Kardemir A.Ş. tarafından üretilen mamülün büyük kısmının bağlantılı aile şirketlerine satıldığı, yüksek…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI

Üyeler: Kenan TÜRK, Dr. Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR,

Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN, Doç. Dr. Tahir SARAÇ

B. RAPORTÖRLER : Kerem TOMUR, Mücteba ALTUN, Cihan BİLAÇLI

C. BAŞVURUDA

BULUNAN: - Murat ORHAN

Fahrettin Kerim Gökay Cad. Bestekar Sadettin Kaynak Sok. No: 2

Üsküdar/İstanbul

D. HAKKINDA İNCELEME

YAPILANLAR: - Kardemir Karabük Demir Çelik San. ve Tic. A.Ş.

Kardemir A.Ş. 78170 Karabük

- Yolbulan Demir San. ve Tic. A.Ş.

- Yolbulanlar Nakliye ve Tic. A.Ş.

Sarıkanarya Sk. No: 18 Yolbulan Plaza A Blok Kat: 4 Kadıköy

İstanbul

- Çelsantaş Çelik Mamulleri San. ve Tic. A.Ş.

Rıhtım Cad. No:44 Kadıköy İstanbul

- Çağ Çelik Demir ve Çelik Endüstrisi A.Ş.

Çağ Çelik Plaza Emek Mah. Nato Yolu No: 3 Sancaktepe İstanbul

(1) E. DOSYA KONUSU: Kardemir A.Ş. tarafından üretilen mamülün büyük kısmının bağlantılı aile şirketlerine satıldığı, yüksek fiyatlı alım tekliflerinin göz ardı edildiği, diğer şirket alımlarında teslimatların geciktirilerek pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin zor durumda bırakıldığı iddiası.

(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: TC Başbakan Yardımcılığı tarafından gönderilen yazıda Murat Orhan tarafından yapılan başvurunun ilgisi nedeniyle Kurumumuza [1] gönderildiği ifade edilmektedir. Söz konusu başvuruda;

- Kendisinin Kardemir Karabük Demir Çelik San. ve Tic. A.Ş. (Kardemir) hissedarı ve

Karabük Özel Sektör Demir Çelik Haddecileri Derneği eski başkanı olduğu,

- Bugünkü durum itibariyle Yolbulan, Güleç ve Yücel ailelerinin kontrolünde olan

Kardemir’in ürettiği kütük demirin büyük çoğunluğunun Kardemir yönetim kurulu

üyelerinin aile şirketleri olan Yolbulan Demir San. ve Tic. A.Ş., Yolbulanlar Nakliye ve

Tic. A.Ş. (Yolbulan [2]), Çağ Çelik Demir ve Çelik Endüstrisi A.Ş. (Çağ Çelik), Çelsantaş

Çelik Mamulleri San. ve Tic. A.Ş. (Çelsantaş)’ne satıldığı,

- Sektörde faaliyet gösteren diğer teşebbüsler tarafından yapılan daha yüksek fiyatlı alım

tekliflerin göz ardı edildiği,

1 Başvuru ilgisi nedeniyle aynı zamanda Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)’na da gönderilmiştir. Başvuru özetinde sermaye piyasası mevzuatıyla ilgili olan bölümlere yer verilmemektedir.

2 Aynı şahıslara ait olan Yolbulan Demir San. ve Tic. A.Ş. ve Yolbulanlar Nakliye ve Tic. A.Ş. kararın devamında Yolbulan olarak anılacaktır.

- Diğer teşebbüsler tarafından daha önce verilen siparişlere ait teslimatın aylarca

bekletilerek bağlantılı aile şirketlerine öncelik tanındığı

iddia edilmektedir.

(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 3.9.2013 tarih ve 6237 sayı ile intikal eden başvuru üzerine hazırlanan 11.9.2013 tarih ve 2013-5-30/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu, 27.9.2013 tarihli Kurul toplantısında görüşülerek, 13-55/773-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme üzerine hazırlanan 4.12.2013 tarih ve 2013-5-30/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.

