Skip to content
All decisions

Competition Board Decision

Yaş ekmek mayası üreticilerinin 4054 sayılı Kanun'u ihlal etmeleri üzerine yürütülen soruşturma sonucunda…

Competition Infringement08-63/1050-409Decision date: 12.11.2008Publication date: 20.04.2009

Yaş ekmek mayası üreticilerinin 4054 sayılı Kanun'u ihlal etmeleri üzerine yürütülen soruşturma sonucunda alınan 23.9.2005 tarih ve 05-60/869-241 sayılı Rekabet Kurulu kararının davacılara ilişkin kısmının Danıştay 13. Dairesinin 23.5.2008 tarih ve 2006/1031 E., 2008/4390 K., 2006/1150 E., 2008/4392 K., 2006/1521 E., 2008/4391 K. sayılı kararları ile iptali üzerine dosyanın yeniden değerlendirilmesi.

Decision details

Case number
08-63/1050-409
Decision date
12.11.2008
Publication date
20.04.2009
Decision type
Competition Infringement (Rekabet İhlali)

Decision text

33 pages · 59.356 characters

The text below is extracted from the decision document published by the Turkish Competition Authority; page numbers, tables and figures keep their position in the original document. The summaries, classifications and explanations on this page are provided for information only and do not constitute legal opinion or advice; the binding text is the decision as published by the Authority.

View the official decision at the Competition Authority

Page 1

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

(Danıştay’ın Kararları Üzerine Verilen)

REKABET KURULU KARARI

Dosya Sayısı: 2003-3-39(Soruşturma)
Karar Sayısı: 08-63/1050-409
Karar Tarihi: 12.11.2008

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:

Başkan: Tuncay SONGÖR (İkinci Başkan)

Üyeler: M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN,

Dr. Mustafa ATEŞ

B.RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA, Ümit GÖRGÜLÜ, Aytül TOKATLI C. ŞİKAYET - Ekmek Sanayicileri İşverenler Sendikası

EDENLER: Temsilcisi: Başkan Muharrem KEÇELİ

İstiklal Cad. Mısır Apt. No:311 Kat.3 Beyoğlu/İstanbul

- Hüseyin SÖZÜER

28 Nisan Cad. No:34 Gürsel Mah/İstanbul

- Metro Odun Ekmeği

Cem Sultan sok. No:10 4. Levent/İstanbul

- Talay Kardeşler

Şirintepe Mah. Aşiyan Sok. No:57 Kağıthane/İstanbul

30

- Seyrantepe Ekmek Fabrikası

Seyrantepe Mah. Karaoğlanoğlu Cad. No:170/B

Seyrantepe/İstanbul

- Muharrem ÇETİN ve Hikmet ÇETİN.

Prof. Naci Şensoy Cd. No:35 Fatih/İstanbul

D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILANLAR :

- Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş.

Prof. Dr. Bülent Tarcan Sok. No: 5 Şişli/İstanbul

- Özmaya Sanayi A.Ş.

Eski Ceyhan Yolu No: 50 Ceyhan/Adana

- Akmaya Sanayi ve Ticaret A.Ş.

P.K. 15 Evrensekiz Lüleburgaz/Tekirdağ

Page 2

E. DOSYA KONUSU:

Yaş ekmek mayası üreticilerinin 4054 sayılı Kanun’u ihlal etmeleri üzerine yürütülen soruşturma sonucunda alınan 23.9.2005 tarih ve 05-60/869-241 sayılı Rekabet Kurulu kararının davacılara ilişkin kısmının Danıştay 13. Dairesinin 23.5.2008 tarih ve 2006/1031 E., 2008/4390 K., 2006/1150 E., 2008/4392 K., 2006/1521 E., 2008/4391 K. sayılı kararları ile iptali üzerine dosyanın yeniden değerlendirilmesi.

F. İDDİALARIN ÖZETİ:

Ekmek Sanayi İşverenler Sendikası, Hüseyin Sözüer, Metro Odun Ekmeği, Talay Kardeşler, Seyrantepe Ekmek Fab, Hikmet Çetin ve Muharrem Çetin’e ait dilekçelerde ekmeğin önemli hammaddelerinden birisi olan yaş mayaya, maya üreticisi Pakmaya ve Hasmaya (Akmaya) unvanlı şirketlerin %100’ün üzerinde zam yaptığı ve zamlı fiyatları anlaşmalı bir şekilde tekel halinde uyguladıkları, zamdan sonra bir koli maya fiyatının seyyanen 18 milyon TL'den satıldığı ve bu durumun maya üreticisi firmaların uyumlu eylem içerisinde olduklarını gösterdiği, maya üreticisi firmaların sattıkları mayayı tek fiyat üzerinden (18 milyon TL) bayiler vasıtasıyla satmalarının Rekabet Kanunu'na aykırılık teşkil ettiği ifade edilmektedir.

G. DOSYA EVRELERİ:

Kurum kayıtlarına 31.3.2003/1345; 10.4.2003/1538; 14.4.2003/1570 tarih ve sayılar ile intikal etmiş olan şikayetler üzerine hazırlanan 16.4.2003 tarih ve 2003-3-39/BN-03-HS sayılı Bilgi Notu Kurul’da görüşülmüş ve 1.5.2003 tarih ve 03-28/364-M sayılı karar uyarınca Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., (Pak Gıda), Özmaya San. A.Ş. (Özmaya), Mauri Maya San. A.Ş. (Maurimaya) ve Akmaya San ve Tic A.Ş. (Akmaya) hakkında 4054 sayılı Kanun’un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.

Diğer yandan bu önaraştırma kararıyla ilgili olarak Rekabet Kurumu kayıtlarına 21.7.2003/3341 tarih ve sayı ile intikal eden Muharrem Çetin ve Hikmet Çetin’e ait başvuru Kurul’un 30.7.2003 tarih ve 03-54 sayılı toplantısında görüşülmüş ve Kurul’un 1.5.2003 tarih, 03-28/364-M sayılı kararı kapsamında değerlendirilmesine karar verilmiştir.

Söz konusu karar uyarınca hazırlanan 13.1.2004 tarih ve 2003-3-39/ÖA-04- MBA sayılı Önaraştırma Raporu, 23.2.2004 ve 8.3.2004 tarihli Bilgi Notları 11.3.2004 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 04-19/177-M sayılı karar ile, - yaş ekmek mayası fiyatlarını uyumlu eylem halinde birlikte artırmak suretiyle 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ihlal edilip edilmediğinin tespit edilmesi amacıyla Pak Gıda, Özmaya, Mauri Maya ile Akmaya hakkında 4054 sayılı Kanun'un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına,

- Akmaya ile Mauri Maya'nın bayileri ile akdettikleri standart bayilik sözleşmelerinde yer alan belirsiz süreli rekabet etme yasağının 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında grup

Page 3

muafiyetinden yararlanamaması nedeniyle, söz konusu sözleşmelerin 2002/2 sayılı Tebliğ kapsamında değerlendirilebilmesini teminen sözleşmelerin 5 yılı aşmayacak şekilde yeniden düzenlenerek belirsiz süreli olmaktan çıkarılması gerektiğine, bu nedenle Akmaya ile Mauri Maya'ya sözleşmelerini 2002/2 sayılı Tebliğ ile uyumlu hale getirilmelerinin bildirilmesine karar verilmiştir. Bu karar üzerine, 4054 sayılı Kanun’un 43/2. maddesi uyarınca haklarında soruşturma açılan taraflara bildirimde bulunularak tarafların 30 gün içinde yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiş; Pak Gıda ve Özmaya’nın yazılı savunmaları 27.4.2004 tarihinde, Maurimaya’nın yazılı savunması 29.4.2004 tarihinde, Akmaya’nın yazılı savunması ise 10.5.2004 tarihinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Kurul’un 2.9.2004 tarih ve 04-57/801-M sayılı kararı ile soruşturmanın süresi 11.9.2004 tarihinden itibaren 4054 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca 6 ay uzatılmıştır. Hazırlanan 9.3.2005 tarih ve S.R./05-2 sayılı Soruşturma Raporu, Kanun’un 45/1. maddesi uyarınca tüm Kurul üyeleri ile ilgili taraflara tebliğ edilmiş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince taraflardan 30 gün içinde yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiştir. Akmaya’nın ikinci yazılı savunması 7.4.2005 tarih ve 2201 sayı ile, Pak Gıda’nın ikinci yazılı savunması 12.4.2005 tarih ve 2333 sayı ile; Özmaya 'nın 11.5.2005 tarih ve 3104 sayı ile ve Maurimaya’nın ise 12.5.2005 tarih ve 3187 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Tarafların süresi içinde yazılı savunmalarını göndermelerini takiben Kanun’un 45. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca ek yazılı görüşler düzenlenmiş ve Kanun’un 45/2. maddesi uyarınca 27.5.2005 tarihinde tüm Kurul üyeleri ve taraflara tebliğ edilmiştir. Tarafların üçüncü yazılı savunmaları süresi içinde Kurum’a intikal etmiştir. Tarafların talebi üzerine Kurul 28.7.2005 tarih ve 05-49/697-M sayılı toplantısında sözlü savunma toplantısı yapılması kararını almıştır. Sözlü savunma toplantısı 21.9.2005 tarihinde Rekabet Kurumu’nun merkez binasında yapılmıştır.

Kurul 23.9.2005 tarihinde 05-60/896-241 sayı ile nihai kararını vermiştir.

Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş. ile Özmaya San. A.Ş tarafından Danıştay nezdinde açılan dâvâlarda, cezaya esas alınan cironun ait olduğu yılın yanlış tespit edildiği gerekçesiyle yürütmeyi durdurma kararları verilmiştir. Kurumumuzca yürütmeyi durdurma kararlarına karşı itiraz edilmiş ancak itirazlarımız da reddedilmiştir. Danıştay 13. Dairesi’nin Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş.’ye ilişkin 23.5.2008, 2006/1031 E., 2008/4390 K., Özmaya San. A.Ş.’ye ilişkin 23.5.2008, 2006/1150 E., 2008/4392 K. ve Akmaya San. Tic. A.Ş. ilişkin 23.5.2008, 2006/1521 E., 2008/4391 K. tarih ve sayılı kararlarında; teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal etmelerine rağmen cezaya esas alınan cironun ait olduğu yılın yanlış belirlendiği gerekçesi ile ilgili Rekabet Kurulu kararı iptal edilmiştir.

