1996 yılında Horoz Uluslarası Taşımacılık A.Ş. ve Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. arasında imzalanan taşıma protokolünün rekabeti ihlal edip etmediğinin tespitine yönelik başvuru.
The text below is extracted from the decision document published by the Turkish Competition Authority; page numbers, tables and figures keep their position in the original document. The summaries, classifications and explanations on this page are provided for information only and do not constitute legal opinion or advice; the binding text is the decision as published by the Authority.
Dosya Konusu: 1996 yılında Horoz Uluslarası Taşımacılık A.Ş. ve Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. arasında imzalanan taşıma protokolünün rekabeti ihlal edip etmediğinin tespitine yönelik başvuru.
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU
Üyeler: Dr. Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK
B- RAPORTÖRLER: Serpil ÇINAROĞLU, Mehmet ÖZDEN
C- BAŞVURAN: Danıştay 7. Daire Başkanlığı
Danıştay Başkanlığı Sıhhiye/Ankara
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- Horoz Uluslararası Taşımacılık A.Ş.
Haramidere Horoz Tesisleri E-5 Karayolu Üzeri 34850 Avcılar/İstanbul
- Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti.
Kazım Karabekir Cd. Örnek Han 27/77-78 06060 Ankara
E- İDDİALARIN ÖZETİ: Danıştay 7. Dairesi'nde görülmekte olan bir dava ile ilgili olarak, anılan Daire tarafından, Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. (Saylam Ltd Şti.) ile Horoz Uluslararası Taşımacılık A.Ş. (Horoz A.Ş.) arasında, 10.1.1996 tarihinde imzalanmış olan ve aynı yıl için geçerli olmak üzere, Gübretaş Gübre Fabrikaları T.A.Ş. (Gübretaş)’nin Yarımca ve İskenderun Sarıseki’de bulunan fabrikalarının gübre nakil ihalelerinde taraflar arasında işbirliğine gidilmesini öngören protokol'ün 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde değerlendirilmesi talep edilmektedir.
F- RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da, söz konusu protokolün, 4054 sayılı Kanun’un “Rekabet Kurumu Teşkilatının Oluşturulduğuna İlişkin 1997/5 sayılı Tebliğ” ile uygulanmaya başladığı 4.11.1997 tarihinden sonra da devam edecek şekilde, rekabeti sınırlayıcı bir amacı ve/veya etkisi bulunduğuna ya da bu teşebbüsler arasında rekabeti sınırlamaya yönelik bir uyumlu eylem olduğuna dair yeterli bulgu olmadığından soruşturma açılmasına gerek olmadığı görüşüne yer verilmiştir.
REKABET KURUMU 1
Page 2
G- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
G.1. İlgili Pazar
İlgili Ürün Pazarı: İnceleme konusu protokol, karayolu ile yük taşıyan iki teşebbüs arasında akdedilmiştir. Taraflar hem yurtiçi hem de yurtdışı yük taşıma faaliyetinde bulunmaktadır.
Yurtdışı taşımalarını yurtiçi taşımalarından ayıran pek çok unsur bulunmaktadır. Yurtdışı taşımaları, hem daha yüksek sermaye hem de belli ölçüde bilgi birikimi ve deneyim gerektiren, daha fazla kapasiteli, daha yeni ve teknolojisi yüksek araçlardan oluşan taşıma filolarıyla gerçekleşen bir faaliyettir. Yurtiçi taşımalar ise dingil adedi ve taşıma kapasitesi daha düşük olan kamyonlara sahip bireylerin oluşturduğu, “kamyon borsası” olarak adlandırılan pazarlardan araç temin edilerek yürütülen bir faaliyettir.
Bu çerçevede, ilgili ürün pazarı "karayolu ile yurtiçi kuru ve dökme yük taşıma pazarı" olarak belirlenmiştir.
İlgili Coğrafi Pazar: İlgili ürün pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin Türkiye’nin her yerine taşıma yapabilmeleri nedeniyle, ilgili coğrafi pazar, "Türkiye Cumhuriyeti sınırları" olarak tespit edilmiştir.
