Enerji Ticareti Derneği bünyesinde ve tezgâh-üstü (OTC) piyasada faaliyet gösteren altı broker tarafından…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Birol KÜLE

Üyeler: Arslan NARİN (İkinci Başkan), Adem BİRCAN,

Şükran KODALAK, Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ

B. RAPORTÖRLER: Çağlar Deniz ATA, Emine TOKGÖZ, Bilge YILMAZ,

Zekeriya TURAN, Hande GÖÇMEN, Emine HARMANKAYA C. BAŞVURUDA

BULUNAN: - Enerji Ticareti Derneği

19 Mayıs Mah. 19 Mayıs Cad. No:37 UBM Plaza K:5 D:15

Fulya Şişli/İstanbul

(1) D. DOSYA KONUSU: Enerji Ticareti Derneği bünyesinde ve tezgâh-üstü (OTC) piyasada faaliyet gösteren altı broker tarafından gerçekleştirilen işlemlere ilişkin belli verilerin konsolide edilerek yayımlanması uygulamasına menfi tespit belgesi verilmesi ya da muafiyet tanınması talebi.

(2) E. DOSYA EVRELER İ: Rekabet Kurumu (Kurum) kay ı tlar ı na 20.07.2018 tarih, 5279 say ı ile giren ba ş vuru ü zerine haz ı rlanan 18.12.2019 tarih ve 2018-1-044/ M M say ı l ı Muafiyet/ Menfi Tespit Raporu g ö r üşü lerek karara ba ğ lanm ış t ı r.

(3) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Enerji Ticareti Derneğinin (ETD) bildirim konusu uygulamasına üç yıl süreyle bireysel muafiyet tanınabileceği ifade edilmiştir. G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

G.1. Taraflar

G.1.1. Enerji Ticaret Derne ğ i (ETD)

(4) ETD, serbest enerji ticareti piyasa yap ı s ı n ı n kurgulanmas ı ve i ş letilmesini sa ğ lamak amac ı yla “Elektrik Toptan Sat ış (Tedarik) Lisans ı” sahibi firmalar taraf ı ndan 2010 y ı l ı nda kurulmu ş tur. Enerji Piyasas ı D ü zenleme Kurumu (EPDK) Lisans Y ö netmeli ğ i’ nin 34. maddesine g ö re tedarik lisans ı sahipleri ş u faaliyetlerde bulunabilmektedir: Herhangi bir b ö lge s ı n ı rlamas ı olmaks ı z ı n serbest t ü keticilerle elektrik enerjisi ve/veya kapasitesi ticareti, di ğ er lisans sahibi t ü zel ki ş ilerle elektrik enerjisi ve/veya kapasite ticareti, organize toptan elektrik piyasalar ı nda elektrik enerjisi ve/veya kapasitesi ticareti, gerekli onaylar ile elektrik enerjisi ithalat/ihracat ı.

(5) ETD T ü z üğü’ nde Derne ğ in faaliyet alan ı “enerji ticaretinin tam serbestle ş mesi, bu alanda d ü nyada kabul g ö rm üş ö rnekler ve standartlar ı n ü lkemizde geli ş tirilmesi ve uygulanmas ı, enerji ticareti ile i ş tigal eden kurum ve kurulu ş lar ı n genel konumlar ı, hak ve ilgilerinin korunmas ı ve savunulmas ı” olarak tan ı mlanm ış t ı r. Bahse konu T ü z üğ e g ö re ETD’ nin var olu ş amac ı; enerji ticaretinin adil ve serbest yap ı labilmesi, enerji ticaretinde standardizasyon, enerji piyasalar ı n ı n t ü m unsurlar ı aras ı nda e ş it rekabet ko ş ullar ı, ş effafl ı k, ö ng ö r ü lebilirlik, piyasa i ş letiminin ve fiyat olu ş umunun g ü venilirli ğ inin sa ğ lanmas ı i ç in ç al ış malar yapmakt ı r.

(6) 2016 y ı l ı nda ETD’ nin ü yelik taban ı enerji ticareti ile i ş tigal eden t ü m payda ş lar ı da i ç erecek ş ekilde geni ş letilmi ş tir. Bu do ğ rultuda; tedarik lisans ı sahibi firmalara ek olarak enerji ticareti ile ili ş kili faaliyet g ö steren dan ış manl ı k, veri payla şı m ş irketleri, i ş lem platformlar ı ve ticaret arac ı lar ı n ı n da derne ğ e ü ye olabilmeleri sa ğ lanm ış t ı r. Mevcut durumda derne ğ e ü ye 55 ş irket bulunmaktad ı r. Bu ş irketler i ç inde; dikey entegre (ü retim ve perakende sat ış) gruplar ı n enerji ticaret ş irketleri olmakla birlikte yaln ı zca ticaret faaliyeti y ü r ü ten tedarik ş irketleri de bulunmaktad ı r. Ayr ı ca ü yeler aras ı nda bir dan ış manl ı k ş irketi, bir veri sa ğ lay ı c ı ş irket ve bir tane ticaret i ş lem platformu sa ğ lay ı c ı ş irket de bulunmaktad ı r. ETD’ ye ü ye olan ş irketlerin listesi a ş a ğı daki tabloda yer almaktad ı r.

(…..)

Kaynak: Cevabi Yazı

(7) ETD’ nin faaliyetleri a ş a ğı daki gibi s ı n ı fland ı r ı lmaktad ı r:

- Sekt ö r ü n genel sorunlar ı ve g ü ndemleri bak ı m ı ndan ç e ş itli mevzuat ya da piyasa

geli ş meleri hakk ı nda Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl ığı (ETKB), EPDK, Boru

Hatlar ı İ le Petrol Ta şı ma A. Ş. (BOTA Ş) gibi kurum ve ş irketlerle yap ı lan

g ö r üş meler.

- Enerji ticareti piyasas ı n ı n daha iyi i ş leyebilmesi i ç in ü yelere ve ü ye olmayan di ğ er

sekt ö r payda ş lar ı na d ö n ü k risk y ö netimi, rekabet hukuku, ç er ç eve s ö zle ş meler

gibi konularda haz ı rlanan seminer tarz ı nda etkinlikler. Ba ş vuruya konu bildirim de

bu alana girmektedir.

- Ö zellikle ü yeler aras ı nda ileti ş imi art ı rmaya ve kar şı l ı kl ı ba ğ lar ı g üç lendirmeye

d ö n ü k belirli periyotlarla d ü zenlenen genel ü ye toplant ı lar ı, sekt ö re y ö nelik baz ı

konferans, zirve ve fuar gibi etkinliklere verilen destekler ve bu kapsamda yap ı lan

toplant ı lar.

(8) Bu faaliyetlere ili ş kin olarak yaln ı zca ü yeler ile ilgili olanlar i ç in ü yelere ait ileti ş im listesi kullan ı lmakta iken geni ş ç apl ı organizasyonlar i ç in t ü m muhataplar ı kapsayan bir liste kullan ı lmaktad ı r.

G.1.2. Bildirime Konu İş lem Kapsam ı nda Yer Alan Broker’ lar

(9) Deko Enerji Dan ış manl ığı (DEKO ENERJ İ) ve Yelmi Enerji Ticareti ve Dan ış manl ı k (YELM İ ENERJ İ) ş ah ı s ş irketleri olup; Balkaner Enerji Madencilik Petrol ve Bili ş im Yat ı r ı mlar ı Ltd. Ş ti. (BALKANER ENERJ İ), HK Elektrik Dan ış manl ı k San. ve Tic. Ltd. Ş ti. (HK BROKERAGE), MAKE Finansal Dan ış manl ı k Hizmetleri Ticaret Ltd. Ş ti. (MAKE BROKERAGE) ve L İ NK Brokerage Enerji Ticaret ve Dan ış manl ı k Ltd. Ş ti. (L İ NK BROKERAGE) ise limited ş irket stat ü s ü ndedir. An ı lan ş irketlerin hissedarl ı k yap ı lar ı na ili ş kin bilgiler a ş a ğı daki tabloda sunulmaktad ı r:

Tablo 2: Broker’ların Hissedarlık Yapısı

Broker Hissedar Pay Sahipliği (%)

BALKANER ENERJİ (…..) (…..)