140

Bu gelişmeler üzerine 16.10.2008 tarih ve 08-58 sayılı Kurul toplantısında; Danıştay 13. Dairesinin 23.5.2008 tarih ve 2006/1031 E., 2008/4390 K., 2006/1150 E., 2008/4392 K., 2006/1521 E., 2008/4391 K. sayılı iptal kararları üzerine Kurumumuz tarafından yapılan temyiz başvurusunun sonucunun beklenmesi yönünde İkinci Başkan Tuncay SONGÖR ile Kurul Üyesi M. Sıraç ASLAN’ın oylarına karşılık dosyanın yeniden değerlendirilerek karara bağlanabileceği yönünde Kurul Üyeleri Süreyya ÇAKIN, Mehmek Akif ERSİN ve İsmail Hakkı KARAKELLE’nin oyları sonucunda 4054 sayılı Kanun’un 51. maddesinde belirtilen yeter sayının oluşmaması nedeniyle yine aynı maddede

Page 4

belitilen yöntemin izlenmek üzere ikinci oylamaya kalmasına 08-58/931-M sayılı kararıyla oybirliği ile karar verilmiştir.

23.10.2008 tarih ve 08-60 sayılı Kurul toplantısında yapılan ikinci oylamada dosyanın temyiz sonucu beklenmeksizin yeniden değerlendirilerek nihai karara bağlamasına İkinci Başkan Tuncay SONGÖR ile Kurul Üyesi M. Sıraç ASLAN’ın aleyhte oylarına karşılık Kurul Üyeleri Süreyya ÇAKIN, Mehmek Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ ve İsmail Hakkı KARAKELLE’nin oyları ile oyçokluğu ile nihai karar alınmak üzere dosyanın Kurul gündeminde incelemeye alınmasına 08-60/960-M sayılı kararıyla oybirliği ile karar verilmiştir.

160

7.11.2008 tarih ve 08-62 sayılı Kurul toplantısında toplantı nisabı sağlanamadığından dosya görüşülememiştir.

Kurul 12.11.2008 tarih ve 08-63 sayılı toplantıda, önaraştırma, sorusturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar, Danıstay’ın iptal kararları, tüm dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgeleri inceleyerek, nihai kararını vermiştir.

13.7.2005 tarih, 25874 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 5388 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun”un 5. maddesinde yer alan “…Soruşturma yapılmasına karar verildiği takdirde Kurul ilgili daire başkanının gözetiminde soruşturmayı yürütecek raportör veya raportörleri belirler.” Hükmü uyarınca alınan 13.7.2005 tarih, 05-46/667 sayılı Kurul kararının “Soruşturma Heyeti Başkanı olarak belirlenmiş bulunan Rekabet Kurulu Üyelerinin söz konusu dosyalara ilişkin nihai kararın alındığı toplantılara katılmaması gerektiğine” ilişkin 3. maddesi doğrultusunda, mevcut soruşturmanın Heyet Başkanlığını yürüten Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI nihai karar toplantısına katılmamıştır.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞLERİ:

Soruşturma sürecinde elde edilen bilgi ve belgeler ısıgında, ilgili teşebbüsler açısından Soruşturma Raporu’nda verilen sonuçlarda herhangi bir değişikliğe gidilmesine gerek olmadığı ifade edilmektedir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. İlgili Pazar

I.1.1. İlgili Ürün Pazarı

Belirli bir ürün ve onunla ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar aynı ilgili ürün pazarı altında değerlendirilmektedir. Bir ürünün diğer bir ürünle aynı pazarda yer alabilmesi için bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir.

Şikayetin konusu ve şikayete konu olan Pak Gıda, Özmaya, Maurimaya, Akmaya’nin başlıca faaliyet alanları ekmek mayası üretimi ve dağıtımıdır. Ancak ekmek mayası türleri arasında, yaş ekmek mayasının endüstriyel pazarda ağırlıklı olarak kullanıldığı, firmaların faaliyetlerinin çok büyük bölümünün yaş ekmek mayası ile ilgili olduğu ve özellikleri itibarıyla diğer tür mayalardan

Page 5

ayrıldığı dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı “yaş ekmek mayası” olarak kabul edilmiştir.

I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar

Dosya konusu teşebbüslerin ürettikleri ürünleri tüm Türkiye’ye ulaştırma kapasitelerinin bulunması ve satışlarını tüm Türkiye çapında gerçekleştirmeleri nedeniyle ilgili coğrafi pazar olarak “Türkiye” kabul edilmiştir.

I.1.3 Pazarın Genel Yapısı

Soruşturmaya konu olan pazar, homojen bir ürün olan yaş ekmek mayasının az sayıda satıcı tarafından, endüstriyel alıcı olarak nitelendirilebilecek çok sayıdaki tek tip müşteriye arz edildiği oligopolistik bir yapı sergilemektedir. Stratejik davranışlarda bulunurken rakiplerini de gözetmek zorunda bulunan teşebbüslerin faaliyet gösterdiği oligopolistik pazarlarda, herhangi bir anlaşma veya uyumlu eylem olmamasına rağmen özellikle fiyatlarda paralel hareketler gözlenebilmektedir. Zira, fiyat artışı yapmayı planlayan bir teşebbüsün rakiplerinin kendisini takip edeceklerinden emin olmadan bu artışı yapması oldukça zordur. Özellikle, ilgili ürünün homojen ve haberleşmenin kolay olduğu oligopolistik pazarlarda gözlemlenen paralel fiyat hareketlerini uyumlu eylem olarak değerlendirmek güçleşmektedir. Ancak, bu durum oligopolistik pazarlardaki paralel fiyat hareketlerinin hiç bir zaman uyumlu eylem olarak yorumlanamayacağı anlamına da gelmemekte; aksine, söz konusu paralel davranışların pazarın oligopolistik yapısının mı, yoksa teşebbüslerin anlaşma veya uyumlu eylemlerinin mi sonucu olduğu konusunun değerlendirilmesi gerektiği anlamına gelmektedir. Zira, söz konusu oligopolistik pazar ne kadar şeffaf, ürün ne kadar homojen olursa olsun, fiyat artışı gerçekleştiren teşebbüsü rakiplerinin takip etmeme riski her zaman bulunmaktadır. Bu riski azaltmaya yönelik olarak teşebbüslerin ileriye dönük fiyat hareketlerini rakiplerine bildirmeleri teşebbüsler arası bir anlaşma veya uyumlu eylemin göstergesi olabilmektedir.

İlgili ürün olan yaş ekmek mayasının kullanıcısı olan fırınlar, endüstriyel alıcılar olmalarının da etkisiyle üretimde kullandıkları maya markaları arasında herhangi bir fark gözetmemekte, birçoğu birden fazla markayı aynı anda üretimde kullanabildikleri gibi bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmektedirler. Marka bağımlılığının yok denilecek kadar az olduğu ekmek mayası pazarında, kullanıcılar açısından homojen bir ürün olan mayanın satışlarının arttırılmasında reklam, tanıtım, ürün çeşitlendirme gibi faaliyetler fazla etkili olamamakta ve "fiyat" tek rekabet aracı olarak kalmaktadır.

Yaş ekmek mayası kolay bozulduğu için, satış elemanları fırınları sıkça ziyaret etmekte ve maya bırakmaktadırlar. Bu ziyaretler sırasında fırınlar, satış elemanlarına rakip maya üreticilerinin fiyatlarına ilişkin olarak bilgiler vermekte ve ucuz maya alabilmek amacıyla rakip maya üreticilerinin satış elemanlarından daha ucuza ürün alabildiklerini ifade edebilmektedirler. Böylece, maya üreticilerinin satış fiyatları hakkında bilgileri birbirlerine rahatlıkla aktarılabildiği gibi, ekmek fırınları tarafından maya üreticilerinden önemli indirimler alınabilmektedir. Maya üreticilerinin fırınlar ile uzun süreli iş ilişkisi kurarak kendi müşteri kitlelerini oluşturamamaları ve satış elemanları tarafından aynı müşteri kitlesine homojen bir ürünün satılmaya çalışılması sonucu pazar şeffaf hale

Page 6

gelmekte ve maya üreticileri Türkiye'nin bir bölgesindeki herhangi bir fırına rakiplerinin hangi fiyatla mal sattıklarını rahatlıkla takip edebilmektedirler.

Türkiye ekmek mayası pazarında Pak Gıda, Özmaya, Mauri Maya, Akmaya olmak üzere 4 üretici firma faaliyet göstermektedir. Bu firmalara ait Haziran 2002-Kasım 2003 dönemi satış miktarları (kg) ve pazar payları aşağıdaki şekildedir.

PAKMAYAÖZMAYA MAURİMAYAAKMAYA
Haziran-02(………)(………) (………)(………)
Temmuz(………)(………) (………)(………)
Ağustos(………)(………) (………)(………)
Eylül(………)(………) (………)(………)
Ekim(………)(………) (………)(………)
Kasım(………)(………) (………)(………)
Aralık(………)(………) (………)(………)
Ocak-03(………)(………) (………)(………)
Şubat(………)(………) (………)(………)
Mart(………)(………) (………)(………)
Nisan(………)(………) (………)(………)
Mayıs(………)(………) (………)(………)
Haziran(………)(………) (………)(………)
Temmuz(………)(………) (………)(………)
Ağustos(………)(………) (………)(………)
Eylül(………)(………) (………)(………)
Ekim(………)(………) (………)(………)
Kasım-03(………)(………) (………)(………)

260

Grafik (Ticari sır)

270

Page 7

I.2. Taraflar

I.2.1. Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş. (Pak Gıda)

280

İstanbul Ticaret Sicili Memurluğu’nda 141460-88943 Sicil Numarası ile kayıtlı, “İstanbul Şişli Gayrettepe Prof. Dr. Bülent Tarcan Sokak No.5 Pak İş Merkezi” adresinde faaliyetlerini yürüten Pak Gıda’nın maksat ve mevzuu esas itibarıyla ekmek mayası üretim, pazarlama ve satışıdır.

(Ticari Sır)

290

Pak Gıda 1973 yılında kurulmuş ve İzmit’te üretim faaliyetine başlamıştır. Daha sonraki yıllarda kurulan İzmir ve Düzce fabrikaları ile Türkiye’de fabrika sayısını üçe yükseltmiştir. Şirketin kapasite rakamları şu şekildedir.

İzmit (…………) ton yaş maya

(…………) ton kuru maya

İzmir (…………) ton yaş maya

(…………) kuru maya

Düzce (…………) ton yaş maya

(…………) ton kuru maya

Pak Gıda’nın iç piyasa satış miktarlarına (yaş maya) aşağıdaki tabloda yer

verilmiştir.

Tablo 1: Pak Gıda’nın İç Piyasa Satış Miktarı
Satış (ton)200220032004 (Ocak-Mayıs)
Yaş maya(………)(………)(………)

I.2.2. Özmaya Sanayi A.Ş (Özmaya)

Ceyhan Ticaret Sicili Memurluğu’nda 5740 sicil numarası ile kayıtlı Öz Maya, “Eski Ceyhan Yolu No: 50 Ceyhan” adresinde maya, ekmek ve unlu gıdaların katkı maddelerinin üretimi alanında çalışmak üzere kurulmuştur.