G.2. Yapılan Tespitler ve Deliller
G.2.1. Horoz Lojistik Kargo Hizmetleri ve Ticaret A.Ş.’de Yapılan Yerinde İnceleme
Görevli Raportör'lerce, 6.5.2002 tarihinde protokolün yapıldığı tarihteki unvanı Horoz Uluslararası Taşımacılık A.Ş. olan Horoz Lojistik Kargo Hizmetleri ve Ticaret A.Ş. (Kararın bundan sonraki bölümlerinde her iki şirket için de Horoz A.Ş. kısaltması kullanılacaktır)'nin merkezinde, Horoz Yatırım Holding A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı………… ve Horoz A.Ş. Genel Müdür Yardımcısı………… ile görüşülmüş olup, anılan yetkililerden edinilen bilgilere göre, Gübretaş ve Türkiye Gübre Sanayii A.Ş. ürettikleri gübrenin nakliye işini ihale ederken diğer gübre üreticileri genel olarak akdi münasebetler kurdukları teşebbüslere taşıma yaptırmakta, ayrıca ihale düzenlememektedir. Bu çerçevede, Horoz A.Ş., Toros Gübre Fabrikaları A.Ş. (Toros Gübre)’nin, Saylam Ltd. Şti. ise Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.'nin taşıma işini ihalesiz olarak yürütmektedir.
Dosya mevcudu bilgilere göre, özellikle gübre gibi yüksek tonajlarda taşınan ürünlerde yurt içi yük taşıma faaliyetinde bulunan hiçbir teşebbüsün taşıma işini kendi kamyon filosu ile yapmasının mümkün olmadığını belirten şirket yetkilileri; her teşebbüsün sınırlı sayıda aracının olduğunu, ancak bir taşıma işi alındığı takdirde asıl kamyon ihtiyacının “kamyon borsası” olarak adlandırılan pazarlardan karşılandığını ifade etmişlerdir. Verilen bilgiye göre kamyon borsasında taşıma ücretleri arz-talep dengesine bağlı olarak sürekli değişkenlik göstermektedir. Öte yandan meyve-sebze gibi zirai yüklerin taşındığı dönemlerde, bu tür yüklerin daha karlı ve belirli bir süre muhafaza edilebilen yükler olması sebebiyle diğer yükleri taşıtanların kamyon bulmakta zorlandığı, bu dönemlerde taşıma ücretlerinin yükseldiği belirtilmiştir.
REKABET KURUMU 2
Page 3
Ayrıca, birbirine yakın iki yükleme yerinden birinde, kamyonculara teklif edilen taşıma ücretlerinde oluşan artış diğer yükleme yerindeki kamyoncuların taşıma ücretlerinin de yükselmesine sebep olmaktadır. Zira, bunu sağlayamayan taşıyıcı teşebbüsler üstlendikleri taşıma işini gerçekleştirecek kamyon bulamamaktadırlar.
Yukarıda açıklanan sebepten dolayı taşıyıcı teşebbüsler zaman zaman, aslında kazanmayı amaçlamasalar bile iş yaptıkları bölgeye yakın yerlerde açılan taşıma ihalelerine katılarak, bu komşu bölgede taşıma ücretlerinin fazla yüksek seyretmemesi için düşük fiyatla teklif vermektedir. Örneğin, Toros Gübre’nin taşıma işini yıllardır yapan Horoz A.Ş., Gübretaş’ın İskenderun fabrikasından yapılacak gübre nakliyesi için açtığı ihalelere de yıllardır katılmaktadır. Ancak, Horoz A.Ş., 1996 yılından önaraştırmanın yapıldığı tarihe kadar İskenderun fabrikasının hiçbir ihalesini kazanmamıştır. Bunun nedeni Horoz A.Ş.’nin bu ihalelerde fiyatın belli bir düzeyin üstüne çıkmasını önlemeye yönelik olarak belli bir noktaya kadar fiyat teklifi vermesidir.
Taşıyıcı teşebbüsler arasında yukarıda anlatıldığı şekilde rekabet yaşandığını belirten yetkililer, çok sayıda teşebbüsün katıldığı bu ihaleler öncesinde anlaşma yapılmasına imkan olmadığını, ancak ihale sonrasında zaman zaman, taşıma işleri aynı hatlarda olan teşebbüsler arasında kamyonların yük almadan dönmesini engelleyerek etkinliği sağlamayı hedef alan işbirlikleri yapıldığını ifade etmişlerdir. Buna göre, bir teşebbüsün kamyonu yükünü boşalttıktan sonra bir diğer taşıyıcı teşebbüs o kamyona yük vermekte, böylece kamyon yük almadan dönmemiş olmaktadır. Bu taşıma maliyetlerini düşüren bir uygulamadır. Teşebbüsler yaptıkları böyle taşımalar için fatura düzenlemekte, belli dönemler içinde mahsuplaşmayı seçen teşebbüslere de rastlanmaktadır. 1998 ve 1999 yılları hariç olmak üzere 1996 yılından itibaren Gübretaş Yarımca fabrikası için açılan taşıma ihalelerini kazanan Horoz A.Ş. ile yine uzun zamandır Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş.’nin taşıma işini yapan Saylam Ltd. Şti. arasında da buna benzer işbirlikleri olmuştur.