(4) H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; önaraştırma konusuna ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Taraflar

I.1.1. Kardemir

(5) 1939 yılında faaliyet göstermeye başlayan Kardemir, Türkiye’nin ilk entegre demir çelik fabrikasıdır. 5 Nisan 1994 tarihli ekonomik istikrar kararları çerçevesinde Kardemir’in kapatılmasına karar verilmiştir. Ancak Çelik İş Sendikası ve yöre halkının bu kapatma kararına karşı girişimleri üzerine Kardemir özelleştirme kapsamına alınmış ve Özelleştirme Yüksek Kurulunun kararı ile yöre halkı ve esnafı, Kardemir işçileri ve bir grup müteşebbis tarafından kurulan Kardemir A.Ş’ye devredilmiştir. Özelleştirme İdaresi Başkanlığı ile Kardemir Müteşebbis Heyeti tarafından 30.03.1995 tarihinde imzalanan sözleşme ile söz konusu devir gerçekleşmiştir.

(6) Özelleştirme sonrasında, Kardemir’in hissedarlık yapısı ve hissedarlık yapısında her bir hisse grubunun atamaya yetkili olduğu yönetim kurulu üye sayısına Tablo 1’de yer verilmektedir.

Kaynak: Teşebbüsten edinilen bilgiler

(7) Kardemir hisselerinin 1998 yılında İMKB’da işlem görmeye başlamasıyla birlikte, Kardemir’in kontrol yapısında çeşitli zamanlarda değişiklikler olmuştur. Bugün itibariyle A Grubu hisselerin %52,60’ı, B Grubu hisselerin %59,64’ü ve D Grubu hisselerin %14,98’i Yolbulan Ailesi (Yolbulan), Güleç Ailesi (Çağ Çelik) ve Yücel Ailesi (Çelsantaş)’nin elinde bulunmaktadır. Tablo 2’de Kardemir Yönetim Kurulu’na yer verilmektedir:

Kaynak: Teşebbüsten alınan bilgiler

I.1.2. Yolbulan

(8) Demir çelik sektöründe hizmet veren Yolbulan Şirketler Grubu, düz ve nervürlü inşaat demiri üretimi, nakliyesi ve depolanması konularında faaliyet göstermektedir. Grup bünyesinde Yolbulan Demir Sanayi ve Ticaret A.Ş., Yolbulanlar Nakliyat ve Ticaret A.Ş., Yolbulan Çelik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. şirketleri bulunmaktadır. Şirketlerin yönetim kurulu başkanlığını Mutullah Yolbulan yürütmektedir.

I.1.3. Çağ Çelik

(9) Kamil Güleç’in yönetim kurulu başkanlığını yaptığı Çağ Çelik üretim faaliyetini Karabük’de kurulu 200.000 ton/yıl kapasiteli fabrikasında gerçekleştirmektedir. Uzun demir çelik ürünlerine yönelik üretiminin yanında, Güleç Grubu bünyesinde akaryakıt istasyonları ve lastik bayileri de bulunmaktadır.

I.1.4. Çelsantaş

(10) Yönetim kurulu başkanlığını Şahin Türkaslan’ın yürüttüğü Çelsantaş 150.000 ton/yıl kapasiteli fabrikasında köşebent ve profil demir üretmektedir.

I.2. İlgili Pazar

(11) Hakkında önaraştırma yürütülen teşebbüsler uzun demir çelik ürünleri pazarında faaliyet göstermektedir. Söz konusu teşebbüslerin faal oldukları ürünler itibariyle oluşan alt pazarlar Tablo 3’de gösterilmektedir.

Tablo 3: Teşebbüslerin uzun demir çelik ürünleri pazarında faal oldukları alt ürün grupları

KARDEMİR YOLBULAN ÇAĞ ÇELİK ÇELSANTAŞ Düz yuvarlak inşaat demiri Nervürlü inşaat demiri Düz yuvarlak inşaat demiri Köşebent

Kütük (ara ürün)

Pik (ara ürün)

Kaynak: Teşebbüslerin internet siteleri

(12) Başvuru konusu kütük satışlarına ilişkindir. Kütük, uzun demir çelik üretiminde bir ara üründür. Demir çelik üretim sürecinde nihai ürünlerin üretildiği haddeleme safhasına geçilmeden önce, Kardemir gibi uzun ürünler üreten entegre tesislerde demir cevherinden, elektrik ark ocaklı izabe tesislerde ise hurdadan kütük elde edilmektedir. Demir çelik tesisleri elde ettikleri kütüğü öncelikle kendi haddehanelerinde kullanarak nihai ürün üretmektedir. Tesisin ihtiyacından arta kalan kütükler ise yalnızca haddeleme faaliyeti yapan haddehanelere ya da kütük ihtiyacı olan diğer demir çelik tesislerine satılmaktadır.