(10) HK BROKERAGE d ışı nda kalan te ş ebb ü s ve ş ah ı slar ı n elektrik ticareti faaliyetlerine arac ı l ı k haricinde bir faaliyetleri ya da di ğ er alanlarda faaliyet g ö steren te ş ebb ü slerde herhangi bir ortakl ı klar ı veya kontrol ili ş kileri bulunmamaktad ı r. HK BROKERAGE’ n ı n ise arac ı l ı k faaliyeti d ışı nda iki adet (…..) MW kurulu g ü ce sahip lisanss ı z g ü ne ş enerjisi santrali bulunmakta olup lisanss ı z elektrik ü retimi faaliyetinin piyasa i ç erisinde herhangi bir ticari i ş leme tabi olmad ığı belirtilmektedir.

(11) Ö te yandan bildirilen i ş lemin ger ç ekle ş mesi halinde ETD ü yesi olan ve faaliyet alanlar ı veri toplama ve yay ı mlamak olan Matriks Bilgi Da ğı t ı m Hizmetleri A. Ş. (MATR İ KS) ve Montel-Foreks Veri ve Haber Teknolojileri A. Ş. (MONTEL FOREKS) adl ı iki platformda piyasa oyuncular ı ndan toplanan verilerin yay ı mlanaca ğı belirtilmektedir. MATR İ KS, piyasadaki ç o ğ u broker ı n al ı m-sat ı m tahtas ı olarak kulland ığı ve OTC platformu olarak adland ı r ı lan yaz ı l ı m ı n ü reticisi olup, MONTEL FOREKS ise Avrupa ve T ü rkiye’ de faaliyet g ö steren veri sa ğ lay ı c ı bir firmad ı r. MATR İ KS ger ç ekle ş tirilen i ş lemleri e-posta olarak piyasa kat ı l ı mc ı lar ı na duyurmakta iken MONTEL FOREKS, bu verileri Internet sitesinde ve yay ı mlad ığı haber b ü ltenlerinde haftal ı k olarak yay ı mlamaktad ı r.

(12) Ö rne ğ in halihaz ı rda t ü m brokerlar i ç in ortak bir i ş lem platformu olan MATR İ KS ve Trayport Limited (TRAYPORT) [1], piyasadaki farkl ı taraflara ait t ü m tekliflerin tek bir ortamda toplan ı p g ö r ü lebilmesi ve istendi ğ i takdirde bu platform ü zerinden do ğ rudan ilgili tekliflere ili ş kin ticaret i ş lemi (click trading) yap ı labilmesini sa ğ lamakta, hem b ü nyelerinde yer alan hem de bu platformlara dahil olmayan brokerlar i ç in toplu verilere eri ş im imkan ı tan ı maktad ı r. Bu ç er ç evede bildirime konu i ş lemde yer alan taraflar ve faaliyetleri şö yledir:

[1] TRAYPORT, İngiltere’de kurulu bir şirket olup Türkiye’de herhangi bir ofisi veya kurumsal yapılanması bulunmamaktadır.

Tablo 3: Bildirime Konu İşlemin Tarafları

Taraf Tarafın Faaliyet Alanı

ETD Sivil Toplum Kuruluşu

Kaynak: Bildirim Formu

G.2. Muafiyet Talebine Konu Bilgi De ğ i ş imi Uygulamas ı

G.2.1. Elektrik Ticareti Hakk ı nda Genel Bilgiler

(13) Elektrik piyasalar ı do ğ al olarak var olmayan ve dizayn ü r ü n ü olan piyasalard ı r. Ü lkelere g ö re dizaynlar farkl ı l ı k g ö sterse de genel olarak elektrik spot fiyatlar ı n ı n ciddi anlamda dalgal ı olmas ı, elektri ğ in depolanamamas ı, ü retim ve t ü ketimin her an dengede tutulmas ı, farkl ı yak ı t tipli santrallerin bir “merit order [2]” a girerek talebi kar şı lamas ı, perakende fiyatlar ı n toptan sat ış taki gibi dalgalanmamas ı, dengeleme ve k ı s ı t y ö netimi g ö revinin bir sistem i ş letmecisine (S İ) verilmesi gibi karakteristik ö zellikler t ü m piyasalarda mevcuttur. Do ğ as ı gere ğ i k ı s ı tlar ı n ve dalgal ı spot fiyatlar ı n karakterize etti ğ i b ö yle bir yap ı da vadeli piyasalarda (forward markets) yap ı lan ticaret ö nemli bir rol ü stlenmektedir. Vadeli piyasalardaki ticaret ç e ş itli ş ekillerde yap ı lmaktad ı r: [3]

- Ü reticiler ve perakende sat ış ş irketleri/b ü y ü k ö l ç ekli m üş teriler aras ı nda direkt

yap ı lan ikili anla ş malar (İ A’ lar): Bu tip vadeli ticaret piyasan ı n b ü y ü k b ö l ü m ü n ü

olu ş turur.

- Arac ı lar vas ı tas ı yla yap ı lan ticaret: Ü reticilerin kendi aras ı nda veya ü reticilerle

t ü keticiler aras ı nda OTC’ de yap ı l ı r. Fiziksel teslimatl ı ya da nakit uzla ş mal ı

olabilir. Fiziksel teslimatl ı yap ı ld ığı nda ü retici ger ç ek zaman geldi ğ inde belli

miktardaki elektri ğ i teslimle y ü k ü ml ü d ü r.

- Finansal ara ç lar/t ü revler: Elektri ğ e ili ş kin ticari k âğı tlar ı n (menkul k ı ymetlerin) ve

t ü revlerin ticaretinin yap ı ld ığı piyasalar.

(14) ETD taraf ı ndan yap ı lan ba ş vuru, OTC’ de yap ı lan anla ş malardan bir k ı sm ı n ı n belli parametrelerine ili ş kin bilgilerin ETD ü yesi olan ve ekonomik b ü t ü nl ü k olarak bak ı ld ığı nda elektrik ü retim ve/veya tedari ğ i alan ı nda faal olan te ş ebb ü slerle payla şı lmas ı na ili ş kindir. Buna g ö re, enerji ticareti piyasas ı nda ş effafl ı k ve ö ng ö r ü lebilirli ğ in geli ş tirilmesi amac ı yla alt ı adet broker ile g ö r üş me sa ğ lanarak bunlar ı n arac ı l ığı yla yap ı lan i ş lemlerin verilerinin toplanarak yay ı mlanmas ı planlanmaktad ı r. [4] ETD, bu do ğ rultuda yap ı lacak bilgi payla şı m ı yla ama ç lar ı n ı n “ticaret ö ncesi ş effafl ığı art ı rmak de ğ il, OTC piyasaya ili ş kin bir veri taban ı olu ş turmak 2 Elektrik arzını ekonomik olarak optimize etmek amacıyla enerji santrallerinin güç sağlamak üzere tasarlandığı sıra.

3 Edward J. Anderson, Xinin Hu, D. Winchester, “Forward Contracts in Electricity Markets: The Australian Experience” Energy Policy 35, 2007, ss. 3089-90.

4 Muafiyet başvurusunun yapılışından bu yana bazı brokerlar faaliyetlerini askıya almış olduğundan piyasadaki aktif broker sayısının düştüğü, ticaret hacminin tekrar artmasıyla birlikte broker sayısının tekrar artacağının beklendiği belirtilmiştir.

ve bunlara ili ş kin analiz ve raporlamay ı m ü mk ü n k ı lmak” oldu ğ unu belirtmi ş tir.