G.2.2. Gübretaş Gübre Fabrikaları T.A.Ş. Yetkilileri İle Yapılan Görüşme
Görevli Raportör'lerce 7.5.2002 tarihinde Gübretaş Genel Müdür Yardımcısı ………… ile görüşülerek gübre taşıtma işi ve taşıyıcı teşebbüsler arasındaki ilişkiler hakkında bilgi ve görüşleri alınmıştır. Buna göre, Gübretaş tarafından üretilen gübrelerin nakliyesi için altı ayda bir olmak üzere yılda iki defa ihale düzenlenmektedir. 1999 yılı öncesinde açık eksiltme yöntemi ile yapılan ihalelerde taşıma işi için bir muhammen bedel tayin edilmezken, bu yıldan itibaren belirlenen muhammen bedelden daha yüksek olmamak şartıyla kapalı teklif alma usulüne geçilmiştir. Şartnamede aranan özellikleri taşıyarak ihaleye katılmaya hak kazanan ve ihalede en düşük teklifi veren teşebbüs ihaleyi kazanmaktadır. İhale usulünün değiştirilme nedeni ise, taşıma işi için en düşük değil en rasyonel tekliflerin alınmasını sağlama amacıdır. Zira, Gübretaş yetkilisinin verdiği bilgiye göre, ihaleye katılan teşebbüsler, rekabet sebebiyle zaman zaman rasyonel sayılamayacak kadar düşük fiyat teklif ederek ihaleyi kazanmakta; ancak daha sonra taahhütlerini yerine getirmekte zorlanarak Gübretaş’ın gübre teslim taahhütlerinin de gerçekleşememesine sebep olmaktadır.
Dosya mevcudu bilgilere göre, şartnamelerde iki teşebbüsün ihaleye ortak olarak girebilmesine imkan tanınmaktadır. Maddi imkanları tek başlarına yetersiz
REKABET KURUMU 3
Page 4
olan teşebbüsler zaman zaman güçlerini birleştirerek ihalelere katılabilmektedir. Gübretaş Genel Müdür Yardımcısı…………, bunun dışındaki işbirliği ve anlaşmalardan haberdar olmadığını belirtmiştir.
G.2.3. Önaraştırma Yapılan Teşebbüslere İlişkin Danıştay’daki Dava Dosyasının İncelenmesi
Dosya mevcudu bilgilere göre, bir vergi uyuşmazlığı hakkında ilk derece idare mahkemesi tarafından verilen kararın temyiz edilmesi sonucu davaya ilişkin dosya Danıştay’a intikal etmiştir. Söz konusu dosyada Saylam Ltd. Şti. tarafından Horoz A.Ş. adına düzenlenmiş faturalara rastlanmıştır. Bu faturalar Saylam Ltd. Şti. tarafından Horoz A.Ş.’nin isteği ile Toros Gübre Fabrikası’ndan yapılan gübre taşımalarına ilişkindir. Bu faturalardan söz konusu teşebbüslerin, sadece Gübretaş gübre nakillerinde değil, ihaleli ya da ihalesiz üstlenilen diğer taşıma işlerinde de birbirlerine bedeli mukabili araç desteğinde bulundukları görülmektedir.
G.2.4. Mirap Uluslararası Nakliyat Turizm, Otomotiv, Akaryakıt Sanayi ve Ticaret A.Ş.’de Yapılan Yerinde İnceleme
Hakkında önaraştırma yapılan teşebbüslerden protokolün yapıldığı tarihteki unvanı Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. olan Mirap Uluslararası Nakliyat Turizm, Otomotiv, Akaryakıt Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Mirap A.Ş.)’de Raportör'ler tarafından yapılan yerinde incelemede, kendisi ile görüşülen şirket ortaklarından Tahir MİRAP geniş bir nakliye aracı filosuyla genellikle yurt içi taşımacılık alanında faaliyet gösterdiklerini, gübre ve kömür taşımacılığı gibi alanlarda ihale usulü ile iş aldıklarını, kendilerinin taşıdığı yükün boşaltıldığı bölgeden dönüşte karşılıklı görüşme yoluyla diğer nakliyecilere de araç kiraladıklarını ifade etmiştir.