(13) Esasen her bir demir çelik şirketinin, ürettiği kütüğün tamamını nihai ürüne dönüştürerek tüm katma değeri elde etmesi en rasyonel davranıştır. Ancak nihai ürüne yönelik talep yetersizliği ya da müşteri portföyünde yaşanan sorunlar nedeniyle demir çelik tesisleri sık sık kütük satışı gerçekleştirmekte ve böylelikle bir kütük pazarı oluşmaktadır [3]. Bu nedenle ilgili ürün pazarı kütük pazarı; ilgili coğrafi pazar ise Türkiye olarak belirlenmiştir.

I.3. Değerlendirme

I.3.1. Kardemir’in Satış Prosedürü ve Önalım Hakkı

(14) Kardemir ürünlerinin satış politikasını yönetim kurulu ve genel kurul kararlarıyla belirlenmiş olan koşullara bağlı kalarak oluşturduğu ve uyguladığı belirtilmektedir. 2005 yılında, yeni yapılacak ray profil haddehanesi için kaynak temin etmek amacıyla gönüllü hissedarların sahip olduğu hisseler, SPK’nın izni alınarak teminat olarak yatırılmış ve bloke ettirilmiştir. Bunun 3 bkz. 27.01.2011 tarih ve 11-06/101-34 sayılı Kurul kararı.

karşılığında teşebbüs, hisselerini bloke ettiren hissedarlarına ön alım hakkı tanımıştır. Ancak Kardemir hissedarları arasında eşitsizlik yarattığı gerekçesiyle SPK tarafından uygulamanın kaldırılması talep edilmiş ve uygulama 15.07.2011 tarihinde sonlandırılmıştır. Bunun üzerine Kardemir tarafından 19.08.2011 tarihinde “Yeni Satış Prosedürü” ilan edilmiştir. Bu prosedüre göre Kardemir hisse senedini en az üç ay süreyle elinde bulunduran ortaklara günlük toplam üretimin Kardemir ihtiyaçları dışında kalan miktarının %40’ı oranındaki miktar öncelikli mal alım hakkı olarak tanınmaktadır. Eski ve yeni satış prosedürü arasındaki fark aşağıda gösterilmektedir:

Tablo 4: Öncelikli Mal Satış Yöntemi Karşılaştırma

14.04.2005-15.07.2011 19.08.2011 ve Devamı

Önce %25 olan oran %50'ye kadar

Ortaklara Sağlanan Ön Alım Hakkı %40

çıkmıştır.

Yolbulan, Çağ Çelik ve Çelsantaş’ın

En az 3 ay süreyle Kardemir Yararlanan Ortaklar da dahil olduğu Kardemir hisse

hisse senedi sahibi ortaklar

senedini teminat veren ortaklar

3 aylık alım taahhüdünde

Teminat Oranı -

bulunulan ürün bedelinin %3'ü Ön Alım Hakkı Dışında Kalan Ürün Günlük üretimin günlük talebe göre Günlük üretimin günlük talebe Dağıtımı oransal dağıtımı göre oransal dağıtımı

Kaynak: Teşebbüsten alınan bilgiler

(15) Satış prosedürüne göre Kardemir tarafından satışı yapılacak ürün tonajı ve fiyatı internet sitesinde açıklanmakta, satış departmanına başvurularak alım talebi yazdırılmakta ve bu yollar haricinde gelen talepler dikkate alınmamaktadır. Bu koşullara ilaveten satış listesinde belirlenen fiyatlar dışında satış yapılmamakta, ön alım hakkının kullanılması fiyat değişikliği yaratmamaktadır. Bunun yanında alıcılar üç ay önceden alım miktarını belirtmek ve sipariş tarihindeki fiyatı kabul etmek şartıyla teklif verebilmektedir.

(16) Kardemir ürettiği kütüğün yaklaşık yarısını nihai mamul üretmek üzere kullanmaktadır. Tablo 5’de Kardemir’in kütük üretim ve satış verileri görülmektedir:

Tablo 5: Kardemir Kütük Üretim ve Satış Verileri

Üretim (ton) Satış (ton) Oran (%) Kütük Satışının Toplam Satışa Oranı (%) 2010 (…..) (…..) (…..) (…..)

