Kavaklıdere ve Doluca markalarıyla şarap üretimi ve satışını gerçekleştiren firmaların münhasırlık…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

10

Başkan: Mustafa PARLAK

Üyeler: Tuncay SONGÖR, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL,

Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN,

Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN

B. RAPORTÖRLER : Aydın ÇELEN, Burak BÜYÜKKUŞOĞLU,

Bedia Sanem ŞİMŞEK

C. ŞİKAYET EDEN: Gizlilik talebi bulunmaktadır.

20

D. HAKKINDA İLK İNCELEME YAPILANLAR:

- Kavaklıdere Şarapcılık A.Ş.

Çankırı Yolu 6.km. Akyurt Ankara

- Doluca Şarapcılık ve Pazarlama A.Ş.

Halkalı Cad. No:218 Sefaköy İstanbul

E. DOSYA KONUSU: Kavaklıdere ve Doluca markalarıyla şarap üretimi ve satışını gerçekleştiren firmaların münhasırlık uygulamaları ile rakiplerin pazara girişini engelleyerek hakim durumlarını kötüye kullandıkları iddiası.

F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayetçi teşebbüs tarafından, Doluca ve Kavaklıdere’nin her birinin yılda yaklaşık 10 milyon litrelik üretimle sektörde çok güçlü durumda oldukları ve bu firmaların şarap satışı yapan çeşitli restoran, kafe-bar ve gece kulüpleri ile münhasırlık içeren sözleşmeler düzenledikleri ifade edilmektedir. Şikayet dilekçesi ekinde, İstanbul bölgesinde bu şekilde anlaşmalar yapılan 18 noktanın isimlerinin yer aldığı bir liste sunulmuş, ancak bu liste dışında da sözleşme ile çalışan mekanların olduğu duyumlarının alındığı belirtilmiştir. İzmir/Bostanlı bölgesindeki Vizzio unvanlı restoranda Kavaklıdere’nin mekana şarap vermeyi şarap menüsünün %70’ini kendi şaraplarından oluşturması şartına bağlaması bu noktada örnek olarak verilmiştir.

Şikayet, piyasada hakim durumda oldukları iddia edilen Kavaklıdere ve Doluca’nın münhasırlık hükmü içeren ve bu hükme uyulmaması halinde cezai şart ve/veya taahhüt edilen indirim ve/veya promosyonlardan yararlanılamayağı yönünde hükümlerle desteklenen sözleşmeler yoluyla rakip şarap üreticilerinin anlaşmalı noktalara girişlerinin engellendiği, piyasaya yeni

giriş yapan firmaların müşteri bulmasının zorlaştırıldığı ve bu şekilde pazardaki rekabetin kısıtlandığı temeline dayanmaktadır.

Şikayet dilekçesinde, restoran, kafe-bar ve gece kulüpleri tarzındaki noktaların şikayetçinin özel mahsul ve kalitedeki şaraplarını butik tarzında pazarlayabileceği özel mekanlar oldukları ve bu mekanların hakim durumda bulunan Kavaklıdere ve Doluca ile çalışmaya mecbur tutulmaları nedeniyle pazara girişlerinin engellendiği ve böylece hakim durumlarını kötüye kullandıkları vurgulanmaktadır.

G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 27.4.2005 tarih ve 2665 sayı ile intikal eden başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 ve 6. maddeleri uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 27.5.2005 tarih ve 2005-3-59/İİ-05-AÇ sayılı İlk İnceleme Raporu, 30.5.2005 tarih ve REK.0.07.00.00/102 sayılı Başkanlık önergesi ile 2.6.2005 tarih ve 05-38 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; yoğunlaşmanın düşük olduğu ve rekabetin diğer alkollü içecek pazarlarına göre yüksek olduğu şarap pazarında faaliyetlerini sürdüren Kavaklıdere Şarapcılık A.Ş. ve Doluca Şarapcılık ve Pazarlama A.Ş.’nin nihai satış noktaları ile akdetmiş olduğu rakip mal satmama yükümlülüğü içeren anlaşmalardan 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin sağlamış olduğu muafiyetin geri alınmasına yönelik olarak önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığı, her iki teşebbüsün münhasırlık uygulamaları ile rakiplerin pazara girişini engelleyerek hakim durumlarını kötüye kullandıkları yönünde bir tespitte bulunulmaması nedeniyle şikayetin reddinin gerektiği ifade edilmektedir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

80

1

I.1. Sektör Hakkında Bilgiler

Şarap, yalnız taze üzüm veya şırasının fermantasyonu ile elde edilen alkollü içkidir. Meyvelerden etil alkol fermantasyonu yöntemi ile üretilen ve ait olduğu meyvenin adı ile birlikte anılması gereken meyve şarapları ile şarap çeşitlerine vermut bitkisiyle birlikte sağlığa zarar vermeyen çeşitli aromatik ve tonik bitkilerin katılmasıyla elde edilen vermut şarabı da bu kapsamda yer almaktadır. Şaraplar içerdikleri üzümün rengine göre beyaz, kırmızı ve pembe, içerdikleri şeker miktarına göre sek, dömisek ya da tatlı olarak sınıflandırılmaktadır.