Bildirime konu i ş lem kapsam ı nda esasen iki tip veri seti derlenerek payla şı lacakt ı r:

- Ticaret ş irketlerinden kat ı l ı mc ı lar ı n ve broker kat ı l ı mc ı lar ı n payla ş t ı klar ı i ş lemlere

ili ş kin verilerin, i ş lemlerin ger ç ekle ş ti ğ i haftay ı takip eden hafta i ç erisinde

toparlanmas ı ve payla şı lmas ı.

- İ leriye d ö n ü k ö ng ö r ü lebilirli ğ e katk ı sunmak amac ı yla, ilgili brokerlar ı n hafta

kapan ışı nda ellerindeki en iyi (en y ü ksek fiyatl ı) al ış ve en iyi (en d üşü k fiyatl ı)

sat ış tekliflerinin toplanarak, t ü m brokerlarda mevcut olan teklifler aras ı ndan en iyi

tekliflerin payla şı lmas ı.

(15) A ş a ğı da, ETD taraf ı ndan payla şı lmas ı planlanan verilere ait tablolar yer almaktad ı r.

Bu verilerin konsolide olmam ış hali MATR İ KS ve MONTEL FOREKS olmak ü zere iki

platformda h â lihaz ı rda yay ı mlanmaktad ı r. Tablolarda da g ö r ü ld üğü ü zere, i ş lem

yapan firmalar ya da brokerlar ı n kimli ğ ine dair veriler payla şı ma tabi de ğ ildir. [5]

Tablo 4: 25-29 Haziran/27-29 Temmuz 2018 Haftalarında Gerçekleşen İşlemler

İşlem Miktar Fiyat Op. Primi İşlem Günü Ürün Vadesi Ürün Tipi

Saati (MW) (TL/MWh) (TL/MWh) 29.07.2018 17:35 Q3.18 Fiz. Bazyük 5 218,00 -

[5] Cal= Calender (yıllık), Q= Quarter (üç aylık), Fiz=fiziksel (teslimat yükümlülüğü), Fin=Finansal (nakit

uzlaştırmalı), H= Half (altı aylık), Op=Opsiyon (sözleşmesi), Y=Yıl, M=Ay, PNC=fiyat ve/veya miktar

bilgisi gizli olan sözleşmeler (“private and confidential”).

İşlem Miktar Fiyat Op. Primi İşlem Günü Ürün Vadesi Ürün Tipi

Saati (MW) (TL/MWh) (TL/MWh) 28.06.2018 11:06 Q4.18 Fiz. Bazyük 5 233,00 -

Kaynak: Bildirim Formu ve Cevabi Yazılar

M+1 Tem.18 214 5 216 5

Kaynak: Bildirim Formu

G.2.2. ETD’ nin Ba ş vuruya Konu Alivre S ö zle ş meleri ve Bilgi De ğ i ş imine İ li ş kin

A çı klamalar ı

(16) OTC'de ger ç ekle ş en ticaret kontratlar ı temelde ileri do ğ ru g ü nl ü k, haftal ı k, ayl ı k,

ç eyreklik, yar ı y ı ll ı k ve y ı ll ı k vadelere sahip fiziksel veya finansal kontratlard ı r. OTC’ de

standart olmayan ü r ü nlerin de ticareti yap ı ld ığı ndan veri setlerinin arkas ı ndaki ü r ü nler

ancak genel olarak s ı n ı fland ı r ı labilmekte olup bu s ı n ı fland ı rma a ş a ğı daki ş ekilde tarif

edilmi ş tir:

- Vadelerine g ö re: G ü n ö ncesi, i ç inde bulunulan haftan ı n kalan k ı sm ı, hafta ö ncesi,

i ç inde bulunulan ay ı n kalan k ı sm ı, ay ö ncesi (bir veya birden fazla ayl ı k

olabilmektedir), i ç inde bulunulan ç eyre ğ in kalan k ı sm ı, ç eyrek ö ncesi (bir veya

birden fazla ç eyreklik olabilmektedir), i ç inde bulunulan yar ı y ı l ı n kalan k ı sm ı, yar ı y ı l

ö ncesi (bir veya birden fazla yar ı y ı ll ı k olabilir), i ç inde bulunulan y ı l ı n geri kalan

k ı sm ı, y ı l ö ncesi, i ç inde bulunulan tarihten bir sonraki y ı l ı n ayn ı tarihine kadarki

d ö nem vadeleri i ç in yap ı lan s ö zle ş meler.

- Teslimat ve uzla ş ma t ü rlerine g ö re: Fiziksel teslimatl ı ü r ü nler, s ö zle ş menin

y ü r ü rl ü k s ü resi i ç erisinde sat ı c ı taraf ı n al ı c ı tarafa fiziki olarak elektrik teslimat ı

yapmas ı n ı ve al ı c ı taraf ı n da bu elektri ğ i teslim almas ı n ı i ç ermektedir.

S ö zle ş meye konu teslimat, piyasa i ş letmecisi olan Enerji Piyasalar ı İş letme A. Ş.

(EP İ A Ş) nezdinde İ A bildirimi yap ı lmas ı suretiyle ger ç ekle ş mektedir. Taraflardan

herhangi birinin bu bildirimi yapmamas ı halinde s ö zle ş mede belirlenen yapt ı r ı mlar

ge ç erli olmaktad ı r. Finansal uzla ş mal ı ü r ü nler ise tamamen elektrik fiyat ı n ı n

s ö zle ş menin y ü r ü rl ü kte oldu ğ u tarihteki fiyat ı na ili ş kin bir s ö zle ş medir. Bu

s ö zle ş melerde herhangi bir fiziki teslimat ger ç ekle ş memekte ve s ö zle ş menin

uygulanma tarihi geldi ğ inde s ö zle ş me h ü km ü n ü tamamlamaktad ı r.

- Ü r ü n i ç eriklerine g ö re: Baz y ü k (g ü n ü n her saati), puant [6] (sabah 08:00-ak ş am

20:00) ve puant d ışı ü r ü nler (g ü n ü n puant saatleri d ışı ndaki saatler).

(17) OTC’ de ticaret, taraflar ı n kendi aralar ı nda do ğ rudan olabildi ğ i gibi broker arac ı l ığı ile de yap ı labilmektedir. Broker arac ı l ığı yla yap ı lan ticarette al ı c ı ve sat ı c ı firmalar fiyat ve hacim bilgileri ile varsa baz ı genel s ö zle ş me ş artlar ı n ı brokera bildirmektedir. İ ki taraf ı n ayn ı fiyat ve hacimde bulu ş mas ı halinde i ş lem ger ç ekle ş mektedir. Bu i ş lem kar şı l ığı nda broker bir komisyon ü creti almaktad ı r. Bu ü cret genel olarak sabit olmamakla birlikte 0.05 TL/MWh mertebesindedir. Firmalar i ş lem yapt ı klar ı firmalar ı n kim oldu ğ unu e ş le ş me yap ı ld ı ktan sonra öğ renmektedirler. Bu a ş amadan ö nce iki taraf da kar şı taraf ı n kim oldu ğ unu bilmemektedir. İş lemin tamamlanmas ı n ı n ard ı ndan taraflar kar şı l ı kl ı olarak i ş leme dair protokolleri onaylamaktad ı r. İş lemin fiziksel teslimatl ı olmas ı halinde teslimat zaman ı yakla ş t ığı nda taraflarca EP İ A Ş nezdinde İ A bildirimleri yap ı lmaktad ı r. Finansal/nakdi uzla ş t ı rmal ı ü r ü nlerde ise s ö zle ş me ş artlar ı gere ğ i kar şı l ı kl ı ö demeler ger ç ekle ş tirilmektedir.

