemiştir. Nitekim, teşebbüslere ilişkin açıklamalarda yer verilen özet mali tablolara bakıldığında, işletme giderlerinin yüksek olması nedeniyle birçok dönemde bu kuruluşların zarar ettikleri görülmektedir.

H.3.4. Vergilendirme

Fiyatlandırma ile ilgili olarak belirtilen konulardan birisi de doğal gaz üzerindeki KDV uygulamasıdır.

Esasen, AB ülkelerinin doğal gaz pazarında yürüttükleri regülasyon çalışmalarında gelinen aşamadaki fiyatlandırma politikası, Türkiye’deki fiili durumdan önemli farklılıklar içermektedir.

Bir taraftan, büyük kesimi “serbest tüketici” statüsünde bulunan bu sanayi kuruluşları, sahip oldukları pazarlık gücünü iyi kullanmışlar, diğer taraftan ise bu alanda KDV’nin olmaması fiyatların aşağı çekilmesine yardımcı olmuştur.

Türkiye’de serbest tüketicilerin pazarlık gücünden faydalanması 4646 sayılı Kanun’la gündeme gelmiş, fiyatlara ilişkin en son düzenlemeler kapsamında KDV konusunda herhangi bir düzeltme yapılmamıştır. Türkiye’de 1997-2001 Ocak döneminde hem sanayi kesimine hem de evsel tüketime %8 KDV uygulanmış, bu oran 2001 Ocak ayında %17’ye, Haziran ayında ise %18’e çıkartılmıştır.

I- SONUÇ

1- Fiyatlandırma uygulamaları regülasyon kapsamında olan dağıtım kuruluşları bakımından, aşırı fiyatlandırmanın söz konusu olmadığına;

- BOTAŞ bakımından; bir hakim durum istismarının bulunmadığına, uygulanan fiyatların da aşırı fiyat olarak değerlendirilemeyeceğine;

dolayısıyla önaraştırma kapsamındaki teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına yer olmadığına OY ÇOKLUĞU ile;

2- Kurumumuza intikal eden başvuruda yer alan" doğal gaz","elektrik" ve "telefon"daki KDV uygulamasına ilişkin konunun, Başkanlıkça Maliye Bakanlığı'na intikal ettirilmesine OY BİRLİĞİ ile

karar verilmiştir.

(Rekabet Kurulu’nun 08.03.2002 tarih ve 02-13/127-54 sayılı Kararına)

KARŞI OY GEREKÇESİ

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un ikinci maddesi uyarınca Bakanlıkça çıkarılan 1997/2 Sayılı Doğalgaz Satış Fiyatı Tespit Kararı ile konut, ticarethane ve sanayide uygulanacak tarifede alt sınır

REKABET KURUMU 33

Botaş’ın dağıtım kuruluşlarına satış fiyatı, üst sınır ise bu fiyatın %45 fazlası olarak tespit edilmiştir.

Ego bir dağıtım kuruluşu olarak tüketim bedelinin %5’I oranında sabit hizmet bedeli tahsil etmiştir.

Alış Satış Fark Miktarı Fark %

100 145 45 % 45 Sabit Hiz.Bedeli %5 7.75

100 152.25 52.25 %52.25

Bu suretle, yukarıdaki Tabloda da görüldüğü üzere dağıtım kuruluşlarının satış fiyatı, üst sınır olan Botaş’ın satış fiyatının %45 fazlasını geçmekte ve %52,25 fazlası kadar gerçekleşmektedir.

Yetkili oldukları bölgelerde hakim durumda bulunan dağıtım kuruluşlarının yetkileri olmadığı halde sabit hizmet bedeli almak suretiyle, satış fiyatlarını üst sınırı aşarak uygulamaları, hakim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilecek nitelikte olduğundan Ego ve benzeri uygulamalarda bulunan dağıtım kuruluşları hakkında soruşturma açılmasının uygun olacağı düşüncesiyle, Kararın 1. maddesindeki soruşturma açılmaması istikametindeki çoğunluk görüşüne katılmadım.

Nejdet KARACEHENNEM

Kurul Üyesi

REKABET KURUMU 34