Öz Maya’nın bünyesinde bulunduğu Lesaffre grubu 1853 yılından itibaren hububat ve şeker pancarı alanında faaliyet göstermektedir. 1872 yılında Fransa’da ilk defa yaş maya üretimine başlayan aile zamanla bu alandaki ürün

Page 8

yelpazesini genişleterek günümüzde dünya maya sektöründe hatırı sayılır bir konuma gelmiştir. Şirket maya, maya türevleri, ekmek katkı maddeleri, malt üretiminde dünyada en önde gelen büyük sanayi gruplarından biridir.

Lesaffre Grubu’nun Türkiye ekmek mayası pazarındaki faaliyetleri, biri Adana Ceyhan’da kurulu, diğeri Amasya’da kurulu iki fabrikada üretim gerçekleştiren Özmaya Sanayi A.Ş. aracılığı ile gerçekleştirilmektedir.

Özmaya; 1987 yılında bir İspanyol şirketi olan SGA (Socıedad General Azucarera De Espana S.A.) ile Garipoğlu ailesinin oluşturduğu joint-venture şeklinde kuruluşu başlatılmış ancak taraflar arasında çıkan anlaşmazlıklar neticesinde 1990 yılında SGA firmasının Özmaya'ya ait bütün hisseleri satın alması ile ortaklık sona ermiş ve 1992 yılında şirket SGA tarafından Lesaffre Grubu’na satılmıştır. Safmaya (Amasya Fabrikası) ise 1992 yılında Garipoğlu ailesine ait olan bütün hisseleri satın alınarak grup bünyesine katılmıştır. Safmaya San. A.Ş. grup bünyesinde ayrı bir şirket olarak 2000 yılına kadar faaliyet göstermiştir. Safmaya San. A.Ş.'nin 1.1.2000 tarihinde, aynı grup içindeki Özmaya San. A.Ş. tarafından devralınması neticesinde Lesaffre Grubu, Türkiye ekmek mayası pazarındaki faaliyetlerini tek şirket bünyesinde toplamıştır.

Özmaya’nın ortaklık yapısına Tablo 2’de yer verilmiştir.

Tablo 2: Özmaya Ortaklık Yapısı
PAY SAHİBİHİSSE TUTARI (TL)HİSSE ADEDİ
COFISAF(…………)(…………)
Lucien Lesaffre(…………)(…………)
Maurice Lesaffre(…………)(…………)
Alain de Gouy(…………)(…………)
Jimy Akary(…………)(…………)
Alain Laloum(…………)(…………)
Denis Lesaffre(…………)(…………)
Jose Juan Berruga(…………)(…………)
Ü. Ergün Akçalı(…………)(…………)
(…………)(…………)

TOPLAM

(Ticari Sır)

350

Page 9

Özmaya iç piyasa satış miktarlarına (Yaş maya) aşağıda yer verilmiştir.

Tablo 3: Özmaya İç Piyasa Satış Miktarı
200220032004 (Ocak-Mayıs)
Yaş maya(……..)(……..)(……..)

Satış (ton)

I.2.3 Akmaya Sanayi Ve Ticaret A.Ş. (Akmaya)

Lüleburgaz Ticaret Sicili Memurluğu’nda 2370 sicil numarası ile kayıtlı, Akmaya Sanayi ve Ticaret A.Ş. ticaret unvanı altında, “PK 15 Evrensekiz Lüleburgaz” adresinde faaliyet gösteren firma; yaş ve kuru ekmek mayası, maya türevleri ve ekmek katkı maddeleri üretimini gerçekleştirmek üzere kurulmuştur.

Akmaya’nın ortaklık yapısına Tablo 4’te yer verilmiştir.

Tablo 4:Akmaya Ortaklık Yapısı

PAY SAHİPLERİ PAY TUTARI (TL)

Kasım Garipoğlu (…………)

(…………)

Nizam Garipoğlu

(…………)

Hayyam Garipoğlu

(…………)

Abdullah Akbulut

(…………)

İsmail Eyüp Erdoğmuş

(…………)

Ali Alpdoğan

(…………)

Mustafa Demirbaş

(…………)

TOPLAM

Akmaya’nın kurulu kapasite bilgileri aşağıdaki gibidir:

370

Yaş maya: Yıllık (………) ton yaş maya üretim kapasitesine sahiptir.

Kuru maya: Yıllık (………) ton instant kuru maya üretim kapasitesine sahiptir Akmaya tarafından üretilen yaş hamur mayaları Hasmaya ve Canmaya markaları adı altında pazara sunulmaktadır.

Akmaya iç piyasa satış miktarlarına (Yaş maya) aşağıda yer verilmiştir.

Tablo 5: Akmaya iç Piyasa satış Miktarı
200220032004 (Ocak-Mayıs)
Yaş maya(………)(………)(………)

Satış (ton)

Page 10

I.3. Yapılan Tespitler ve Deliller

I.3.1. Maya Üreticisi Firmalar Hakkında Yapılan Daha Önceki Döneme İlişkin Önaraştırma ve Soruşturmalar

I.3.1.1. Maya Üreticisi Firmalar Hakkında Yapılan Soruşturma ve Neticesinde 2000 Yılında Alınmış Olan Kurul Kararı

Türkiye Fırıncılar Federasyonu’nun 2.12.1997 tarih ve 1396-30 sayılı ve Ankara Ticaret Odası’nın 26.1.2000 tarih ve 273 sayılı başvurusunda özetle; Türkiye’de ekmek mayası pazarında faaliyet gösteren Pak Gıda, Özmaya, Safmaya San. A.Ş. (Safmaya), Maurimaya, Akmaya’nın aralarında yapmış oldukları gizli anlaşmalar sonucu fiyat birliği sağlamak amacıyla ürettikleri mamullere aynı gün ve aynı oranda zam yaptıkları hususlarına yer verilmiştir.

Daha önce Kurumumuz tarafından maya üreticileri hakkında yapılan soruşturmanın kaynağı olan söz konusu başvurular üzerine aşağıda belirtilen inceleme, önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde anılan şikayetlere ilişkin olarak araştırmalarda bulunulmuştur.

Tablo 8: 2000 Yılında Alınan Kurul Kararıyla İlgili Raporlar

İŞLEM TÜRÜ RAPOR TARİHİ SAYI KURUL KARAR TARİH/SAYI

05.02.1998/51

İlk İnceleme 19.01.1998 Ş.Y./2-D1-98/1

(önaraştırma açılmasına ilişkin)

20.05.1999/99-24

Önaraştırma 12.05.1999 D3/2/A.Ç.-99/2

(soruşturma açılmasına ilişkin)

27.06.2000 tarih ve 00-24/255-138

Soruşturma 12.11.1999 SR/99-7 sayılı Kurul Kararı (Ö.A.R.-Ek:32)

Kurul'un aldığı soruşturma kararı çerçevesinde yapılmış olan incelemelerde; ekmek mayası üreticilerinin özellikle liste fiyatlarının (fabrika çıkış fiyatları) artış tarih ve oranları arasında önemli paralellikler olduğu, söz konusu paralelliklerin ekmek mayası pazarının yapısından kaynaklandığı; mayanın homojen bir ürün olması, marka bağımlılığının olmaması, fırınların birden fazla markayı aynı anda kullanabilmeleri, bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmeleri ve pazarda haberleşmenin kolay olması sonucu teşebbüslerin birbirlerinin hareketlerine çok kısa sürede tepki gösterebilmeleri neticesinde maya üreticileri arasında uyumlu eyleme neden olabilecek herhangi bir iletişim veya mutabakat olmaksızın fabrika çıkış fiyatlarında paralelliklerin oluştuğu sonucuna ulaşılmıştır.

Diğer bir ifadeyle, soruşturma sonucunda şu anki şikayet konusuna benzer iddialara ilişkin olarak, maya üreticilerinin uyumlu eylem halinde birlikte fiyat artırmaktan dolayı 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri yönünde bir sonuca ulaşılamamıştır. Söz konusu soruşturma sonucunda maya üreticilerinin uyumlu eylem sonucu bayiler arasındaki rekabeti önleyerek bayi satış fiyatlarını yükseltmek suretiyle Kanun'un 4. maddesinin (a) bendini ihlal ettiklerine hükmedilmiştir.

Page 11

I.3.1.2. 2002 Yılında Yapılan Önaraştırma Sonucunda Alınan Kurul Kararı Kurum kayıtlarına intikal eden Ekmek Sanayi İşverenler Sendikası’nın 21.1.2002 tarih, 351 sayılı ve İstanbul Fırıncılar Odası’nın 30.1.2002 tarih, 544 sayılı başvuruları da yukarıda zikredilen şikâyet ile aynı içeriktedir. Bu başvurular üzerine aşağıda belirtilen incelemeler yapılmıştır:

Tablo 9: 2002 Yılında Alınan Kurul Kararıyla İlgili Raporlar

RAPOR İŞLEM TÜRÜ TARİHİSAYI KURUL KARAR TARİH/NO 12.02.2002 tarih ve 02-08/ 80-M - sayılı Kurul Kararı (önaraştırma açılmasına ilişkin) 01.08.2002 tarih ve 02-46/557-227 2002-3-1/ÖA-02- sayılı Kurul Kararı (şikayetlerin reddine)
Bilgi Notu 30.01.2002
Önaraştırma 17.07.2002 ÜG

Yukarıda yer verilen Bilgi Notunda maya üreticisi firmaların fiyatlarındaki benzerliklere ilişkin şikâyetin ilgili pazarın oligopolistik özelliğinden kaynaklandığı bu sebeple dosya konusu olayla ilgili olarak 4054 sayılı Kanun kapsamında herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmadığı belirtilmiş, ancak Kurul tarafından önaraştırma açılmasına karar verilmiştir.

Önaraştırma döneminde maya üreticilerinin yaş ekmek mayası fiyatlarını birlikte belirlediklerine ve fiyat tekeli oluşturduklarına ilişkin herhangi bir belgeye ulaşılamaması nedeniyle ilgili raporda mayanın homojen bir ürün olması, marka bağımlılığının olmaması, fırınların birden fazla markayı aynı anda kullanabilmeleri, bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmeleri ve pazarda haberleşmenin kolay olması sonucu ekmek mayası üreticilerinin birbirlerinin hareketlerine çok kısa sürede tepki gösterebilmeleri neticesinde anılan teşebbüslerin fiyat artış tarih ve oranları arasındaki paralelliklerin ekmek mayası pazarının yapısından kaynaklandığı; dolayısıyla bahsedilen konularda Pak Gıda, Özmaya, Maurimaya ve Akmaya hakkında maya fiyatlarını birlikte belirlediklerine ve fiyat tekeli oluşturduklarına ilişkin 4054 sayılı Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı belirtilmiş ve önaraştırma sonucunda alınan 1.8.2002 tarih ve 02-46/557-227 sayılı Kurul kararında;

Maya üreticilerinin yaş ekmek mayası fiyatlarını birlikte belirlediklerine ve fiyat tekeli oluşturduklarına ilişkin herhangi bir belgeye ulaşılamaması nedeniyle ekmek mayası üreticilerinin fiyat artış tarih ve oranları arasındaki paralelliklerin; mayanın homojen bir ürün olması, marka bağımlılığının olmaması, fırınların birden fazla markayı aynı anda kullanabilmeleri, bir markadan diğerine rahatlıkla geçebilmeleri ve pazarda haberleşmenin kolay olması sonucu teşebbüslerin birbirlerinin hareketlerine çok kısa sürede tepki gösterebilmeleri neticesinde ekmek mayası pazarının yapısından kaynaklandığı, dolayısıyla bahsedilen konularda Pak Gıda, Özmaya, Maurimaya ve Akmaya hakkında maya fiyatlarını birlikte belirlediklerine ve fiyat tekeli oluşturduklarına ilişkin 4054 sayılı Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına ve dolayısıyla her iki şikâyetin de reddine karar verilmiştir.