(18) Enerji ticaretinin yo ğ un oldu ğ u senelerde say ı s ı h ı zla artan brokerlar arac ı l ı k hizmetinden gelir elde etmeyi ama ç lamakta olup ö zellikle son birka ç y ı lda i ş lem hacimleri azalm ış t ı r. Brokerlara ba ş vurulmas ı n ı n temel belirleyicisinin arac ı l ı k komisyonlar ı n ı n d üşü k olmas ı ve brokerlara olan g ü ven oldu ğ u belirtilmektedir. Bu ba ğ lamda brokerlar ı n faaliyetlerinin ş effafla ş mas ı ile ş u faydalar ı n ortaya çı kaca ğı savunulmaktad ı r: Yeni geli ş tirilen bir ü r ü n ü n likiditesini art ı rmak, farkl ı brokerlar b ü nyesinde ç e ş itli bantlarda i ş lem g ö ren ü r ü nler i ç in fiyatlar ı n g ü venilir bir ş ekilde olu ş mas ı ve ticaretin h ı zlanmas ı.

(19) Brokerlar al ış ve sat ış taraf ı ndaki teklifleri yaz ış ma, telefon veya elektronik platformlar arac ı l ığı ile birle ş tirerek taraflar ı n toptan elektrik ticaretini ger ç ekle ş tirmekte ve kendi pazar yerlerini olu ş turmaktad ı r. Brokerlar ayr ı ca, al ış ve sat ış tekliflerini sunmak ve uygun teklifleri e ş le ş tirmenin yan ı s ı ra e ş le ş tirme ö ncesi taraflar ı n risk y ö netimi s ü re ç lerine de katk ı da bulunmaktad ı r. Brokerlar kendilerine ula ş an teklifleri anonim ş ekilde duyurma s ü re ç lerini mesajla ş ma, telefon veya ticaret sistemleri ekranlar ı arac ı l ığı ile yapmaktad ı r. Teklife kar şı l ı k ald ı klar ı nda, i ş lem taraflar ı n ı n e ş le ş meye uyumlu olup olmad ığı n ı n kontrol ü n ü yapmakta ve uygunluk durumunda e ş le ş tirmektedirler.

(20) Bir ticaret platformu kullan ı l ı yor ise girilen bir teklifte, t ı klama usul ü (click trade) ile veya tekliflerin ayn ı fiyatta bulu ş mas ı (matching) sonucu i ş lem ger ç ekle ş ebilir. İş lem ger ç ekle ş tikten sonra broker veya sistem, taraflar ı kim ile i ş lem ger ç ekle ş tirdi ğ i ve i ş lem ko ş ullar ı ile ilgili haberdar etmektedir. Teklif duyurma ve i ş lem yapma s ü re ç leri, e ğ er mesajla ş ma yolu kullan ı l ı yorsa, genellikle t ü m d ü nyada bankac ı l ı k ve finans sekt ö r ü nde de yayg ı n olarak kullan ı lan Reuters Eikon arac ı l ığı yla yap ı lmaktad ı r. Elektronik ortamlarda yap ı lan i ş lemler ise MATR İ KS veya TRAYPORT'un sundu ğ u sistemler arac ı l ığı ile yap ı lmaktad ı r. MATR İ KS ve TRAYPORT brokerlara e ş le ş me sistemi, e ş le ş me ö ncesi kurallar ı y ö neten ticaret ö ncesi risk y ö netimi sistemi, m üş teri y ö netim ekranlar ı ve kendi piyasalar ı n ı izleyebilecekleri ekranlar sunmaktad ı r.

6 Peak

(21) Ayn ı firmalar teklif veren toptan ticaret firmalar ı na da ticaret ekranlar ı sunmaktad ı r. Ticaret firmalar ı ekranlar arac ı l ığı ile al ış ve sat ış tekliflerini girmekte, girilen teklifler broker ı n ticaret ö ncesi risk y ö netimi sistemlerinden ge ç ip, e ş le ş me makinesine gelmekte ve orada e ş le ş mektedir. E ş le ş me sonu ç lar ı yine ticaret ekranlar ı nda g ö r ü nt ü lenmektedir.

(22) ETD taraf ı ndan sunulan bilgilere g ö re, OTC piyasas ı nda elektrik ticareti yapabilmek ya da bu pazarlarda ger ç ekle ş en i ş lemlere ili ş kin veri yay ı mc ı l ığı faaliyetini y ü r ü tebilmek i ç in herhangi bir giri ş engeli bulunmamaktad ı r. OTC piyasas ı na giri ş i ç in engel kabul edilebilecek tek unsur EPDK’ dan lisans alma ş art ı d ı r fakat bu durum sadece fiziksel teslimatl ı elektrik ticareti i ç in ge ç erli olup finansal ü r ü nlerin ticareti i ç in bu zorunluluk bulunmamaktad ı r. ETD’ ye g ö re, bu piyasadaki ö nemli fakt ö r olan know-how unsuru i ç in ise piyasa kat ı l ı mc ı lar ı ve temsilcileriyle olan ileti ş im ba ğ lar ı ö nem ta şı maktad ı r. Fiziksel teslimatl ı ticaret haricindeki faaliyetleri y ü r ü tmek ileti ş im teknolojilerine dayal ı oldu ğ undan taraflar ı n T ü rkiye’ de bulunmas ı na dahi gerek olmayabilmektedir.

(23) ETD, Avrupa’ da OTC’ de yap ı lan i ş lemlerin sonu ç lar ı n ı n, T ü rkiye’ de ve d ü nyada borsa i ş lem sonu ç lar ı n ı n da ğı t ı m ı na benzer ş ekilde veri da ğı t ı c ı lar ı taraf ı ndan da ğı t ı ld ığı n ı belirtmektedir. Veri da ğı t ı m ı, brokerlar ı n belirledikleri kurallar ç er ç evesinde genellikle haftal ı k veya g ü n sonu format ı nda yap ı lmaktad ı r. Veri da ğı t ı m ı g ö n ü ll ü l ü k esas ı na g ö re ger ç ekle ş tirilmekte olup piyasa ş effafl ığı n ı sa ğ lamaya, piyasaya yat ı r ı mc ı ve oyuncu ilgisinin artmas ı na, piyasaya dair daha nitelikli, do ğ ru analiz ve tahminlerin yap ı lmas ı na yard ı mc ı olmaktad ı r.

(24) ETD taraf ı ndan sunulan bilgilere g ö re, vadeli elektrik piyasas ı n ı n olu ş turulmas ı n ı n ana amac ı, ü retici ve t ü keticilerin gelecekteki kazan ç ve maliyetlerini riskten korumalar ı d ı r. Vadesi hen ü z gelmemi ş olan e ş le ş en tekliflerin ilgili taraflar ı n bilgileri anonim tutularak piyasaya duyurulmas ı ndaki ama ç, piyasaya g ö sterge bir fiyat sunmakt ı r. Buna g ö re, piyasada i ş lem yapmay ı d üşü nen di ğ er tacirler ilgilendikleri ü r ü n ü n (ileri vadeli elektrik teslimat ı ü r ü n ü) piyasada hangi fiyattan ticaret edildi ğ ini g ö rebilir (fair value) ve kendi kararlar ı n ı vermek i ç in bir de ğ erlendirme kriteri olarak alabilirler.

(25) Her ne kadar ba ş vuru konusu OTC piyasalar ı na ili ş kin olsa da standardize vadeli ü r ü nlerin ticaretinin yap ı ld ığı Vadeli İş lem ve Opsiyon Piyasas ı (V İ OP) elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerine ili ş kin veri payla şı m ı uygulamalar ı ETD taraf ı ndan benchmark olarak sunulmaktad ı r. ETD, Borsa İ stanbul A. Ş.’ de (B İ ST) i ş lem g ö ren t ü m kontrat ve ü r ü nlerde (vadeli elektrik kontratlar ı d â hil) e ş le ş en tekliflerin fiyat ve miktar ı n ı n an ı nda yay ı mland ığı n ı ifade etmektedir.