Türkiye’de üzüm tarımının oldukça yaygın olması ve şarabın küçük işletmeler tarafından da üretilebilmesi nedeniyle pazarda faaliyette bulunan özel teşebbüs sayısı diğer alkollü içki üretimiyle kıyaslandığında yüksektir.

1

Kaynak: 5.12.2003, 2003-3-3-132/ÖN-03-BG sayılı Tekel’in Alkol Biriminin Özelleştirmesine İlişkin Rapor.

2

Melen Şarapçılık 22. İbrahim Koçer

Pamukkale Şarap San.Tic.A.Ş. 23. Sabahattin Karaca

Sevilen Şarap San A.Ş. 24. Hakan Hastürk

25 Şato Kalecik Şarapcılık A.Ş.

Yoğunlaşmanın yüksek olmadığı şarap pazarında faaliyet gösteren

teşebbüslerin en son 2002 yılına ait olan ve bu süre içerisinde önemli bir

biçimde değişmediği düşünülen pazar paylarına Tablo 2’de yer verilmiştir.

3

I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme

I.2.1. Yapılan Görüşmeler

Şikayet hakkında bilgi almak amacıyla başvuru sahibi firmanın yetkilileri ile

Kurum binasında 17.5.2005 tarihinde yapılan görüşmede aşağıda yer verilen

iddiaların gündeme getirildiği anlaşılmaktadır.

“... olarak pazara giriş yapmak istediğimizde Doluca ve Kavaklıdere firmalarının noktalarla yaptıkları “sponsorluk”, “özel sözleşme”, “özel anlaşma” gibi uygulamalarla karşılaşmış bulunuyoruz. Bu uygulamalar, noktadan noktaya değişmekle birlikte, yüksek satışları olan noktalarda yüksek miktarlara ulaşan giriş ücretleri ödenmesi, noktanın dekorasyonunun yapılması gibi uygulamalar sonucunda noktaya minimum satış miktarı getirilebilmekte ve menünün tamamen tek firmanın şaraplarından oluşması şartı yüklenmektedir. Daha önce menülerde ithal şarap bulunmasına müdahale edilmezken şu sıralar özellikle Kavaklıdere’nin şarap ithal etmeye başlaması ile birlikte menünün tamamen tek markadan oluşmasına müdahale edilmesi söz konusudur. Bu konuda önemli bir nokta da, anılan iki firmanın ürün gamları geniş olduğu için şarap menüsünü tamamen doldurabilmeleridir. Bu tip sözleşmeler genellikle 1 senelik yapılmakla

2

Adı geçen Rapor.

3

Adı geçen Rapor.

4

Söz konusu oran yaklaşık 20 üretici tarafından paylaşılmaktadır.

birlikte getirilen kotanın yüksek tutulması halinde sözleşmeler

uzayabilmektedir.

Türkiye’de toplam tüketimin 60 milyon şişe civarında, Doluca’nın

satışının 15 milyon şişe ve Kavaklıdere’nin 20 milyon şişe olduğu göz

önünde bulundurulduğunda, iki firmanın toplam payının %50 üzerinde

olduğu tahmin edilmektedir. Pazarın yerinde tüketim özelinde

değerlendirilmesi halinde bu oranın artması beklenebilir. Nitekim hedef

olarak belirlediğimiz 250 adet lokantadan bu tip anlaşmalar nedeniyle

sadece 20’sine girebildik. Bu firmaların uygulamaları hakkında

söylenebilecek bir diğer önemli husus da birbirlerinin satış yaptığı

noktalara görebildiğimiz kadarıyla müdahale etmemeleridir. Diğer bir

deyişle, bir nokta Doluca ya da Kavaklıdere ile çalışmaya başladığında

bu markayı değiştirdiğine genellikle rastlanmamaktadır. Belirtmek

istediğimiz başka bir husus bulunmamaktadır...”