Kaynak: Teşebüslerden alınan bilgiler ve Kardemir faaliyet raporları

(17) Tablo 6’da ise Yolbulan, Çağ Çelik ve Çelsantaş’ın kütük alımlarının Kardemir kütük satışları içindeki payı görülmektedir:

Kaynak: Teşebbüslerden alınan bilgiler

(18) Çelsantaş’ın 2012 yılı ve 2013 yılının ilk altı ayında ön alım hakkını kullanmamasına rağmen tonaj olarak geçmiş yıllardaki alımlarını sürdürdüğü, aynı dönemde Çağ Çelik’in de ön alım hakkı kullanmadığı ve kütük alımlarında ithalat yolunu tercih etmeye başladığı görülmektedir. İlgili dönemde Çağ Çelik’in kütük alımlarında ithalatın payı sırasıyla %(…..) ve %(…..) olmuştur. Yolbulan ise ön alım hakkını kullanmaya devam etmiştir.

I.3.2. Kanun’un 4. Maddesi Kapsamında Yapılan Değerlendirme

(19) Başvuruda yer verilen ve Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilecek olan husus Yolbulan, Çağ Çelik ve Çelsantaş’ın hammadde kaynaklarını (Kardemir tarafından üretilen kütüğü) aralarında paylaştıkları ve rakip teşebbüslerin faaliyetlerini zorlaştırdıkları iddiasıdır.

(20) İddia konusu yukarıda özetlenen satış prosedürü ile doğrudan ilişkilidir. Başvuruda bu hususun örtülü kazanç aktarımı olduğu iddia edilmekte ve sermaye piyasası mevzuatına aykırı olan bu uygulamanın SPK’ya tekrar intikal ettiği belirtilmektedir.

(21) 27.01.2011 tarih ve 11-06/101-34 sayılı Rekabet Kurulu kararında, Kardemir’in Yolbulan, Güleç ve Yücel Ailelerinin ortak kontrolünde olduğu tespiti yapılmıştır. Kanun’un 7. ve 4. maddeleri bakımından değerlendirmelerin yer aldığı kararda yapılan 4. maddeye ilişkin değerlendirmede, “Yolbulan, Güleç ve Yücel gruplarının kütük pazarındaki işbirliği sonucu hissedilir derecede bir etki uygulama olanağı bulunmadığı” sonucuna ulaşılmıştır.

(22) Rekabet Kurulu’nun mezkur kararında Kardemir, Yolbulan, Çağ Çelik ve Çelsantaş’ın 2010 yılı toplam pazar paylarına –(ayrı ayrı) nihai mamul tüketimlerine göre, kütük tüketimlerine göre ve nihai mamul üretimlerine göre olmak üzere- yer verilmekte ve tarafların kütük tüketimlerine göre toplam pazar paylarının %(…..) olduğu ifade edilmektedir.

(23) Tablo 7’de tarafların son 3 yılda kütük tüketimine göre [4] payları görülmektedir.

Tablo 7: Teşebbüslerin Kütük Tüketimine Göre Pazar Payları (%)

KARDEMİR YOLBULAN ÇAĞ ÇELİK ÇELSANTAŞ Toplam

2010 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)

2011 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)

2012 (…..) (…..) (…..) (…..) (…..)

Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği ve teşebbüslerden alınan bilgiler

(24) Tarafların pazar paylarının bir miktar düştüğü tespiti çerçevesinde anılan Kurul kararındaki tespitin geçerliliğini koruduğu anlaşılmaktadır.

(25) “Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz”da genel olarak fiyat tespiti, miktar sınırlaması veya pazar ya da müşteri paylaşımı içeren anlaşmaların rekabeti kısıtlama amacı taşıdığı; bununla birlikte ortak üretim anlaşmaları bakımından diğer rekabet parametrelerinin ortadan kaldırılmaması kaydıyla, tarafların üretim anlaşmasını doğrudan ilgilendiren unsurlar üzerinde anlaşmasının rekabeti kısıtlama amacı taşımadığı ancak anlaşmanın Kanun’un 4. maddesi kapsamında rekabeti kısıtlayıcı etkilere sebep olup olmadığına ilişkin bir değerlendirme yapılmasının gerekli olduğu belirtilmektedir. [5] Yukarıda özetlenen satış prosedürü de üretim anlaşmasını doğrudan ilgilendiren bir husustur.