(26) Di ğ er yandan, piyasada al ış ve sat ış teklifleri yay ı mlansa da e ş le ş me fiyat ı n ı n al ış ve sat ış teklifinden farkl ı bir seviyede olabilece ğ i ifade edilmektedir. Ö rne ğ in, 2020 vadeli fiziksel teslimatl ı elektrik ü r ü n ü, piyasada 300 TL/MWh al ış ve 360 TL/MWh sat ış teklifleri mevcutken 355 TL/MWh’ ten i ş lem g ö rebilmektedir. Ayn ı anda Ekim 2019 vadeli fiziksel teslimatl ı elektrik ü r ü n ü, piyasada 285 TL/MWh al ış ve 310 TL/MWh sat ış teklifleri mevcutken 297 TL/MWh’ ten i ş lem g ö rebilmektedir. ETD, farkl ı vadelerdeki elektrik ü r ü nlerinin, elektrik fiyat ı na etki eden fakt ö rlerin ilgili vadelerde de ğ i ş iklik g ö sterebilmesinden ö t ü r ü ç ok farkl ı fiyat seviyelerinden i ş lem g ö rebilmekte oldu ğ unu; al ış /sat ış tekliflerinin birbirinden uzak oldu ğ u durumlarda ilgili ü r ü n ü n piyasa de ğ erinin yaln ı zca e ş le ş en tekliflerin yay ı nlanmas ı ile m ü mk ü n oldu ğ unu belirtmektedir. Bu kapsamda, ETD’ ye g ö re; e ş le ş en tekliflerin (ticareti ger ç ekle ş en ü r ü nlerin) piyasaya zaman ı nda duyurulmas ı ilgili ü r ü n ü n piyasa de ğ eri hakk ı nda

ü retici ve t ü keticilere en do ğ ru bilgiyi sa ğ layarak taraflar ı n mevcut pozisyonunu de ğ erleme (risk y ö netimi) yapabilmelerine olanak tan ı yacakt ı r. Bu sayede ticaretin daha ş effaf ve g ü venilir bir ortamda yap ı labilmesine olanak sa ğ layacakt ı r. Aksi durumda yani bu bilginin yay ı nlanmamas ı halinde ise piyasa likiditesinin takip edilmesini de engelledi ğ i i ç in ü retici ve t ü keticilerin piyasadaki al ı m/sat ı m kararlar ı n ı olumsuz etkileyebilecektir.

(27) ETD taraf ı ndan sunulan a çı klamalara g ö re ba ş vuruya konu verilerin yay ı mlanmas ı, İ A yapmak isteyen firmalar ı n al ı m ve sat ı m y ö n ü nde kendileri i ç in en uygun fiyat ı bulmalar ı na hizmet edecektir. Firmalar, vadeli i ş lemlerin g ü ncel fiyatlar ı na dair bilgi sahibi olmak i ç in piyasay ı takip etmek durumunda olup piyasay ı s ü rekli takip eden brokerlardan bilgi almaktad ı r. Brokerlar ise yapt ı klar ı i ş lem herhangi bir gizlilik ş art ı i ç ermiyorsa ger ç ekle ş en t ü m i ş lemleri (al ı c ı /sat ı c ı bilgisi hari ç; d ö nem, miktar, fiyat, kontrat tipi (finansal/fiziksel) bilgileri d â hil) piyasa oyuncular ı yla e-posta yoluyla payla ş mak istemektedir. Bu payla şı m zorunlu olmamakla birlikte kat ı l ı mc ı lar ı n bilgilenmesini ve vadeli piyasada i ş lem yapmalar ı n ı kolayla ş t ı rmaktad ı r.

G.2.3. ETD’ nin Vadeli Piyasa Fiyatlar ı ile Spot Fiyatlar Aras ı ndaki İ li ş kiye Y ö nelik A çı klamalar ı

(28) Yukar ı da da yer verildi ğ i ü zere, yay ı mlanmas ı planlanan bu veriler, piyasadaki al ı c ı ve sat ı c ı lar ı n risk y ö netimi i ç in bir referans noktas ı olu ş turmaktad ı r. Spot piyasada ger ç ekle ş en fiyatlar o anda ger ç ekle ş mekte olan girdilerin maliyetleri, arz-talep durumu, emtia fiyatlar ı, dolar kuru gibi fakt ö rlerden etkilenmektedir. Vadeli piyasalarda fiyatlama yap ı l ı rken i ş lem g ö ren kontrat ı n kapsad ığı tarihte ger ç ekle ş mesi beklenen arz-talep, emtia fiyatlar ı, hava olaylar ı hesap edilmektedir. Bu sebeple her ne kadar spot fiyat, “referans fiyat” olarak bilinse de uzun vadeli yat ı r ı mlar i ç in ileriye d ö n ü k vadeli ü r ü n fiyatlar ı ç ok daha fazla ö nem ta şı maktad ı r. Likit bir piyasada farkl ı kat ı l ı mc ı lar ı n analizlerinin katk ı s ı yla ger ç ekle ş mekte olan i ş lemlerin ortaya çı kard ığı veri seti, sekt ö rde uzun vadeli yat ı r ı mlar i ç in ilgililer taraf ı ndan ula şı labilecek bir referans fiyat olu ş turmaktad ı r. Olu ş an referans fiyatlar gelece ğ e y ö nelik fiyat sinyali sa ğ lamakta, ö ng ö r ü lebilirli ğ i art ı rarak yerli ve yabanc ı yat ı mc ı lar ı n yat ı r ı m kararlar ı n ı etkilemektedir. Ö zellikle fiziksel teslimatl ı vadeli ü r ü nlerin ticaretiyle olu ş acak uzun d ö nemli fiyatlar en g ü venilir sinyaller olmakta ve bu ticaret h â lihaz ı rda sadece OTC piyasas ı nda ger ç ekle ş mektedir. ETD taraf ı ndan iletilen vadeli elektrik s ö zle ş melerinin i ş lem g ö rd üğü /g ö rece ğ i piyasalar ı n kar şı la ş t ı rmas ı na a ş a ğı da yer verilmi ş tir:

-Sadece belli vadelerde finansal kontratlar işlem görmektedir.

-Sözleşmeler standarttır ve merkezi karşı taraf görevi gören

-Firmalar teminat vermek zorundadır.

-Hem alıcı hem satıcı teminat sağlamak zorundadır.

-Sadece belli vadelerde fiziksel kontratlar işlem görmektedir.

-Sözleşmeler standarttır ve merkezi karşı taraf görevi gören EPİAŞ

Vadeli Elektrik Piyasası mevcuttur. Karşı taraf riski bulunmamakta olup bu riski EPİAŞ

(VEP) 7

üstlenmektedir.

(EPİAŞ)

-Firmalar teminat vermek zorundadır.

-Hem alıcı hem satıcı teminat sağlamak zorundadır.

7 2020 yılında EPİAŞ bünyesinde devreye girecektir. Önceki adı “İleri Tarihli Elektrik Piyasası” (İTEP) iken sonradan VEP olarak adlandırılmıştır.

-Yalnızca standart ürünler işlem görmemekte; günlük hatta saatlik

ürünler dâhil olmak üzere gerek fiziksel gerek finansal kontratlar

işlem görmektedir.

-Sözleşmeler standart değildir ve taraflar birbirleriyle muhatap

olmaktadır. Karşı taraf riski bulunmaktadır.