Yukarıda yer verilen Karar’dan anlaşılacağı üzere önaraştırma sonucunda Kurul; şikayet edilen firmaları gerek yatay gerekse dikey anlamda herhangi bir uyumlu eylemde bulunmaktan dolayı suçlu bulmamış, sadece Akmaya’nın 4054

Page 12

sayılı Kanun’a aykırı dikey anlaşma ve uygulamaları sebebiyle anılan teşebbüse soruşturma açılmasına karar vermiştir. Söz konusu soruşturma neticesinde Kurul 9.7.2003 tarih ve 03-49/556-241 sayılı kararı ile, Akmaya’nın bayileri ile yapmış olduğu sözleşmelerinin 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal eden hükümler içermesi ve anılan teşebbüsün bayilerin satış fiyatlarını belirlemeye yönelik girişimlerinin, rekabeti kısıtlayıcı etki doğurabilecek nitelikte olması nedeniyle Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiğine hükmetmiştir.

I.4. Tespitler

I.4.1. Fiyat Hareketleri

Yaş maya pazarındaki fiyat hareketlerini belirlemek üzere, pazarda faaliyet gösteren Pak Gıda, Akmaya, Maurimaya ve Özmaya firmalarının Haziran 2002

1

– Kasım 2003 dönemindeki fiyatlandırma stratejileri incelenmiştir. 18 aylık dönem içerisinde söz konusu firmalara ait aylık ortalama satış fiyatlarının incelenmesi sonucunda, elde edilen sonuçlar şu şekildedir:

Öncelikle belirtmek gerekir ki; yaş maya sektöründe her ne kadar fiyatların değiştiğine dair listeler yılda birkaç kez yayınlanmış olsa da maya piyasasında fiyatlar her ay değişmektedir. Bu durum, firmaların fiyatlarını değiştirdiklerinde, yeni fiyatları bayilere duyurmak için fiyat listeleri haricinde metotlar kullandıklarını göstermektedir. Nitekim yerinde incelemelerde Raportörlerce görüşülen firma yetkilileri de bu durumu teyit etmiş ve fiyat değişikliklerinin bayilere genel olarak telefon yoluyla duyurulduğunu söylemişlerdir. Bu nedenle, yazılı olarak yayımlanan fiyat listelerinin karşılaştırılması anlamlı olmamaktadır. Yaş maya pazarında Haziran 2002 - Kasım 2003 döneminde gerçekleşen fiyat değişiklikleri ise şu şekilde olmuştur:

Tablo 10: Ortalama Aylık Net (KDV Dahil) Gerçekleşen 1 Kg Yaş Maya Satış Fiyatları (TL) Aylar PAKMAYA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran993220979500868095956588
Temmuz907570833489762793926426
Ağustos747710708670625421819385
Eylül713910636064598308644519
Ekim632970608217587835650003
Kasım622130576319583010723023
Aralık476140554548583813663266

2003

Ocak660380553090583228567184
Şubat552360547099569907607351
Mart649080770010690521767502
Nisan107883011036829728991055852
Mayıs108192010868659947191156023
Haziran110196010736549820501031706
Temmuz116261011943299828901253518

1 İlgili firmalar hakkında daha önce yapılan ve sonuçlandırılan maya incelemeleri kapsamında, 2002 yılı Mayıs ayına kadarki fiyat hareketlerinin değerlendirilmesinin yapıldığı göz önüne alınarak soruşturma raporu kapsamında fiyat hareketleri ve maliyetlerin incelenmesinde başlangıç tarihi olarak 2002 yılı Haziran ayı alınmıştır. Ayrıca, Aralık 2003 tarihinde soruşturma muhatabı firmalar hakkında ön araştırma yapılması nedeniyle, söz konusu firmaların bir rekabet incelemesine muhatap olmadığı son ay olan Kasım 2003 tarihi fiyat hareketleri ve maliyetlerin incelenmesinde bitiş tarihi olarak kabul edilmiştir.

Page 13

Ağustos1369230138750311314051452751
Eylül1384150134672112605931421753
Ekim1418800154648812856311524544
Kasım1548980167003614055141655151

Grafik-2: Aylık Ortalam a Fiyat Değişiklikleri

1800000

1600000

1400000

1200000PAK-Fiyat
1000000ÖZMAYA-Fiyat
TL 800000MAURİ-Fiyat AKMAYA-Fiyat
600000ORTALAMA FİYAT

400000

200000

0

Eylül Ekim Kasım Aralık Mart Nisan Mayıs Eylül Ekim Kasım

Temmuz Ağustos Ocak-03 Şubat-03 Haziran Temmuz Ağustos

Haziran-02

Tarih

Yukarıdaki tabloda toplu halde sunulan veriler incelendiğinde; 2002 yılı içinde Pak Gıda'nın fiyatlarının sürekli ve doğrusal bir biçimde azaldığı; Ocak 2003'te fiyatların arttığı ve Mart 2003'e kadar tekrar düştüğü; bu tarihten itibaren ise istikrarlı bir biçimde fiyatların arttığı görülmektedir. Aynı dönemde Özmaya'nın fiyatları ise Mart 2003'e kadar düşüş göstermiş; Mart ve Nisan aylarında dikkat çekici biçimde yükselmiş; Temmuz'a kadar azalmış; Ağustos'ta önemli bir artış görülmüş; Eylül-Ekim aylarında azalmış; incelenen son ay olan Kasım'da ise artmıştır. Maurimaya'nın fiyatları ise diğer üreticilerinki gibi Mart 2003'e kadar düzenli olarak azalmış; Mart 2003'te artmış; Nisan'da pazardaki diğer firmalarınki ile uyumlu olarak önemli ölçüde artmış; Mayıs'ta bir miktar artmış ve Haziran-Temmuz döneminde sabit kalıp bu aylardan itibaren artış göstermiştir. Bir diğer teşebbüs olan Akmaya'nın fiyatları ise pazardaki diğer üç üreticinin fiyatlarına benzer şekilde Haziran 2002 - Mart 2003 döneminde istikrarlı bir şekilde azalmış; yine pazarın davranış kalıbıyla uyumlu olarak Mart ayında önemli ölçüde artmış; yine Nisan ayında pazarla uyumlu olarak tekrar önemli bir artış göstermiş ve bu aydan ön araştırmanın yapıldığı Aralık ayına kadar da düzenli olarak artmıştır.

Maya pazarındaki Haziran 2002 - Kasım 2003 dönemi fiyat hareketleri içinde en dikkat çekici olan artışlar soruşturmaya da dayanak olan şikâyet dilekçelerinde belirtildiği gibi Mart ve Nisan 2003 aylarında görülen artışlardır. Haziran 2002'den Mart 2003'e kadar düşme eğilimi gösteren aylık ortalama maya fiyatları, ilk defa Mart ayında herhangi bir objektif neden olmaksızın dört firma için aynı anda artmıştır. Mart 2003'te pazar payı en büyük firma olan Pak Gıda'nın fiyatları 552.360 TL'den 649.080 TL'ye yükselmiştir. Bu artışın oranı % 17.5 olmuştur. Bu ayda Özmaya'nın fiyatları yine son 1.5 yıl içinde ilk defa

Page 14

547.099 TL'den 770.010 TL'ye yükselmiş ve artış oranı %40.7 olmuştur. Maurimaya da aynı anda fiyatlarını 569.907 TL'den 690.521 TL'ye % 21.1 oranında artırmıştır. Bir diğer üretici Akmaya'nın fiyatları da Şubat 2003'ten Mart 2003'e 607.351'den 767.502'ye % 26.3 oranında artmıştır.

Mart 2003'te dört firmanın aynı anda yaptığı fiyat artışları birlikte değerlendirildiğinde görülmektedir ki, 9 aylık dönemde fiyatlar istikrarlı bir şekilde azalırken, ilk defa Mart ayında uyumlu bir biçimde ve ortalama % 26.4 oranında artmıştır.

Haziran 2002-Kasım 2003 tarihleri aralığında dikkat çekici bulunan ikinci fiyat hareketi ise Mart 2003'teki ilk artışı takip eden Nisan 2003'teki ikinci fiyat artışıdır. Bu ayda Pak Gıda'nın fiyatları % 66.2 oranında; Özmaya'nın fiyatları % 43.3 oranında; Maurimaya'nın % 40.9 oranında ve Akmaya'nın fiyatları % 37.5 oranında artmıştır. Nisan ayı fiyat artışları görüldüğü üzere ortalama olarak % 47 civarında gerçekleşmiştir.

Tablo 1'de yer alan fiyat hareketleri toplu halde değerlendirildiğinde ise şu hususlar dikkat çekmektedir. İncelenen dönemde, şikâyete konu yüksek oranlı fiyat artışlarının başlangıç tarihi olan Şubat 2003 öncesi dönemde fiyatların rekabet ihlali oluşturacak şekilde artmadığı görülmektedir. Ancak Şubat 2003 tarihinden sonra dört firmanın da fiyatlarında ciddi oranda artışlar meydana gelmiştir. Bu nedenle soruşturma konusu uyumlu eylemin başlangıç tarihinin Şubat 2003 sonrası olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Her ne kadar piyasadaki genel trendin gözükmesi açısından Haziran 2002- Kasım 2003 dönemi verileri tablolarda ve grafiklerde verilse de, bundan sonra yapılacak analizlerde uyumlu eylemin başlangıç tarihi olarak ele alınan Şubat 2003 ile ön araştırmanın gerçekleştirildiği tarihten bir önceki ay olan Kasım 2003'e kadar olan döneme ilişkin değerlendirmelere yer verilecektir.

Yukarıdaki tablo ve grafiklerden görülmektedir ki uyumlu eylem döneminde (Şubat 2003- Kasım 2003) Pak Gıda'nın fiyatları % 180 oranında, Özmaya'nın fiyatları % 205 oranında, Maurimaya'nın fiyatları % 146 oranında ve Akmaya'nın fiyatları da % 172 oranında artmıştır.