140

Teşebbüs vekillerince şikayet konusu anlaşmalar nedeniyle İstanbul ve

Ankara’da girilemeyen noktalara ilişkin gönderilen listede bazı noktaların

hangi teşebbüslerle tek satıcılık anlaşmaları olduğu açıkça yazılmıştır.

Listedeki diğer noktaların hangi teşebbüsle tek satıcılık anlaşması olduğu

konusunda bir bilgi edinememelerine rağmen bu noktalara da giremediklerini

ifade etmişlerdir. Bu iddia üzerine Ankara’da yer alan bazı noktalar 24-

25.5.2005 tarihlerinde ziyaret edildiği, yetkili kişilerle görüşüldüğü ve şarap

menülerinin incelendiği dosyadan anlaşılmaktadır. Bu noktalardaki mevcut

durum Tablo 3’de özetlenmiştir:

150

Tablo 3: Görüşülen Nihai Satış Noktaları

Restaurant/Bar Şikayet Mevcut Durum

Friends&Trends Girilemediği iddia edilmektedir. 6 ay önce kapanmıştır.

şaraplar.

Morina (Yahya) Girilemediği iddia edilmektedir. Kavaklıdere, Doluca, ithal şaraplar.

şaraplar.

Yosun Kavaklıdere ile anlaşmalı. Kavaklıdere ile anlaşmalı.

Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, şikayetçi teşebbüsün giremediğini iddia

ettiği noktalarda aşağıdaki tespitlerde bulunulduğu anlaşılmaktadır:

Hayyami Şarapevi’nde 13 farklı şarap üreticisine ait markaların satılmakta

olduğu görülmüştür. Şikayetçi firmaya ait şarabın noktada yer almadığı tespit

edilmiş, yetkililerin bu şarap markası hakkında bir bilgisi olmadığı anlaşılmıştır.

160

İnceleme bağlamında şarap butiği olarak faaliyet gösteren Dubonnet’te yapılan görüşmede şikayetçi firmaya ait şarabın butikte bir-iki adetle sınırlı olmak kaydıyla bulunduğunu ancak gerek tanıtım eksikliği ve iyi bir dağıtım ağına sahip olmaması gerekse yüksek fiyatı nedeniyle talep görmediği ifade edilmiştir.

Ivy restaurantta yapılan inceleme ve görüşmede Kavaklıdere ve ithal şaraplar satıldığı, Kavaklıdere ile tek satıcılık anlaşması yapıldığı, anlaşmada ithal şaraplara izin verildiği, ithal şarapların ise bir şarap butiğinden temin edildiği belirtilmiştir.

Listede yer alan noktalardan Trilye restaurant yetkilileri ile yapılan görüşmede geçen yıl Doluca satmalarına karşın bu yıl Kavaklıdere şaraplarının menülerinde ağırlıklı olarak yer aldığı, bu marka dışında Doluca ve Gülor şaraplarının da bulunduğu, Kavaklıdere ve Doluca’nın geniş ürün gamı nedeniyle müşterilerce ve kendilerince tercih edildiği, ayrıca tek bir marka ithal şarabın menülerinde yer aldığı, şikayetçinin markası hakkında bilgileri olmadığı ifade edilmiştir.

Kavi restaurant görevlisi ile yapılan görüşmede bu restaurantın bir şarap restaurantı olduğu ve restaurantta yaklaşık 320 çeşit şarap bulunduğu, şikayetçi firmanın 6 aydan beri kendilerine uğramadığı ve firma olarak ürünlerinin arkasında durmadıkları ifade edilmiş, nitekim ürünün fazla talep görmediğinin altı çizilmiştir.

Köşebaşı restaurant yetkilileri ile yapılan görüşmede, anılan noktanın bir franchise zincirinin halkası olduğu ve bütün restaurantlarda anlaşma gereği Kavaklıdere ürünlerinin tek başına satıldığı ve başka bir şarabın tercih edilmediği ifade edilmiştir.

190

Wok restaurant görevlileri ile yapılan görüşmede Kavaklıdere ile anlaşmaları bulunduğu, anlaşmada ithal şaraplara izin verildiği için ithal şarap da satıldığı, önceden Doluca ile anlaşma yapıldığı ancak ilgili markanın ürünlerinde devamlılık olmaması nedeniyle noktada Kavaklıdere’nin satılmaya başlandığı ifade edilmiş, ayrıca bilinen markalar olması nedeniyle tüketicinin Kavaklıdere ve Doluca’yı tercih ettiğinin altı çizilmiştir.