OTC

-Firmaların teminat verip vermemeleri kendi isteklerine bağlıdır.

Finansal sıkıntı yaşanan dönemlerde teminat yükü açısından OTC,

VEP’e göre avantajlı hale gelmektedir.

-Fiziksel ürünün alıcısı teminatlandırılmakta; satıcıda ise böyle bir

yükümlülük bulunmamaktadır.

Kaynak: Cevabi Yazı

(29) Spot piyasa fiyatlar ı ile vadeli s ö zle ş melerin fiyatlar ı aras ı ndaki ili ş ki bak ı m ı ndan; OTC’ de yap ı lan ticaretin ü r ü n ü n spot piyasadaki uzla ş t ı rma fiyat ı olu ş madan ö nce yap ı l ı p ü r ü n ü n vade ba ş lang ı c ı ndan ö nce tamamland ığı; ü r ü n ü n spot piyasadaki uzla ş t ı rma fiyat ı n ı n ise teslimat ı n ya da vadenin ba ş lamas ı ndan itibaren vade boyunca olu ş an fiyatlar ü zerinden hesapland ığı a çı klamalar ı yap ı lm ış t ı r. Dolay ı s ı yla ETD’ ye g ö re OTC piyasada i ş lemlerin ger ç ekle ş ti ğ i fiyatlar ile spot fiyatlar [8] aras ı nda anlaml ı bir ili ş ki kurulmas ı m ü mk ü n g ö r ü lmemektedir.

(30) Di ğ er taraftan, ETD’ ye g ö re son t ü keticiye (serbest t ü keticiler) sat ı lan sabit enerji bedelleri genellikle OTC’ ye g ö re fiyatland ığı ndan ba ş vuruya konu verilerin yay ı mlanmas ı piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n ve son t ü keticinin lehine olacakt ı r. Şö yle ki; OTC’ de her bir kontrat i ç in ne kadar ç ok al ı m-sat ı m teklifi verilirse piyasan ı n derinle ş mesi o ö l çü de artt ığı ndan rekabet de artmaktad ı r. Sunulan bilgilere g ö re, ger ç ekle ş en i ş lemlerin piyasa oyuncular ı na duyurulmas ı ile “adil fiyat”ı n tespiti kolayla ş maktad ı r.

G.2.4. Ba ş vuruya Konu Veri Setlerinin ETD taraf ı ndan Yay ı mlanmas ı n ı n Ö nemine İ li ş kin A çı klamalar

(31) ETD, ba ş vuruya konu veri setlerinin b ü nyesinde bulunan te ş ebb ü slerle payla şı lmas ı n ı n ve dolay ı s ı yla normalde opak olan OTC piyasalar ı n ı n ş effafla ş mas ı n ı n bu piyasalarda i ş lem yapan/yapacak olan akt ö rlerin g ü veninin kazan ı lmas ı bak ı m ı ndan ö nemli oldu ğ unu ifade etmektedir. Kendilerinin bu veri setlerini yay ı mlamas ı n ı n rasyonalitesini ise ş u hususlarla a çı klamaktad ı r:

- “Enerji ticareti sekt ö r ü ndeki tek sivil toplum kurulu ş u” olmalar ı,

- “T ü m payda ş larca g ü venilir kurumlardan biri olarak kabul edilmeleri,”

- Bir ç ok piyasa kat ı l ı mc ı s ı n ı ç at ı s ı alt ı nda bulundurmalar ı sonucu kapsay ı c ı bir

dernek olmalar ı,

- Kendilerince yay ı mlanacak olan verilerin “do ğ rulu ğ u ve g ü venilirli ğ i” nin y ü ksek

olaca ğı,

- ETD’ nin kendisinin piyasa kat ı l ı mc ı s ı olmamas ı sebebiyle menfaat ç at ış mas ı n ı n

s ö z konusu olmamas ı.

(32) Ö te yandan, ETD’ ye bahse konu veri setlerinin EP İ A Ş b ü nyesindeki Ş effafl ı k Platformu’ nda yay ı mlanmas ı ihtimaline ili ş kin g ö r üş leri sorulmu ş tur. Cevaben; OTC piyasa i ş lemlerinin d ü zenlemeye tabi olmay ı p organize piyasa i ş letmecisi olan EP İ A Ş taraf ı ndan kontrol ya da takip alt ı nda da olmad ığı; [9] bu sebeple bu piyasadaki

[8] Gün öncesi piyasa da (GÖP) oluşan piyasa takas fiyatı (PTF) fiyatı.

9 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'na EPİAŞ'ın yalnızca organize piyasaların işletimine ilişkin görevleri bulunmaktadır.

i ş lemlere ili ş kin verilerin EP İ A Ş'ta bulunmad ığı ve dolay ı s ı yla Ş effafl ı k Platformu’ nda yay ı mlanmas ı n ı n s ö z konusu olmad ığı belirtilmi ş tir.

(33) Di ğ er yandan, ETD taraf ı ndan sunulan a çı klamalara g ö re; ETD ve EP İ A Ş haricinde bir üçü nc ü taraf ç a bu verilerin yay ı mlanmas ı n ı n ilgili taraf ı n g ü venilirli ğ i, tarafs ı zl ığı ve do ğ ru verilere ula ş abilirli ğ i konusunda bir endi ş e bulunmamas ı halinde herhangi bir dezavantaj ı olmayacakt ı r. B ö yle bir payla şı m ı n ö n ü nde bilinen bir mevzuat engeli bulunmamakla birlikte bu t ü r bir veri payla şı m ı n ı n ö n ü ndeki pratik engel, OTC piyasa verilerine üçü nc ü taraflar ı n eri ş mesindeki zorluk ve piyasa ile ilgili veri payla şı m ı konusunda herhangi bir üçü nc ü taraf ı n g ü venilir bir muhatap olarak kabul edilmesinin zaman alabilecek olmas ı d ı r.

G.2.5. Elektrik Toptan Sat ış Piyasalar ı, Pazar Yerleri ve Kullan ı lan Ara ç lar

(34) Piyasalar zaman bak ı m ı ndan spot (cari, ger ç ek zamanl ı) ve vadeli olmak ü zere ikiye ayr ı lmaktad ı r. Spot piyasalarda al ı m sat ı ma konu mal ve hizmetin bedelinin ö denmesi ve teslimi hemen hemen ayn ı g ü n/hafta i ç inde ger ç ekle ş irken vadeli piyasalarda (İ A, OTC, fiziksel teslimatl ı vadeli i ş lem piyasalar ı ve t ü revler) var ı lan anla ş ma ç er ç evesinde bu s ü re daha uzun olmaktad ı r. Spot fiyatlar do ğ rudan piyasa ko ş ullar ı n ı yans ı t ı rken vadeli fiyatlar daha ç ok beklentileri yans ı tmaktad ı r.