Adı geçen şahıs, 1996 yılında Horoz A.Ş. ile yapılan taşıma protokolüne ilişkin olarak ise, bu protokolün Horoz A.Ş.’nin ihalesini aldığı Gübretaş gübre nakillerinde Horoz A.Ş.’ye araç temin etmeye yönelik olduğunu belirtmiştir.
Anılan teşebbüste yapılan yerinde incelemede aralarında Horoz A.Ş.'nin de bulunduğu, ilgili pazarda faaliyet gösteren rakip nakliyecilere gübre, süt, pancar gibi çeşitli ürünlerin nakliyesi ile ilgili kesilmiş faturalar tespit edilmiştir.
G.2.5. 1996-2002 Yılları İtibarıyla Gübretaş'ın Gübre Nakil İhalelerini Kazanan Teşebbüsler
Gübretaş Gübre Fabrikaları’ndan elde edilen ihale tutanakları doğrultusunda, gübre nakil ihalelerini kazanan teşebbüsler aşağıdaki tablolardaki gibidir:
REKABET KURUMU 4
Page 5
Tablo-1:Yarımca Fabrikası İçin Yapılan Taşıma İhaleleri Sonuçları (1996-2002)
Yıl İhaleye Katılan Teşebbüsler ve Teklifleri (binTL)
İlgili pazarda faaliyet gösteren tüm teşebbüsler, ihale usulü ile ya da taşıma hizmetinin alıcısı konumundaki teşebbüslerle ihale olmaksızın yaptıkları özel anlaşmalarla aldıkları taşıma işini genellikle piyasadan (kamyon borsası) kiraladıkları üçüncü şahıslara ait nakliye araçları ile yerine getirmektedirler. Kendi filoları da olmakla birlikte bu filolar özellikle yüksek tonajlı taşımalarda yetersiz kalabilmektedir. Diğer bir deyişle, ilgili pazarda faaliyet göstermek için yüksek miktarlarda yatırımlara gerek bulunmamaktadır. Pazarda bireysel olarak çalışan üçüncü şahıslara ait birçok nakliye aracı bulunduğundan önemli ölçüde bir pazara giriş engeli bulunmamaktadır. Nitekim, Türkiye’de karayoluyla yurt içi yük taşımacılığı pazarında faaliyet gösteren farklı ölçeklerde birçok nakliye şirketi vardır.
Ayrıca, ilgili pazardaki taşımacılık faaliyetleri, ağırlıklı olarak üçüncü şahıslara ait araçlar kiralanarak yapıldığından bu pazarda ürün türüne göre bir uzmanlaşma da söz konusu değildir. Pazarda faaliyet gösteren teşebbüsler gübre, deterjan, tekstil, beyaz eşya gibi çok farklı ürünlerin nakliyesini yapabilmektedirler. Dolayısıyla, mevcut şartlar rekabetçi bir pazarın varlığını göstermektedir.
H.2. Değerlendirme
Önaraştırmanın konusu, Horoz A.Ş. ve Saylam Ltd. Şti. arasında 1996 yılında imzalanan, bu teşebbüslerin Gübretaş’ın söz konusu yıl içinde açılan gübre taşıma ihalesinde rekabet etmemelerine ilişkin protokolün 4054 sayılı Kanun'a aykırı olup olmadığının tespitinden ibarettir.
4054 sayılı Kanun’un “Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar” başlıklı 4. maddesinde belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri yasaklanmaktadır. Bu maddenin (a) bendinde mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kar gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi ve (b) bendinde mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü, özellikle bu haller arasında sayılmaktadır.
Esasen, 1996 yılında imzalanan protokolün tarihi 4.11.1997 tarih ve 23160 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Rekabet Kurumu Teşkilatının Oluşturulduğuna İlişkin 1997/5 sayılı Tebliğ” ile 4054 sayılı Kanun’un fiilen uygulanmaya başladığı tarihten önceki bir tarihe rastlamakla birlikte, bu protokolün sonraki yıllarda da devam edecek şekilde rekabeti kısıtlayıcı bir amacının veya etkisinin bulunması, anılan teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir işlem yapılmasını gerektirir.