Villa restaurant görevlisi ile yapılan görüşmede ağırlıklı olarak Kavaklıdere ve Doluca markalarını sattıkları, ithal şarabın noktada bulunmadığı ayrıca Tekel’in Buzbağ markalı şarabının da şarap menüsünde yer aldığı ifade edilmiştir. İlgili kişi şikayetçinin markasını duyduğunu ancak ürün hakkında bilgisi olmadığını belirtmiştir.

Tapas restaurant görevlisi ile yapılan görüşmede Kavaklıdere, Doluca ve ithal şarapların şarap menülerinde yer aldığı, bu markaların satılmasının gerekçesinin talepten kaynaklandığı, talep olması durumunda başka marka şarapları bulundurmalarının önünde bir engel olmadığı ileri sürülmüştür.

Şikayetçi teşebbüsün geçmiş yıllarda restauranta teklif götürdüğü ancak Kavaklıdere ve Doluca markalarının bilinen markalar olması nedeniyle tercih edildiği, teklif edilen markanın fazla tanınmadığı ve fiyatının yüksek olması sebebiyle restaurant yetkilileri tarafından ürünün satın alınmadığı açıklanmıştır.

Yosun restaurant yetkilileri ile yapılan görüşmede Kavaklıdere ile tek satıcılık anlaşması akdedildiği ve yalnızca bu markalı ürünlerin satıldığı ifade edilmiş, şikayetçiye ait marka hakkında bilgi sahibi olunmadığı vurgulanmıştır.

Niki restaurant görevlisi ile yapılan görüşmede restaurantta Kavaklıdere ve ithal şarapların satıldığı belirtilmiştir.

220

Morina (Yahya) restaurant yetkilisi ile yapılan görüşmede noktada Kavaklıdere, Doluca ve Pegasus markalı ithal şarap satıldığı, tüketicinin bilinen markaları tercih ettiği, talep olması durumunda diğer marka şarapların da tercih edilebileceği belirtilmiş ve şikayetçiye ait marka şarap hakkında bilgi sahibi olunmadığı ifade edilmiştir.

Pineapple restaurant görevlisi ile yapılan görüşmede ise Kavaklıdere ile tek satıcılık anlaşması olmasına karşın Tekel’in Buzbağ ve AOÇ şarabının da menülerinde bulunduğu ve anlaşmanın bir yıllık olduğu ifade edilmiştir. Geçmiş yıllarda birçok marka şarap satıldığı ancak tek satıcılık anlaşması ile birlikte bu uygulamanın sona erdiği ifade edilmiş, şikayetçiye ait markalı şaraplar hakkında bilgi sahibi olunmadığı açıklanmıştır.

Son olarak Turka restaurant yetkilisi ile yapılan görüşmede restaruantta Doluca, Kavaklıdere ve ithal şaraplar satıldığı, şikayetçiye ait markalı şarap hakkında bilgileri olmadığı ifade edilmiştir. Restaurantlarının şarap menüsüne yeni bir şarabın girmesi için öncelikle ürünün iyi bir ürün olması gerektiği, bazı durumlarda şaraplara uygun yemek menüsü hazırlamak durumununda kalmaları nedeniyle bunun önemli bir maliyet kalemi olabileceği, sonuç olarak şarabın noktaya girebilmesi için ürüne güvenmeleri gerektiği vurgulanmıştır. I.2.2. Değerlendirme

2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği uyarınca, sağlayıcı konumundaki teşebbüsler alıcı teşebbüslerin rakip ürünleri satmalarını engelleyerek sadece kendi ürünlerine odaklanmalarını sağlayabilmektedirler. Ancak, 2002/2 sayılı Tebliğ’in 6. maddesi uyarınca, bir anlaşmanın 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinde düzenlenen koşullarla bağdaşmaz etkilere sahip olduğunun tespit edilmesi durumunda, Rekabet Kurulu, Kanun’un 13. maddesine dayanarak, anlaşmaya bu Tebliğ ile sağlanan muafiyeti geri alabilmektedir.

Ayrıca, benzer nitelikteki dikey sınırlamaların oluşturduğu paralel ağların ilgili pazarın önemli bir bölümünü kapsaması durumunda, Rekabet Kurulu, ayrıca çıkaracağı bir tebliğ ile ilgili pazarda belirli sınırlamaları içeren anlaşmaları bu Tebliğin sağladığı muafiyetin dışına çıkarabilmektedir.