Bu noktada yukarıda yer verilen fiyat artışlarının aynı dönemde gerçekleşen enflasyonla karşılaştırılması uygun görülmüştür. Uyumlu eylem döneminde (Şubat 2003- Kasım 2003); TEFE (Toplam Genel) % 4; TEFE (Özel Genel) % 5.7, TEFE (Devlet Genel) % 3.1 oranında artmıştır. Bu durumda 4 firmanın da uyumlu eylemin gerçekleştirildiği dönemdeki ortalama fiyat artışlarının gerçekleşen tüm TEFE türlerinin yaklaşık 25-30 katı civarında olduğu görülmektedir.

I.4.2. Teşebbüslerin Maliyet Yapıları

İlk yazılı savunmalarda, maya üreticilerinin benzer koşullarda faaliyet göstermeleri nedeniyle maliyet yapılarının da benzer olduğu, fiyat artışlarının maliyet artışlarından kaynaklandığı bu nedenle satış fiyatlarının artış oranlarındaki paralelliklerin uyumlu eylem olarak değerlendirilmemesi gerektiği yönünde iddialar mevcuttur. Bu konuya ilişkin olarak, soruşturma döneminde

Page 15

maya üreticilerinin maliyet yapıları incelenerek, fiyat artışlarının maya üreticilerinin maliyet artışlarından kaynaklanıp kaynaklanmadığı incelenmiştir. Soruşturma muhatabı teşebbüslerin yaş maya üretiminde kullandığı girdilerden beş ana kalem dikkate alınmış ve ekmek mayası üretiminde kullanılan bu beş kalem girdinin genel trendi göstermesi açısından Haziran 2002'den itibaren Kasım 2003'e kadar olan dönemdeki maliyet değişimlerine ilişkin rakamlara yer verilmiştir. Ancak daha öncede belirtildiği üzere yapılacak analizlerde uyumlu eylemin başlangıç tarihi olarak ele alınan Şubat 2003'ten Kasım 2003'e kadar olan döneme ilişkin değerlendirmelere yer verilecektir. Söz konusu girdiler melas, elektrik, fuel oil, ambalaj malzemeleri ve kimyasal maddelerdir. Ancak teşebbüsler arası üretim yapılarının farklı olması nedeniyle fuel-oil'e ilişkin veriler teşebbüsler arası bir kıyaslama imkanı vermediğinden (fuel-oil'in tüm teşebbüsler tarafından aynı derecede kullanılmaması) değerlendirme dışı

2

bırakılmıştır.

I.4.2.1. Melas

Şeker üretiminde kullanılan şekerpancarından veya şeker kamışından geriye kalan madde olan melas, maya üreticileri tarafından maya üretiminde kullanılmaktadır. Maya üreticileri melası Türkiye’de mevcut 27 fabrikadan veya ithalat yoluyla temin edebilmektedir.

Haziran 2002-Kasım 2003 dönemine ait ortalama melas maliyetinin aylık değişimi aşağıdaki Tablo'da sunulmaktadır.

Tablo 11: Aylık Ortalama Yaş Maya Melas Maliyeti (TL/Kg)

PAKMAYA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran(………)(………)(………)(………)
Temmuz(………)(………)(………)(………)
Ağustos(………)(………)(………)(………)
Eylül(………)(………)(………)(………)
Ekim(………)(………)(………)(………)
Kasım(………)(………)(………)(………)
Aralık(………)(………)(………)(………)
2003(………)(………)(………)(………)
Ocak(………)(………)(………)(………)
Şubat(………)(………)(………)(………)
Mart(………)(………)(………)(………)
Nisan(………)(………)(………)(………)
Mayıs(………)(………)(………)(………)
Haziran(………)(………)(………)(………)
Temmuz(………)(………)(………)(………)
Ağustos(………)(………)(………)(………)
Eylül(………)(………)(………)(………)

2

Fuel-oil tüm teşebbüsler tarafından aynı derecede kullanılmamaktadır.

Page 16

Ekim (………) (………) (………) (………) Kasım (………) (………) (………) (………)

610

Aylık Ortalama Melas Maliyeti

Grafik (Ticari sır)

620

Yaş maya üretiminde kullanılan melasın maliyet tutarı, (Şubat 2003- Kasım 2003) döneminde tüm firmalarda genel olarak (………) ila (………) aralığında seyretmiştir. Ancak, melas maliyetleri firmaların yaptığı yüksek oranlı fiyat artışlarını açıklayabilecek ölçüde bir değişim göstermemiştir. Ayrıca, firma bazında karşılaştırma yapıldığında ise; (…………TİCARİ SIR………..) görülmektedir.

I.4.2.2. Elektrik

Yaş ekmek mayası üretiminde kullanılan elektrik enerjisi maliyetine ilişkin olarak hazırlanan tablo ve grafik aşağıda sunulmaktadır.

Tablo 12: Aylık Ortalama Yaş Maya Elektrik Maliyeti (TL/Kg)

PAKMAYA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)
Aralık(……..)(……..)(……..)(……..)
2003(……..)(……..)(……..)(……..)
Ocak(……..)(……..)(……..)(……..)

Page 17

Şubat(……..)(……..)(……..)(……..)
Mart(……..)(……..)(……..)(……..)
Nisan(……..)(……..)(……..)(……..)
Mayıs(……..)(……..)(……..)(……..)
Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)

Aylık Ortalama Elektrik Maliyeti

Grafik (Ticari sır)

650

Yaş maya üretiminde kullanılan elektriğin maliyet tutarı; (Şubat 2003- Kasım 2003) döneminde tüm firmalarda genel olarak (………..) ila (………..) aralığında seyretmiştir. Ancak, elektrik maliyetleri firmaların yaptığı yüksek oranlı fiyat artışlarını açıklayabilecek ölçüde bir değişim göstermemiştir. Firma bazında karşılaştırma yapıldığında ise; dört firmanın da maliyetlerinde çeşitli dalgalanmalar olmakla birlikte genel olarak birbirine uyumlu bir seyir izlediği ve benzer bir trend taşıdığı görülmektedir.

I.4.2.3. Kimyasal Madde

Ekmek mayası üretiminde kullanılan kimyasal maddelerin maliyet tutarlarına ilişkin olarak hazırlanmış olan tablo ve grafik aşağıda yer almaktadır.

Tablo 13: Aylık Ortalama Yaş Maya Kimyasal Maliyeti (TL/Kg)

PAKMAYA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran (……) (……) (……) (……)

Page 18

Temmuz(……)(……)(……)(……)
Ağustos(……)(……)(……)(……)
Eylül(……)(……)(……)(……)
Ekim(……)(……)(……)(……)
Kasım(……)(……)(……)(……)
Aralık(……)(……)(……)(……)
2003(……)(……)(……)(……)
Ocak(……)(……)(……)(……)
Şubat(……)(……)(……)(……)
Mart(……)(……)(……)(……)
Nisan(……)(……)(……)(……)
Mayıs(……)(……)(……)(……)
Haziran(……)(……)(……)(……)
Temmuz(……)(……)(……)(……)
Ağustos(……)(……)(……)(……)
Eylül(……)(……)(……)(……)
Ekim(……)(……)(……)(……)
Kasım(……)(……)(……)(……)

Aylık Ortalama Kimyasal Maliyeti

Grafik (Ticari sır)

680

690

Yaş maya üretiminde kullanılan kimyasal maddelerin maliyet tutarı (Şubat 2003- Kasım 2003) döneminde tüm firmalarda genel olarak (…………..) ila (…………) aralığında seyretmiştir. Ancak, kimyasal madde maliyetleri firmaların yaptığı yüksek oranlı fiyat artışlarını açıklayabilecek ölçüde bir değişim göstermemiştir. Firma bazında karşılaştırma yapıldığında ise; (…………...TİCARİ SIR…..….…..) görülmektedir.

Page 19

I.4.2.4. Ambalaj Malzemesi

700

Maya üreticileri tarafından kullanılan ambalaj ve paketleme malzemeleri, genel olarak karton koliler, parafinli ve parafinsiz ambalaj kağıtları, selofan, polietilen, J600, Likit parafin, bant, nişasta, plastik torba ve tuzdur. Yaş ekmek mayası üretiminde kullanılan ambalaj malzemesi maliyetine ilişkin tablo ve grafik aşağıda sunulmaktadır.

Tablo 14: Aylık Ortalama Yaş Maya Ambalaj Maliyeti (TL/Kg)

PAKMAYA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)
Aralık(……..)(……..)(……..)(……..)
2003(……..)(……..)(……..)(……..)
Ocak(……..)(……..)(……..)(……..)
Şubat(……..)(……..)(……..)(……..)
Mart(……..)(……..)(……..)(……..)
Nisan(……..)(……..)(……..)(……..)
Mayıs(……..)(……..)(……..)(……..)
Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)

Aylık Ortalama Ambalaj Maliyeti

Grafik (Ticari sır)

Page 20

720

Yaş maya üretiminde kullanılan ambalaj maliyet tutarı, (Şubat 2003- Kasım 2003) döneminde tüm firmalarda genel olarak (………….) ila (………..) aralığında seyretmiştir. Ancak, kimyasal madde maliyetleri firmaların yaptığı yüksek oranlı fiyat artışlarını açıklayabilecek ölçüde bir değişim göstermemiştir. Firma bazında karşılaştırma yapıldığında ise; (………….TİCARİ SIR………..) Aylık Ortalama Yaş Maya Üretim Maliyeti

Maya üreticisi firmalardan alınan Haziran 2002- Kasım 2003 dönemi aylık ortalama üretim maliyetleri ise tablo 15’te sunulmuştur:

Tablo 15: Aylık Ortalama Yaş Maya Üretim Maliyeti (TL/Kg)

PAK GIDA ÖZMAYA MAURİMAYA AKMAYA 2002

Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)
Aralık(……..)(……..)(……..)(……..)
2003(……..)(……..)(……..)(……..)
Ocak(……..)(……..)(……..)(……..)
Şubat(……..)(……..)(……..)(……..)
Mart(……..)(……..)(……..)(……..)
Nisan(……..)(……..)(……..)(……..)
Mayıs(……..)(……..)(……..)(……..)
Haziran(……..)(……..)(……..)(……..)
Temmuz(……..)(……..)(……..)(……..)
Ağustos(……..)(……..)(……..)(……..)
Eylül(……..)(……..)(……..)(……..)
Ekim(……..)(……..)(……..)(……..)
Kasım(……..)(……..)(……..)(……..)