(26) Bunun yanı sıra, Kılavuz’da belirtildiği üzere, tarafların ortak girişimin faaliyet alanı dışında yapacakları anlaşmalar Kanun’un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilecektir. Ancak, dosya mevcudunda tarafların ortak girişimin faaliyet alanı dışında kalan konularda rekabeti kısıtlayıcı bir anlaşma yaptığına dair herhangi bir bulgu elde edilmemiştir.

I.3.3. Kanun’un 6. Maddesi Kapsamında Yapılan Değerlendirme

(27) Başvuruda yer alan Kardemir’in kütük satışlarının büyük çoğunluğunu şirket hissedarlarına yaptığı, diğer şirketlerden gelen tekliflerin göz ardı edildiği iddiası Kanun’un 6. maddesi kapsamında mal vermeyi reddetme eylemi olarak değerlendirilebilir. Mal vermeyi reddetme eyleminin, rekabet hukuku kapsamında ihlal olarak kabul edilmesi için,

i. Mal vermeyi reddeden teşebbüsün hakim durumda olması

4 Türkiye Çelik Üreticileri Derneği üyesi olan teşebbüslerin üretim miktarları göz önüne alınarak belirlenmiştir. Dernek üyesi olmayan demir çelik üreticilerine ait verilerin bu tabloda yer almaması nedeniyle tarafların pazar paylarının tabloda yer alan değerlerden daha düşük olacağı anlaşılmaktadır.

5 Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuz, s.31-32, prg.139-140

ii. Sözleşme konusu mal veya hakkın vazgeçilmez nitelikte olması

iii. Red eyleminin ikincil piyasadaki rekabeti ortadan kaldırması

iv. Eylem için objektif bir gerekçenin olmaması

gerekmektedir.

(28) 27.01.2011 tarih ve 11-06/101-34 sayılı Kurul kararında, Kardemir’in 2009 yılı itibariyle yurtiçi kütük üretiminde %(…..) gibi çok küçük bir paya sahip olduğu ve ilgili pazarda hâkim durumda olamayacağı belirtilmektedir. Tablo 8’den Kardemir’in kütük pazarındaki pazar payının 2009 yılına göre gerilediği ve hakim durumda olmadığı anlaşılmaktadır.

Tablo 8: Kardemir’in kütük üretiminde pazar payı (2010, 2011 ve 2012)

Kardemir (1.000 ton) Türkiye (1.000 ton) Pazar Payı (%)

2010 (…..) (…..) (…..)

2011 (…..) (…..) (…..)

2012 (…..) (…..) (…..)

Kaynak: Türkiye Çelik Üreticileri Derneği ve Kardemir faaliyet raporları

(29) Yukarıda yer verildiği üzere Kardemir’in bir satış prosedürü bulunmakta ve bu prosedürün dışında satış yapılmamaktadır. Dosya kapsamında yapılan incelemede Kardemir’in satış prosedürüne uygun olmayan şekilde bazı mal alım taleplerini reddettiği anlaşılmıştır. Kardemir’in bu talepleri reddederek belirlemiş olduğu satış prosedürüne uygun talep yapılması isteğinin objektif bir gerekçe olduğu anlaşılmaktadır.

(30) Bununla birlikte Kardemir’in hâkim durumda olduğu ve bir reddetme eyleminin gerçekleştiği varsayılsa dahi, kütüğün Kardemir’den temin edilmesinin vazgeçilmez nitelikte olmadığı kanaatine ulaşılmıştır. Zira önalım hakkı kapsamında temin edilebilecek ürünlerin üretimin ancak %40’ı için kullanılabileceği dolayısıyla üretimin %60’ının firmalardan gelen talepler doğrultusunda tonaj dağılımı yapılarak satılabileceği görülmektedir. Ayrıca Çelsantaş ve Çağ Çelik 2012 yılı ve 2013 yılının ilk altı ayında önalım haklarını kullanmamışlar ve bu dönemde kütük alımlarında ithalatın payı sırasıyla %(…..) ve %(…..) olmuştur. Çağ Çelik’in dahi temin ettiği ürünlerin yüksek bir oranının ithalat yoluyla edinildiği dikkate alındığında, kütüğün Kardemir’den temin edilmesinin vazgeçilmez nitelikte olmadığı açık bir şekilde görülmektedir.

(31) Bu çerçevede dosya konusu reddetme eyleminin hâkim durumun kötüye kullanılması olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.

J. SONUÇ

(32) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca şikayetin reddi ile soruşturma açılmamasına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.