2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliğinin Açıklanmasına Dair Kılavuz’un 42. paragrafında hangi durumlarda muafiyetin geri alınmasının söz konusu olabileceğine ilişkin birtakım ipuçları verilmektedir:

“(42) Muafiyetin geri alınması uygulamasının, özellikle pazar gücü

önemli seviyelere ulaşmış teşebbüslerin anlaşmalara taraf olduğu

pazarlarda gündeme gelmesi kaçınılmazdır. Ancak, muafiyetin geri

alınıp alınmayacağının belirlenmesinde anlaşmaya taraf olan

teşebbüslerin pazar payları tek başına belirleyici unsur değildir. Pazar

payları birbirine yakın seyreden teşebbüslerin faaliyet gösterdiği bir

oligopolistik pazardaki herhangi bir teşebbüsün akdetmiş olduğu bir

dikey anlaşmadan da muafiyetin geri alınması söz konusu olabilecektir.

Bu noktada yapılacak bir değerlendirmede, pazar paylarının yanı sıra,

pazara giriş engelleri, ilgili ürünün özellikleri ve tüketicilerin bu ürüne

olan bağımlılıklarının derecesi gibi diğer birtakım unsurlar göz önünde

bulundurulacaktır.”

Şikayete konu olan Kavaklıdere ve Doluca teşebbüslerinin nihai satış noktaları ile yapmış oldukları tek marka satma yükümlülüğü (münhasırlık) içeren anlaşmaların yasaklanabilmesi için öncelikle bu tür anlaşmaların söz konusu iki teşebbüs tarafından yoğun olarak yapılıyor olması gerekmektedir. Şikayetçi teşebbüs, üretimini yaptıkları şarabın özel olması nedeniyle Türkiye çapında girmeye çalıştıkları toplam 250 noktadan sadece 20’sine girebildiklerini belirtmektedir. Şikayetçi teşebbüsün giremediğini iddia ettiği Ankara’daki noktalardan sadece küçük bir kısmının Kavaklıdere veya Doluca ile anlaşması olduğu tespit edilmiştir. Görüşülen satış noktalarının önemli bir kısmının bu iki teşebbüsün yanı sıra diğer yerli üreticilerin şaraplarını ve/veya ithal şarap markalarını satabildikleri görülmüştür. Görüşmeler neticesinde, ayrıca, şikayetçi teşebbüsün markasının nihai satış noktalarının büyük bir kısmı tarafından bilinmediği, bilenlerin ise söz konusu teşebbüsün ürününü yeterince desteklemediği ve “ürününün arkasında olmadığı” görüşünü taşıdığı tespit edilmiştir.

Şarap pazarındaki mevcut yoğunlaşmanın seviyesi de Kavaklıdere ve Doluca firmalarının nihai satış noktaları ile yaptıkları münhasırlık içeren anlaşmaların yasaklanabilmesi için yeterli değildir: 2002 yılı rakamlarına göre Kavaklıdere ve Doluca’nın pazar payları sırasıyla %8,5 ve %8,2’dir ve bugün için bu rakamlarda önemli bir değişiklik olmadığı kanaatine varılmıştır. Münhasırlık içeren anlaşmaların şarap piyasasında yoğun olarak akdedilmediği gerçeği bir kenara bırakılarak bir an için bu iki teşebbüsün tüm satışlarını tek marka satma yükümlülüğü getirdiği noktalar üzerinden yaptıkları varsayılsa bile, pazarın sadece %16,7’lik bir kısmı bu iki teşebbüs tarafından kapatılmış olacaktır.

Son yıllarda Türkiye’ye ithal edilen şarap miktarında önemli artışlar olmuştur. Tütün, Tütün Mamülleri ve Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme Kurulu (TAPDK) verilerine göre, 2003 yılının ikinci yarısında Türkiye’ye 13.843 litre şarap ithal edilmiştir. 2004 yılının tamamında ise 423.457 litre şarap ithalatı gerçekleştirilmiştir. 2005 yılının ilk iki ayında ise şarap ithalatı 88.606 litre’yi

bulmuştur. İthal markaların önümüzdeki günlerde Türkiye şarap pazarında rekabetçi unsur olarak ağırlıklarını arttıracaklarını ifade etmek yanlış olmayacaktır.

J. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; Kavaklıdere Şarapcılık A.Ş. ve Doluca Şarapcılık ve Pazarlama A.Ş.’nin nihai satış noktaları ile akdetmiş olduğu rakip mal satmama yükümlülüğü içeren anlaşmalardan 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin sağlamış olduğu muafiyetin geri alınmasına yönelik olarak önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığı, her iki teşebbüsün münhasırlık uygulamaları ile rakiplerin pazara girişini engelleyerek hakim durumlarını kötüye kullandıkları yönünde bir tespitte bulunulmaması nedeniyle şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.