Page 21

740 Aylık Ortalama Birim Üretim Maliyeti

Grafik (Ticari sır)

750

Şubat-Kasım 2003 Dönemi Fiyat-Maliyet Karşılaştırması

Grafik (Ticari sır)

760

770

Page 22

Pak Gıda (Şubat-Kasım 2003) Dönemi Fiyat Maliyet Karşılaştırması

Grafik (Ticari sır)

780

790

800 Maurimaya (Şubat-Kasım 2003) Dönemi Fiyat Maliyet Karşılaştırması

Grafik (Ticari sır)

810

Page 23

Özmaya (Şubat-Kasım 2003) Dönemi Fiyat Maliyet Karşılaştırması 820 Grafik (Ticari sır)

830

Akmaya (Şubat-Kasım 2003) Dönemi Fiyat Maliyet Karşılaştırması

Grafik (Ticari sır)

840

850

Page 24

Yukarıdaki tablodan ve grafiklerden de görüldüğü üzere uyumlu eylemin incelendiği (Şubat 2003- Kasım 2003) Özmaya'nın birim üretim maliyeti yaklaşık % (….) artmış, Pak Gıda’nın ki % (….) artmış, Maurimaya'nın ki % (….) artmış ve Akmaya'nın ki ise % (….) oranında azalmıştır.

Dolayısıyla, Şubat 2003- Kasım 2003 dönemdeki gerçekleşen fiyat hareketleri aynı dönemde gerçekleşen birim maliyetler ile karşılaştırıldığında; Ortalama satış fiyatlarının bahse konu dönemde yaklaşık olarak Pak Gıda’da % 180, Özmaya’da % 205, Akmaya’da % 172, Maurimaya’da % 146 oranında artış gösterdiği, buna karşın söz konusu dönemde birim üretim maliyeti ise yaklaşık Özmaya'da % (….) artış, Pak Gıda'nın % (….) artış, Maurimaya'da % (….) artış ve Akmaya'da % (….) oranında bir azalış göstermiştir. Bu durumda, ortalama satış fiyatları yaklaşık olarak birim maliyetlerdeki artışa kıyasla teşebbüs bazında yaklaşık Özmaya'da (….) kat, Pakmaya'da (…) kat, Maurimaya'da (…) kat ve Akmaya'da (…) kat artmıştır. Diğer bir deyişle söz konusu firmaların gerçekleştirdikleri yüksek oranlı fiyat artışlarını maliyetlerinde meydana gelen artışlarla açıklamak mümkün değildir.

880

Şubat-Kasım 2003 Dönemi Fiyat-Maliyet-Enflasyon (TEFE) İlişkisi

Grafik (Ticari sır)

890

Page 25

I.5. Savunmalar

I.5.1 Akmaya Sanayi ve Ticaret A.Ş.

Akmaya’nın savunmalarında özetle;

Maya üreticilerinin yaş ekmek mayasının fiyatını birlikte belirlemelerinin söz konusu olmadığı, ekmek mayası üreticilerinin fiyat artışı tarih ve oranları arasındaki bazı paralellikler mayanın homojen yapıya sahip bir ürün olması, fırıncıların birden fazla marka mayayı aynı anda kullanabilmeleri, pazarda haberleşmenin kolay olması sonucunda markaların birbirlerinin hareketlerine kısa sürede tepki gösterebilmeleri sonucu oluşan bir durum olduğu,

Kurum’un fiyat artışı tespitini yaparken liste fiyatları üzerinden değerlendirmede bulunduğu, ancak piyasada liste fiyatlarının uygulanmadığı, liste fiyatları üzerinden iskonto yapıldığı, bu nedenle liste fiyatlarının piyasadaki durumu yansıtmadığı, Akmaya’nın fiyat listesi belirlemek suretiyle bu yapıdaki bir piyasada mevcut durumu etkilediği ve rekabeti kısıtladığı iddiasının mesnetsiz olduğu, fiyat politikalarının tamamen piyasa içinde şekillendiği, üretici firmaların belirlediği liste fiyatları piyasa koşulları karşısında bir anlam ifade etmediği, soruşturma kapsamında sadece sınai maliyetin bir kısmının kullanıldığı, oysa gerçek ticari maliyetin kullanılması gerektiği, (………….TİCARSİ SIR………) nedeniyle 2003 yılında zam yapmak zorunda kaldığı, belirtilmektedir.

I.5.2 Pak Gıda ve Pazarlama A.Ş.

Pak Gıda’nın yazılı savunmalarında özetle;

920

Pak Gıda'nın yaş maya fiyatlarının bilinçli paralellik mahsulü olmadığı, fiyat hareketlerindeki paralelliklerin teşebbüsler arasındaki ilişkinin varlığını sabit kılmayacağı, uyumlu eylem karinesinde ispat yükünün ters çevrilmiş olmasının Kurum'a iddiada bulunma hakkı vermeyeceği, soruşturma döneminde Pak Gıda'nın yaş maya fiyatlarının sadece ekonomik ve rasyonel sebeplere göre tecelli ettiği; pazarın şeffaf olduğu, ürünün homojen olduğu, teşebbüs sayısının sınırlı olduğu, teşebbüslerin maliyet yapılarının benzeştiği, pazara giriş-çıkış engelinin olmadığı, maya piyasasının oligopolist bir piyasa olduğu ve oligopolistik bağımlılığa ait özelliklere sahip olduğu,

930

Fiyatlara KDV dahil edilerek inceleme yapılmasının yanlış olduğu, söz konusu dönemde ve önceki dönemlerde KDV oranlarında bir değişme olmadığına ve KDV bir vergi tahsilatından ibaret olduğuna göre, raportörlerin KDV hariç fiyatı esas almaları gerektiği, incelemeye esas alınan başlangıç tarihinin yanlış olduğu Rekabet Kurumunun bir önceki incelemesinin Ocak 2000-Mayıs 2002 dönemini kapsadığı gerekçesiyle, bu seferki soruşturmasını Haziran 2002- Kasım 2003 dönemine inhisar ettirildiği, Pak Gıda’nın ürünlerine yaptığı zammın maliyet artışlarıyla karşılaştırmasını TEFE'ye göre yaparken, kontrole son zam yaptığı tarihten başladığı, dolayısıyla son zam tarihi, yani liste fiyatlarındaki değişiklik Ocak 2002 tarihinde olduğu ve uygulamaya Şubat 2002'de girdiği, aşırı fiyat artışları iddiasının haksız olduğu, (…………TİCARİ SIR…………), yaş maya fiyatlarındaki iniş-çıkışların salt ekonomik sebeplere dayandığı; bir kısım

Page 26

fırıncının art niyetli şikayetlerine itibar edilerek değerlendirme yapıldığı; fiyat artış tarihlerinin bilinçli ve danışıklı bir paralellik mahsulü olmadığı, soruşturmanın kanuni süresinden sonra açıldığı, zira, Rekabet Kurulu’nun 11.5.2003 günlü kararı ile önaraştırma yapılmasına karar verdiği, buna göre önaraştırma yapılması kararının tarihi 11.5.2003 olduğuna göre, görevlendirilen raportörün önaraştırma raporunu 30 gün içinde yani 10.6.2003 tarihine kadar vermesi gerektiği oysa önaraştırma raporunun 13.1.2004 tarihinde verildiği yani Kurul kararından yedi ay onüç gün sonra önaraştırma raporunun düzenlendiği, yönetmeliğe göre, önaraştırma raporunun kendisine intikal eden Kurulun 10 gün içinde değerlendirmesini yapıp karar vermesi gerektiği, önaraştırma raporunun Kurul’a arzından sonra, Kurul tarafından alınan yeniden inceleme kararlarının usul ve kanuna aykırı olduğu ifade edilmektedir.

I.5.3. Özmaya Sanayi A.Ş.

Özmaya’nın yazılı savunmalarında özetle;

Özmaya’nın savunmasına ilişkin olarak verilen her tür belgenin kilit altında tutulması ve Rekabet Kurulu dışında açılmaması talebi, Özmaya'ya ait üretime ve maliyete dair sırların ve ticari gizliliğin sağlanması açısından önemli olduğundan, söz konusu teşebbüs için diğer soruşturmaya uğrayan şirketlerden ayrı dosya tutulması ve soruşturmanın ayrı yürütülmesi talebi yer almaktadır. Özmaya’nın savunmasında, ayrıca, ekmek mayası piyasasının özellikleri vurgulanarak pazardaki üreticilerin birbirine yakın fiyat uygulamalarının pazarın oligopolistik yapısından kaynaklandığı, soruşturma heyetinin soruşturma dönemine riayet etmediği ve dönemi yanlış tespit ettiği, soruşturma öncesi dönemde şirketin zarar ettiği, soruşturma heyetinin ekonomi bilimi açısından değerlendirme yapmadığı, bahsedilen uyumlu eylemin rasyonel sebebi olan vaki zararın kapatılması zorunluluğunu aksi halde şirketin batacak olmasını dikkate almadığı, enflasyon ve maliyetler artmadığı halde fiyatların Haziran 2002- Kasım 2003 döneminde aşırı arttığı suçlamasının doğru olmadığı, soruşturma heyetinin kendisini doğru çıkarabilmek amacıyla incelemelerini eksik yaptığı, soruşturma heyetinin paralel davranışların rasyonel gerekçesini dikkate almadığı, Rekabet Kurulu’nun benzer dosyalardaki daha önceki kararlarında ihlale hükmetmediği, AB mevzuatı açısından da kendi eylemlerinin her hangi bir ihlal niteliği taşımadığı, piyasada rekabet olduğunu gösteren pek çok hususun göz ardı edildiği, oligopolistik pazarlardaki paralel davranışların uyumlu eylem olarak nitelendirilebilmesi için ayrıca teşebbüsler arasında bir iletişim ve koordinasyon tespit ve ispatının yapılması gerektiği halde buna ilişkin herhangi bir tespit veya ispatın yapılmadığı, kaldı ki uyumlu eylem karinesine dayanılarak teşebbüslere, eyleminizin makul gerekçesi olup olmadığını açıklayınız, şeklinde ispat yükü yüklenemeyeceği ifade edilmekte ve ayrıca Türkiye'deki ekonomik istikrarsızlığa gönderme yaparak, açıklanan enflasyon değerlerinin düşük görünse de söz konusu rakamların her alanda maliyetlere ve pazara yansımadığını; özellikle maya üretiminde kullanılan hammaddelerdeki fiyat artışlarının enflasyonun çok üzerinde seyretmesinin maya üretim maliyetlerini arttırdığı iddia edilmektedir.

990

I.6. Savunmaların Değerlendirmesi

Page 27

I.6.1.Teşebbüslerin Zarar Ettiği İddiası

Teşebbüs savunmalarının hepsinde teşebbüslerin söz konusu dönemde zarar ettiği iddia edilmektedir. Ancak firmalara ait kar/zarar durumunu gösteren tablonun bu iddiayı destekler nitelikte olmadığı görülmektedir.

1000

Tablo:16 Teşebbüslerin Kar/Zarar Durumu

Pakmaya Özmaya Akmaya

2001 21.188.589 YTL 19.053.729 YTL -10.745.923 YTL

2002 14.974.723 YTL -5.633.828 YTL 606.762 YTL

2003 8.854.693 YTL 10.867.514 YTL 2.959.514 YTL

Aynı dönemde Pakmaya'nın sermayesi 4.875.000 YTL; Özmaya'nın sermayesi 1.638.000 YTL ve Akmaya'nınki ise 1.000.000 YTL'dir.