(35) ETD’ nin ba ş vurusunun a çı klanmas ı ndan da anla şı ld ığı ü zere, elektrik ticaretinin; teslimat ı n ba ş lama zaman ı, teslimat ı n s ü resi (ö rne ğ in bir g ü n, bir ay boyunca her g ü n ya da t ü m mevsim gibi) ve teslimat ı n saatleri (baz y ü k, 12 saatlik puant d ö nem vs.) boyutlar ı bulunmakta olup tek bir ü r ü n (ö rne ğ in Haziran 2018 10 MW Puant) teorik olarak teslimattan y ı llar ö nce herhangi bir zamanda potansiyel ticarete konudur. [10] Toptan elektrik ticareti borsalarda ya da OTC’ de (tamamen arac ı s ı z ikili ya da broker vas ı tas ı yla) ger ç ekle ş tirilmektedir. OTC’ deki ticaret ekran bazl ı bir sistemle (merkezi, elektronik bir platform) ger ç ekle ş mektedir. [11] Burada brokerlar bir anlamda piyasa i ş letmecisi gibi i ş lev g ö rmektedir. Her ne kadar OTC’ deki ticarette serbesti s ö z konusu olsa da (ü r ü nler ve ş effafl ı k/bildirim y ü k ü ml ü l ü kleri) a ş a ğı da da anlat ı laca ğı gibi 2008 y ı l ı k ü resel finansal krizi sonras ı buradaki ticarette de merkezi kar şı taraf olmas ı ve ticaretin belli seviyede d ü zenlemeye tabi k ı l ı nmas ı na y ö nelik ç abalar s ö z konusu olmu ş tur. Zaman zaman OTC’ ye d â hil edilse de piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n tamamen ikili olarak imzalad ığı anla ş malar (İ A’ lar) piyasa i ç in g ö r ü nmezdir. [12] Bu anla ş malar dikey b ü t ü nle ş ik (ü retim ve tedarik/perakende sat ış) olan firmalarca yap ı lm ış sa bu anla ş malar da piyasa i ç in g ö r ü nmez [13] niteliktedir. İ ngiltere’ de, TRAYPORT’ un platformunda ü yelik ile OTC fiyatlar ı g ö r ü nt ü lenebilmektedir. [14]

(36) Elektrik toptan sat ış ticareti, ö ncelikle spot ve vadeli olmak ü zere ikiye ayr ı lmaktad ı r. Genel olarak spot ticarette, al ı c ı ve sat ı c ı aras ı nda “0” zaman ı nda anla ş ma 10 Bununla beraber bu ürünün piyasası özellikle teslimat zamanı yaklaştığında daha likit olabilir.

[11] ABD’de ICE OTC, CME ve ClearPort bilgi-işlem altyapısı kullanılırken İngiltere’de ve Avrupa’da Trayport, EPEX Spot Eurolight altyapıları kullanılmaktadır. Compet ition and Markets Authority, Energy Market Investigation, Final Report, 24.06.2016; Jonas Viktor van Stappen, Energy Market Surveillance in the EU and US: A Study of Market Designs, Regulations and Detection Algo rithms, Thesis, KTH School of Industrial Engineering and Management, Stockholm, 2018, s. 24.

12 Elbette bu anlaşmalar da uzlaştırma hesaplarında dikkate alınmak üzere piyasa işletmecisine yani EPİAŞ’a bildirilmektedir. Özel hukuk hükümlerine tabi bu anlaşmalar için getirilmiş herhangi bir kısıt bulunmamaktadır.

[13] Bu tür anlaşmalardan bazıları mesafeli (arm’s length) yapılırken bazıları tamamen hesaplar arası transferden ibarettir.

[14] CMA, 2016, Ek 6.1-5. Tarafların kimlikleri gizli tutulmaktadır. Piyasa geliştikçe ayrıca ICIS Heren gibi “fiyat raporlayan şirketler” de faaliyet göstermektedir.

yap ı lmakta ve hem ilgili ü r ü n an ı nda teslim edilmekte, hem de al ı c ı an ı nda ö demeyi ger ç ekle ş tirmeyi kabul etmektedir. Vadeli s ö zle ş melerde ise taraflar “0” zaman ı nda teslimat ı daha sonraki bir zamanda yapmak ü zere anla ş maktad ı r. Vadeli piyasalarda bu ş ekilde “pozisyon” [15] al ı nmas ı n ı n sebebi, vade zaman ı ndaki (spot) fiyat ı n belirsiz olmas ı d ı r. Oyuncular, gelecekteki spot fiyat ı n kendileri aleyhine olmas ı riskine katlanmak yerine fiyat ı bug ü nden garanti etmek i ç in vadeli s ö zle ş me yapmay ı tercih etmektedir.

(37) Elektrik sekt ö r ü nde spot piyasa, piyasa i ş letmecisi EP İ A Ş taraf ı ndan i ş letilen G Ö P ve g ü n i ç i piyasas ı (G İ P) ile sistem i ş letmecisi T ü rkiye Elektrik İ letim A. Ş. (TE İ A Ş) taraf ı ndan uzla ş t ı rmas ı yap ı lan ger ç ek zamanl ı piyasalara [dengeleme g üç piyasas ı (DGP) ve yan hizmetler] i ş aret etmektedir. [16] Vadeli piyasalar, spot piyasalar ı n aksine anla ş malar ı n bug ü nden yap ı ld ığı ve y ü k ü ml ü l ü klerin ilerideki bir tarihte yerine getirildi ğ i piyasalar olup organize borsalarda (V İ OP-B İ ST) vadeli i ş lem (futures) s ö zle ş meleri ve opsiyon s ö zle ş meleri i ş lem g ö r ü rken, tezgah ü st ü olarak -i ş bu ba ş vurunun konusunu da olu ş turan- alivre (forward) s ö zle ş meleri ve takas (swap) s ö zle ş melerinin ticareti yap ı lmaktad ı r. İ A’ lar da vadeli piyasalar ı n i ç inde de ğ erlendirilmektedir. A ş a ğı daki ş ekilde ü lkemizdeki elektrik toptan sat ış piyasalar ı g ö sterilmektedir:

Şekil 1: Türkiye Elektrik Toptan Satış Piyasaları

Kaynak: EPİAŞ

15 Alımlarda uzun pozisyon; satışlarda kısa pozisyon.

16 GÖP, her bir teslim gününden önceki gün elektrik piyasası katılımcılarının alış-satış yapmalarına imkân sunmaktadır. Katılımcılar her gün saat 12.30’a kadar ertesi gün için tekliflerini girmekte ve EPİAŞ tarafından “Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği” kapsamında saatlik fiyatlar hesaplanarak kamuoyunun bilgisine sunulmaktadır. Bu piyasa ile teslimat günündeki saatlik arz-talep dengesi bir gün önceden sağlanmaktadır. GİP ise teslimat öncesi gün 18.00’dan, teslimattan bir saat öncesine kadar katılımcıların işlem yapmalarına imkân tanımaktadır. Bu piyasalarda işlemleri neticesinde piyasa katılımcılarına oluşan borç-alacak durumu günlük avans ödemeleriyle yürütülmektedir. İlgili piyasalardaki işlemler, katılımcıların beyan ettikleri İA’lar, DGP ve Yan Hizmetler Piyasası’ndaki işlemler neticesinde oluşan fiziki yükümlülüğüne ilişkin olarak sayaç verileri doğrultusunda aylık uzlaştırma gerçekleştirilmektedir. Uzlaştırma neticesinde katılımcılara borç, alacak bildirimleri yapılmaktadır.

(38) Vadeli s ö zle ş melere, s ö zle ş menin de ğ erinin temelinin alttaki emtiaya ba ğ l ı olmas ı ve ihtiyaca binaen ortaya çı kmas ı dolay ı s ı yla “t ü rev” (derivatives) de denilmekte olup a ş a ğı da bu s ö zle ş melerden yayg ı n olanlar ı n ö nemli nitelikleri a çı klanmaktad ı r.

belirlendiği vadeli işlemler. Fiziksel teslim (uzlaşma) esastır. 17

Vadeli İşlem Sözleşmeleri (futures) Vade, sözleşme büyüklüğü, alınacak teminatlar, fiyat

adımları, işlem kriterleri gibi unsurların ilgili borsalarda

(halihazırda VİOP) belirlendiği vadeli işlemler. Nakit uzlaşma

esastır. 18

Takas Sözleşmeleri OTC’de ticareti yapılan, iki tarafın belirli bir zaman diliminde

ödemelerinin karşılıklı olarak değişimine ilişkin finansal

sözleşmeler.

Opsiyon Sözleşmeleri Organize borsalarda işlem gören ve alıcıya ilerideki bir tarihte

bugünden belirlenen bir fiyat üzerinden ilgili menkul kıymeti

satın alma veya satma hakkı tanıyan standartlaşmış

sözleşmeler.