REKABET KURUMU 6
Page 7
Bu çerçevede, Danıştay 7. Daire Başkanlığı tarafından Kurum'a yapılan başvuru üzerine başlatılan önaraştırma kapsamında, görevli raportörlerce söz konusu protokolün tarafları olan Horoz A.Ş. ve Mirap A.Ş.'de yerinde incelemelerde bulunulmuş, ancak incelemeler sırasında bu teşebbüsler arasında veya bu teşebbüslerden biri ile pazarda yer alan diğer rakip teşebbüsler arasında rekabeti sınırlayıcı nitelikte bir işbirliğine yönelik olarak yapılmış herhangi bir anlaşmaya rastlanmamıştır.
Öte yandan, incelenen protokolün imzalandığı 1996 yılının birinci ve ikinci altı ayına ait Yarımca ve İskenderun fabrikalarından yapılan gübre nakliyesi işinin, ihale sonucu ilk altı ay için Horoz A.Ş. (Yarımca Fabrikası) ve Saylam Ltd. Şti.’ne (İskenderun Fabrikası), ikinci altı ay için ise Saylam Ltd. Şti. (Yarımca Fabrikası) ve Öz-Duy (İskenderun Fabrikası) firmasına verildiği belirlenmiştir. Bununla birlikte, Kurum'a intikal eden protokolün imzalandığı tarih (10.1.1996) ile Gübretaş’ın 1996 yılının ilk yarısında gerçekleşen İskenderun ve Yarımca taşımaları için açtığı ihalenin tarihi (19.12.1995) karşılaştırıldığında, protokolün ihale sonuçlandıktan ve kazanan teşebbüsler belli olduktan sonra imzalandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, 1996 yılını takip eden yıllarda yapılan ihalelerin sonuçlarına bakıldığında, protokolü imzalayan teşebbüsler dışında farklı teşebbüslerin de ihaleleri kazandıkları görülmektedir. Bu bakımdan söz konusu ihale sonuçları da, 4054 sayılı Kanun’un uygulanmaya başladığı 4.11.1997 tarihinden sonra Horoz A.Ş. ve Saylam Ltd. Şti. (Mirap A.Ş.) arasında rekabeti sınırlayıcı bir anlaşma veya uyumlu eylem olduğunu destekleyici nitelikte bulunmamıştır.
Bunların yanısıra, raportörlerce gerek Danıştay’da bulunan dosyanın incelenmesi gerekse Mirap’ta yapılan incelemeler sırasında, Mirap’ın, ihaleli/ihalesiz gerçekleşen taşımalarla ilgili olarak Horoz A.Ş.’ye veya rakip nakliyecilere düzenlediği faturalara rastlanmıştır. Bu da, hakkında önaraştırma yapılan teşebbüsler arasında, rekabeti kısıtlayıcı olmayan iş ilişkilerinin uzun süredir varolduğunu göstermektedir.
Bu bulgular çerçevesinde; 1996 yılında Horoz A.Ş. ile Saylam Ltd. Şti. arasında yapılan protokolün ihalede rekabet etmemeye yönelik olmaktan ziyade, ihale sonrasındaki işlerde karşılıklı yardımlaşma ve araç teminine yönelik olduğu kanaatine varılmıştır.
I- SONUÇ
Yukarıda yer verilen açıklama ve değerlendirmeler ışığında; Horoz Uluslararası Taşımacılık A.Ş. ve Saylam Uluslararası Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. arasında, Gübretaş Gübre Fabrikaları T.A.Ş.'nin 1996 yılındaki gübre nakillerinde işbirliği yapılmasına yönelik olarak imzalanan taşıma protokolünün, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un “Rekabet Kurumu Teşkilatının Oluşturulduğuna İlişkin 1997/5 sayılı Tebliğ” ile uygulanmaya başladığı 4.11.1997 tarihinden sonra da devam edecek şekilde, rekabeti sınırlayıcı bir amacı ve/veya etkisi bulunduğuna ya da bu teşebbüsler arasında rekabeti sınırlamaya yönelik bir uyumlu eylem olduğuna dair bulgu olmadığı kanaatine varılarak, iddialara yönelik bir soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına, bu kararın başvuru mercii olan Danıştay 7. Dairesi Başkanlığı'na bildirilmesine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
REKABET KURUMU 7
Some values in the tables are redacted as (.....) by the Turkish Competition Authority on trade-secret grounds.