Teşebbüsler özellikle soruşturma dönemi öncesi yıl olan 2002'de ciddi zarar kaydettiklerini iddia etmektedirler. Oysa bu dönemde sektörde genel bir zarar yapısı gözükmemektedir.

I.6.2. Soruşturma Döneminin Yanlış Tespit Edildiği İddiası

Soruşturma raporunda uyumlu eylem Şubat 2003 sonrası döneme hasredilmiştir. Sözlü savunma toplantısında teşebbüslerin tümü, uyumlu eylem iddiasının tetkiki için farklı tarihlerin başlangıç noktası olarak alınması gerektiğini söylemiştir. Örneğin Pakmaya 1996 yılından; Özmaya ise Ocak 2001'den başlanması gerektiğini iddia etmektedir. Esasında bu husus, firmaların savunmaları açısından beklenen durumdur. Zira her firma, kendisi için uygun olduğunu düşündüğü zaman dilimini tercih etmiştir. Zaman aralığının bu şekilde tespitinde: Haziran 2002'den önceki dönemlerde piyasada uyumlu eylem olmadığına ilişkin daha önceki soruşturma ve ön araştırmalarda alınmış kararların mevcut olması ve şikâyet dilekçelerinde şikayet konusu edilen fiyat artışlarının Mart ve Nisan 2003 aylarında yüksek oranlı artışları olması gibi hususlar dikkate alınmıştır. Nitekim bu nedenlerle, soruşturma raporunun çeşitli bölümlerinde yer verilen tablo ve grafiklerde, trendin görülmesi açısından Haziran 2002-Kasım 2003 dönemine ilişkin açıklamalar yer almıştır.

I.6.3. Maliyetlerin Üretim Maliyeti Olarak Kasıtlı Olarak Seçildiği İddiası İnceleme konusu yapılacak maliyet kalemleri belirlenirken ana girdiler esas alınmıştır. Maya maliyetinin belkemiğini yani %50'sini melas maliyeti oluşturmaktadır. Toplam maliyet olarak adlandırılan ve üretim maliyeti artı diğer kalemlerden oluşan maliyet ise firmaların muhasebe tekniklerine ve önceliklerine göre son derece değişkenlik göstermektedir. Ayrıca soruşturma raporunda değerlendirme konusu edilen husus fiyatın maliyete göre durumu değil, söz konusu dönemde ana girdilerde artış olup olmadığıdır.

Page 28

I.6.4. Önceki Kararlarla Bu Kararın Arasındaki Fark

1040

Taraflar savunmalarında Kurul’un daha önceki kararlarıyla bu soruşturma arasında çelişki olduğunu iddia etmektedirler. Önceki kararlarda uyumlu eylem olmadığı saptanan fiyat hareketleri, yüksek enflasyon ve maliyet artışıyla açıklanabilmektedir. Oysaki bu karara konu dönemde görülen fiyat artışları, daha öncekilerden farklı olarak herhangi bir rasyonel gerekçeyle açıklanamamıştır.

I.6.5. Uyumlu Eylem Karinesini Destekleyecek Herhangi Bir Yazılı Delil Bulunmadığı İddiası

Söz konusu pazar, üçüncü defa rekabet tahkikatına maruz kalmıştır. Dolayısıyla bu soruşturma kararı ve bunu takip edecek dönemlerde de şirketlerin telefon konuşmaları dinlenemediği sürece herhangi bir yazılı delile ulaşmak mümkün değildir.

I.6.6. Kurum kayıtlarına 15.8.2008 tarih ve 5366 sayı ile giren Özmaya Sanayi A.Ş. vekili tarafından gönderilen dilekçede yer alan Danıştay 13. Dairesi’nin 2006/1150 E.-2008/4392 K. sayılı kararının henüz kesinleşmediğinden bu aşamada yeni bir karar tesis edilemeyeceği iddiası:

Özmaya’nın talebi Kurul toplantısında değerlendirilmiş ve söz konusu Kurul Kararının iptalinin kesinleşmesini beklemeye gerek olmadığı, dolayısıyla dosyanın yeniden değerlendirilerek karara bağlanabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

J.GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK

1070

Yukarıdaki bilgiler ışığında; uyumlu eylem dönemi içerisinde gerçekleşen fiyat artışlarının, ne gerçekleşen enflasyonla ne de üretim maliyetlerindeki artışla izah edilemediği görülmektedir.

Bu itibarla, ekmek mayası üreticisi dört firmanın Şubat 2003 - Kasım 2003 döneminde yukarıda iktisadi açıdan analiz edilen gerçekleşen fiyatları 4054 sayılı Kanun çerçevesinde değerlendirildiğinde Kanun'un 4. maddesinde tanımlanan "uyumlu eylem" kapsamında kaldığı ve özellikle bu maddenin (a) bendinde yasaklanan:

1080

"Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi"

olarak tanımlanan hükümle aynı doğrultuda olduğu kanaatine varılmıştır.

Yine aynı maddenin 2. fıkrasında da belirtildiği üzere"bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin... rekabetin

Page 29

engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil eder". Nitekim maya piyasasında Şubat-Kasım 2003 dönemde yaşanan fiyat hareketlerinin aynı dönemin enflasyon rakamlarının bir hayli üzerinde gerçekleşmesi; bu dönemde üretim maliyetlerinde fiyat artışlarına paralel bir artışın görülmemesi ve malın son derece homojen bir yapısının olması maya üreticilerinin birlikte hareket ettiği savını desteklemektedir.

Her ne kadar oligopolistik piyasalarda fiyat hareketlerinin benzerlik göstermesi oligopol tanımında yer alsa da; dört firmanın birden piyasa koşullarında objektif herhangi bir değişme olmaksızın üretim maliyetlerindeki artışın ve enflasyon oranlarının hayli üzerinde fiyat artışına gitmelerinin ve bu artışları başlangıçta üst üste iki ay ve yüksek oranda gerçekleştirebilmelerinin ve ilerleyen zamanlarda da istikrarlı bir şekilde fiyat artış trendlerini devam ettirebilmelerinin uyumlu eylemden başka bir iktisadi gerekçesi bulunmamaktadır.

Sonuç olarak, incelenen dönemde, yaş ekmek mayası pazarında faaliyet gösteren Pak Gıda, Özmaya, Mauri maya ve Akmaya’nın yüksek oranlı ve birbiriyle uyumlu fiyat artışlarının ve söz konusu fiyat artış trendini sürdürmelerinin ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayanmaması nedeniyle 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi'nin (a) bendi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

1110

Bu çerçevede;

- 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca maya

sektöründe bu teşebbüslerden Pak Gıda ve Özmaya’nın daha önce 1 kez

Akmaya’nın ise 2 kez rekabet ihlali gerçekleştirdiği, ihlalin en az 10 ay

sürdüğü, teşebbüslerden Pak Gıda’nın pazar payının %(…), Özmaya’nın

%(…) ve Akmaya’nın % (…) olduğu, teşebbüslerin ihlal üzerindeki belirleyici

etkilerinin birbirine yakın olduğu ve teşebbüslerin soruşturma sürecinde

incelemeye yardımcı olduğu hususları cezanın belirlenmesinde gözönünde

bulundurulmuş ve

- Pak Gıda, Özmaya ve Akmaya’nın 2002 yılı cirosunun %(…)'i cezaya esas

alınmıştır.

K. SONUÇ

Önaraştırma, sorusturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar, Danıstay’ın iptal kararları, tüm dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgelerin okunup incelenmesi ve yapılan görüşmeler sonucunda,

1- Yaş ekmek mayası pazarında faaliyet gösteren Pak Gıda Üretim ve

Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş. ve Akmaya San. ve Tic. A.Ş.’nin

Mauri Maya San. A.Ş. ile birlikte yüksek oranlı ve birbirleriyle uyumlu fiyat

artışlarının ve söz konusu fiyat artış trendini sürdürmelerinin ekonomik ve

Page 30

rasyonel gerekçelere dayanmaması nedeniyle 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde tanımlanan uyumlu eylem kapsamında bir ihlal olduğuna; 2- Bu itibarla, Kanun’un 4. maddesi kapsamında söz konusu eylemleri gerçekleştiren maya üreticisi firmalardan; Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş. ve Akmaya San. ve Tic. A.Ş.’nin 4054 sayılı Kanun’un 16. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca 2002 yılı sonunda oluşan yıllık gayrı safi gelirlerinin takdiren % (…)’i oranında ve ayrı ayrı olmak üzere;

- Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş.’nin 1.184.939,27- YTL

- Özmaya San. A.Ş.’nin 753.520,67 - YTL ve

- Akmaya San. ve Tic. A.Ş.’nin 390.616,88 - YTL

İdari para cezası ile cezalandırılmasına

OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir.

Page 31

(12.11.2008 tarihli, 08-63/1050-409 sayılı Kurul Kararına )

KARŞI OY GEREKÇESİ

Karar, yaş maya piyasasında faaliyet gösteren Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş., Özmaya San. A.Ş., Mauri Maya San. A.Ş. ve Akmaya San. Ve Tic. A.Ş.’nin uyumlu eylem yapmak suretiyle Kanun’un 4. maddesini ihlal ettiklerine ilişkindir.

Kararın sonuç bölümünün 1 ve 2 numaralı başlıklarında yer alan çoğunluk görüşüne dair karşı oy gerekçelerimi ifade etmeden önce şu hususu vurgulamak isterim.

Soruşturma Raporunun tamamlanıp taraflara tebliğinden sonra taraflar 2. ve 3. yazılı savunma haklarını kullanmışlar; bu bağlamda ayrıntılı savunmalar yanında, diğer soruşturma dosyalarında pek görülmeyen iki adet uzman iktisatçı, bir adet de uzman hukukçu görüşüne yer vermişlerdir.

Tarafların ikinci yazılı savunmalarına karşı Soruşturma Heyetince 3 sayfalık çok kısa bir görüş hazırlanmış olup, bu görüşte; savunmalarda ve eklerindeki uzman görüşlerinde yer alan hususlara hiçbir atıf yapılmaksızın genel bir ifade kullanılarak, savunmaların Soruşturma Raporunda dile getirilen rekabet ihlallerinin bulunmadığını gösterebilecek nitelikte herhangi bir unsur içermediği, dolayısıyla Soruşturma Heyetinin görüşünün değişmediği belirtilmiştir.

Savunmalar ve eklerinde yer alan uzman görüşlerinde sayfalarca uyumlu eylem içinde olmadıklarına dair bir takım gerekçeler serdedilirken, Soruşturma Heyetinin bunlar hakkında hiçbir değerlendirme yapmayarak bir cümle ile cevap vermesinin özellikle bu karar bakımından uygun bir davranış olmadığını düşünmekteyim.

Soruşturma Raporunun konusunu; yaş ekmek mayası pazarında faaliyet gösteren ve pazardaki aktörlerin tamamını oluşturan 4 maya üreticisinin Şubat-Kasım 2003 döneminde maliyet artışı veya enflasyon gibi nedenlerle açıklanamayan yüksek oranlı fiyat artışlarının Kanunun 4. maddesinde tanımlanan ‘uyumlu eylem’ kapsamında ihlal olduğuna dair iddialar teşkil etmektedir. Raporda, 4 maya üreticisinin fiyat hareketleri ve maliyet yapıları irdelenmiş ve fiyat artışlarının maliyet artışı veya enflasyon gibi nedenlerle izah edilemediği sonucuna varılarak, Kanun’un 4 üncü maddesinin ikinci fıkrasında zikredilen ‘uyumlu eylem karinesi’ çerçevesinde Kanunu ihlal ettikleri yönünde iddialara yer verilmiştir.

Bu soruşturma, başka destekleyici unsurlara dayanmaksızın salt ‘uyumlu eylem karinesi’ne dayanan ender soruşturmalardan birini oluşturmaktadır ve Rekabet Hukukunun en tartışmalı kavramlardan biri olan ‘uyumlu eylem karinesi’ üzerine oturmaktadır.

Bu itibarla bu karar, bundan sonraki kararlar bakımından da emsal teşkil edecek niteliktedir. Dolayısıyla, karar verilirken çok daha ayrıntılı değerlendirmeleri içermek

Page 32

durumundadır. Yaş ekmek mayası pazarı dört teşebbüsün faaliyet gösterdiği dar oligopol piyasa özelliği göstermektedir. Pazarın lideri olan Pak Maya %(…-…); ikinci Özmaya %(…-…); üçüncü Mauri Maya %(…-…); Akmaya da %(…-…) civarında pazar payına sahiptir. Bu veriler çerçevesinde birinci ve ikincinin %(…-…) bandında bir grup oluşturduğu, üçüncü ve dördüncünün de %(…-…) bandında başka bir grup oluşturduğu söylenebilir.

Soruşturma raporunda da yer verildiği üzere 4 teşebbüsün 1kg yaşmaya fiyatları 2002 Haziranda 870-990 bin lira aralığında iken, bu fiyatlar 2003 Şubatında 550-600 bin lira aralığına kadar düşmüş ve bu tarihten sonra Kasım 2003 tarihinde 1,400-1,600 lira aralığına kadar tekrar yükselmiştir. Şubat–Kasım 2003 dönemindeki fiyat artışlarına bakıldığında %146 ile %200 arasında bir artış gözlenmektedir. Soruşturma Heyeti ve Kurul çoğunluğu bu artışların enflasyon ve maliyetlerde meydana gelen artışlarla izah edilemeyeceği gerekçesiyle teşebbüslerin uyumlu eylem halinde Kanunun 4. maddesi (a) bendini iddia ettiği kanısındadır.

Soruşturma Heyetinin ‘uyumlu eylem karinesine’ dayanarak Kanunun 4. maddesinin ihlal edildiği iddiası karşısında teşebbüslerin savunmalarının ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanıp dayanmadığının tespiti gerekmektedir.

Teşebbüslerin birinci savunmaları soruşturma döneminin (Şubat–Kasım 2003) yanlış tespit edildiği şeklindedir. Gerçekten de Soruşturma Raporunda uyumlu eylemin başlangıç tarihi olarak fiyatların en dip noktaya geldiği Şubat 2003 tarihi esas alınmıştır.

Oysa, bir uyumlu eylem karinesine dayanarak teşebbüslerin ihlal içinde olduklarının ileri sürülebilmesi için, piyasadaki fiyat hareketlerinin daha uzun süreli bir periyotta izlenmesi gereklidir.

Kararda da belirtildiği üzere, 2002 yılı başında benzer bir şikayet olmuş, bunun üzerine yapılan ön araştırma çerçevesinde hazırlanan rapora dayanarak Kurul Ağustos 2002 tarihinde ilgili ürün pazarında bir rekabet ihlaline rastlanmadığı tespitinde bulunmuştur. 2002 yılı başında 1kg yaş maya fiyatı ortalama 1.200.000 TL civarındadır ve bu fiyat Kurulca anlaşmalı fiyat olarak görülmemiştir.

2002 yılındaki fiyat hareketleri izlendiğinde 4 teşebbüs arasında bir fiyat rekabeti yaşandığı ve 2003 Şubatına kadar bu rekabetin sürdüğü görülmektedir. Bu tarihte fiyatlar, firmaların Kuruma gönderdiği savunmalar ve eklerindeki dokümanlardan da anlaşılacağı üzere maliyetlerin de altına inmiştir. Fiyatların maliyetlerin altında olması teşebbüsler açısından sürdürülebilir bir durum değildir. Bunun sürmesi halinde ya teşebbüsler fiyatlarını yükseltmek durumunda kalacak ya da uzun dönemde teşebbüslerden bir kısmı piyasa dışına çıkacaktır. Soruşturma dönemi başında maliyetler fiyatların üstünde olduğundan, fiyat artışlarını ayrıca maliyet artışı ile gerekçelendirmeye gerek yoktur. Dolayısıyla fiyatların artmasının objektif bir nedeni olduğundan söz edilebilir.

Dar oligopolistik piyasalarda fiyat hareketlerini uzun dönemde gözlemleyerek değerlendirmek gerekir. Bu piyasalarda fiyatlar istikrarlı düz bir seyir izlemez. Aksine zaman zaman fiyat savaşları yaşanacağından fiyatlarda iniş olması, hatta bu inişlerin rekabetin şiddetine göre maliyetlerin altına kadar inmesi, daha sonra da firmalar zarar etmeye başlayınca fiyatların tekrar yukarıya doğru çıkması sık gözlemlenen bir olgudur. Bu açıdan maya piyasasına bakıldığında bu iniş ve çıkışları gözlemlemekteyiz.

Page 33

Böyle bir piyasada pazar liderinin tavrı son derece önemlidir. Örneğin, pazar lideri olarak Pak Mayanın fiyat artışına firmalar rasyonel olarak nasıl tepki verebilir sorusu birkaç şekilde cevaplandırılabilir. Mauri Maya soruşturma döneminde savunmalarda da ifade edildiği gibi tam kapasite veya tam kapasiteye yakın bir oranda çalışmaktadır. Pak Maya fiyatlarını artırıp, Mauri Mayanın artırmaması nedeniyle, talebin Mauri Maya’ya kayması halinde, öncelikle Mauri Mayanın talebi karşılayacak bir üretim kapasitesi olmadığından, bu talebi karşılayabilmesi söz konusu olamayacaktı. İkinci olarak fiyat maliyetinin altındaysa artan talebin aynı fiyattan karşılanması, firmanın zararını artırmanın dışında bir sonuç doğurmayacaktı. Dolayısıyla, teşebbüslerin rakiplerinin hareketlerine karşı kendi çıkarlarına uygun tepki vermesi, literatürde, teşebbüsler arası doğrudan veya dolaylı haberleşme veya irtibat olmadıkça uyumlu eylem olarak değerlendirilmemektedir.

Diğer taraftan, ‘uyumlu eylem karinesi’ni kullanırken son derece dikkatli olunması gerektiği bilenen bir gerçektir. Aksi takdirde, tüm bilinçli paralellikleri, pazar liderini izlemeye yönelik tüm rasyonel firma davranışlarını uyumlu eylem olarak kabul etmek gibi bir açmazın içine düşülme tehlikesiyle karşı karşıya kalınabilir. O takdirde de tüm oligopol piyasalarda özellikle dar oligopol piyasalarda sürekli bir rekabet ihlali olduğu ileri sürülebilir. Oysa, rekabet hukuku ve iktisat yazınında oligopol piyasalarının ciddi rekabetçi bir yapı gösterebileceklerine dair bol miktarda örnekler vardır.

Yukarıda kısmen özetlemeye çalıştığım nedenlerle, Kararda savunmalarda öne sürülen gerekçelerin yeteri kadar irdelenip, geçersizliği ortaya konulamadığından, çoğunluğun yaş maya piyasasında mezkûr teşebbüsler tarafından uyumlu eylem içinde fiyat belirleyerek Kanunun 4. maddesinin ihlal edildiğine ve anılan teşebbüslere ceza verilmesi gerektiğine dair görüşe katılma imkânı bulamadım.

Mehmet Akif ERSİN

Kurul Üyesi

Some values in the tables are redacted as (.....) by the Turkish Competition Authority on trade-secret grounds.

Judicial review

4 lawsuit(s)

  • Pak Gıda Üretim Pazarlama A.Ş.

    Danıştay 13. Daire · Case no: 2009/3275

    Lawsuit dismissed — Board decision stands · upheld on appeal

    Procedural stages

    1. 13.12.2017Upheld on appeal· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2015/5148
    2. 04.06.2015Upheld on appeal· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2013/2138
    3. 25.12.2012Lawsuit dismissed — Board decision stands· Danıştay 13. Daire· 2009/3275
    4. 11.08.2009Stay of execution refused· Danıştay 13. Daire· 2009/3275
  • Özmaya San. A.Ş.

    Danıştay 13. Daire · Case no: 2009/3355

    Lawsuit dismissed — Board decision stands · upheld on appeal

    Procedural stages

    1. 04.06.2015Upheld on appeal· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2013/2154
    2. 25.12.2012Lawsuit dismissed — Board decision stands· Danıştay 13. Daire· 2009/3355
    3. 14.01.2010Stay of execution refused· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2009/987
    4. 11.08.2009Stay of execution refused· Danıştay 13. Daire· 2009/3355
  • Akmaya San. Tic. A.Ş

    Danıştay 13. Daire · Case no: 2009/4389

    Upheld on appeal

    Procedural stages

    1. 04.06.2015Upheld on appeal· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2013/3091
    2. 07.06.2013Interim procedural ruling — case continues· Danıştay 13. Daire· 2009/4389
    3. 18.09.2009Stay of execution refused· Danıştay 13. Daire· 2009/4389
  • Pak Gıda Üretim ve Pazarlama A.Ş.

    Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl. · Case no: 2009/940

    No decision on the merits yet

    Procedural stages

    1. 14.01.2010Stay of execution refused· Dan. İdari Dava Dai. Gn. Krl.· 2009/940
    2. 11.08.2009Stay of execution refused· Danıştay 13. Daire· 2009/3275

Lawsuit and stage records come from the Turkish Competition Authority's published data. The binding texts are the court decisions themselves.

Citation chain

Decisions referenced in this decision

  • 05-60/869-241

    This case number is not published in the Authority's decision archive (usually an interim decision).

Decisions taken at the same meeting

All decisions from this meeting
View all decisions of this type

Let's discuss what this decision means for your business

We provide end-to-end support on competition compliance, investigations and merger control.