Kaynak: Zafer Korkulu, Serbestleşmiş Elektrik Piyasalarında Türev Araçların Kullanılması, Vadeli

İşlem ve Opsiyon Piyasaları, EPDK Uzmanlık Tezi, Mart 2006.

(39) OTC s ö zle ş meleri her ne kadar standart olmasa ve taraflar ı n ihtiya ç lar ı na g ö re ş ekillense de Avrupa Elektrik Ticareti Federasyonu gibi kurulu ş larca standartla ş m ış halleri de mevcuttur. Tezgah ü st ü piyasa ile organize borsalar ı ay ı ran en ö nemli unsurlar ş unlard ı r: i) OTC’ de borsadaki gibi bir takas kurumunun (merkezi kar şı taraf) s ö z konusu olmamas ı ndan dolay ı kar şı taraf riskinin mevcut olmas ı ii) OTC’ de ticareti yap ı lan fiziksel teslimatl ı alivre s ö zle ş melerinin bir ikinci el piyasas ı n ı n olmamas ı iii) Bir ö nceki madde ile de ba ğ lant ı l ı olarak OTC’ deki ticaretin standardize olmamas ı.

(40) Vadeli piyasalar ı n (İ A’ lar dahil) elektrik ticaretinde kullan ı lmas ı arzulanan bir olgu olup depolanamayan, talep esnekli ğ inin olduk ç a d üşü k oldu ğ u ve S İ (ü lkemizde TE İ A Ş) taraf ı ndan arz ve talebin her an dengede tutulmas ı n ı n zorunlu oldu ğ u elektrik piyasalar ı nda spot fiyatlar [19] olduk ç a dalgal ı seyir izleyebilmektedir. Vadeli piyasalar bu ba ğ lamda piyasa kat ı l ı mc ı lar ı na elektri ğ in ilerideki fiyat ı n ı sabitlemeye hizmet ederken, S İ de g ö rece dengeli bir sistem sa ğ layarak spot/ger ç ek zamanl ı elektrik fiyatlar ı ndaki oynakl ığı azaltabilmektedir.

(41) Alivre s ö zle ş meleri; haftal ı k, ayl ı k, mevsimlik ve y ı ll ı k d ü zenlenebilmektedir. Taraflar bir kez s ö zle ş me ko ş ullar ı ü zerinde anla ş t ı klar ı zaman sistem dengesinden sorumlu sistem i ş letmecisini anla ş man ı n ko ş ullar ı ndan haberdar etmekte olup (fiyat bilgisi sunmamaktad ı r) [20] b ö ylece vade zaman ı ndaki dengesizliklerin belirlenmesi [21] sa ğ lanabilmektedir. Ç e ş itli kriterlere g ö re s ı n ı fland ı r ı labilen alivre s ö zle ş meleri y ü k [22] 17 Fiziksel uzlaşmanın olması ve ikinci el ticaretin olmaması demek fiyatın sabitlenmesi anlamına gelmektedir; vadeli işlem sözleşmelerindeki (futures) gibi günlük fiyat değişimi söz konusu olmamaktadır.

[18] Futures sözleşmelerinde altta yatan değerin fiyatı değiştikçe sözleşmenin fiyatı da günlük dalgalanmaktadır.

19 GÖP’te oluşan saatlik piyasa takas fiyatı (PTF) ve dengesizlik bedeli olan sistem marjinal fiyatı (SMF).

20 İA’lar EPİAŞ bünyesindeki Şeffaflık Platformu’nda yayımlanmaktadır.

21 Tarafların sözleşmesel olarak anlaştıkları koşullarla vade tarihindeki neticeler arasında fark olması durumu.

22 Bir elektrik sistemi anlık tüketim için kapasite sağlamakta; tüketicilerin kullandığı toplam kapasiteye yük denilmektedir. Yükün en temel birimi watt’tır. Elektrik üretim kapasitesi puant kullanıma göre tasarlanmakta; kullanım puantın altında kaldığında ise bazı santraller atıl beklemektedir. Derek W.

ş ekline g ö re yani ne kadar elektrik enerjisi teslimat ı yap ı laca ğı na g ö re esasen üç e ayr ı lmaktad ı r:

- Baz y ü k s ö zle ş meleri: S ö zle ş menin kapsad ığı her bir saat i ç in sabit miktarda

elektrik teslimat ı.

- Puant y ü k s ö zle ş meleri: Hafta i ç i elektrik fiyatlar ı n ı n y ü ksek oldu ğ u saatleri

(sabah 08:00 ile ak ş am 20:00 aras ı) kapsayan teslimat.

- Puant d ışı y ü k s ö zle ş meleri: Puant y ü k tan ı m ı n ı n d ışı nda kalan t ü m periyotlardaki

elektrik teslimat ı.

(42) Bu s ö zle ş melerin yan ı nda geni ş letilmi ş tipte s ö zle ş meler (ö rne ğ in Cumartesi’ yi de kapsayan pik y ü k teslimat ı gibi) ile haftan ı n belli g ü nleri i ç in gecelik (overnight) s ö zle ş meler de tasarlanabilmektedir. Bu ba ğ lamda alivre s ö zle ş melerine şö yle ö rnekler verebiliriz: “Kas ı m puant y ü k,” “Aral ı k baz y ü k,” “Yaz puant y ü k,” “K ış puant y ü k.” S ö zle ş melerde ayr ı ca MW cinsinden s ö zle ş me miktarlar ı da kararla ş t ı r ı lmaktad ı r. K ı saca, fiziksel teslimat ö ng ö r ü lm üş bir alivre s ö zle ş mesinde ş u unsurlar ı n kararla ş t ı r ı lm ış olmas ı beklenmektedir: ticaretin tarihi, al ı c ı, sat ı c ı, s ö zle ş me t ü r ü, fiyat, miktar, y ü k ş ekli, teslimat plan ı, teslimat yeri.

(43) Di ğ er emtialardan farkl ı olarak elektrik depolanamad ığı i ç in vadeli s ö zle ş melerin fiyatlanmas ı nda geleneksel y ö ntemler kullan ı lamamaktad ı r. Taraflar daha ç ok beklenen arz ve talep miktar ı na g ö re karar vermekte ve spot piyasa ile vadeli piyasa aras ı nda İ A’ lar/alivre s ö zle ş meleri bak ı m ı ndan arbitraj imk â n ı olmamas ı ndan dolay ı vade fiyat ı (forward price) ile spot fiyat birbirinden ayr ış abilmektedir. OTC’ de alivre s ö zle ş melerinin sa ğ lad ığı avantajlar ş unlard ı r: [23]

- Fiyat belirlili ğ i sa ğ layarak fiyat riskinin y ö netilmesi sa ğ lan ı r.

- Volatil spot piyasada elektrik sat ı n alma ihtiyac ı n ı n ö n ü ne ge ç er.

- Fiziksel teslimat ö ng ö r ü lm üş se (nakit uzla ş ma yerine fiziksel uzla ş ma) miktar

riskinin y ö netilmesini ve arz g ü venli ğ i sa ğ lar.

- Spek ü lasyon [24] ama ç l ı olarak da kullan ı labildi ğ inden (nakit uzla ş mal ı) piyasan ı n

likiditesi artabilir (Bu s ö zle ş meler taraflar ı n fiziksel riske maruz kalmalar ı n ı

ö nlemeye yarad ığı gibi bir piyasan ı n gidi ş at ı na ili ş kin g ö r üş lerini beyan etmeye de

yaramaktad ı r).

- Gelir belirlili ğ i sa ğ lad ığı ndan kat ı l ı mc ı lara baz ı finansman i ş lemlerinde kolayl ı k

sa ğ lar.

(44) Vadeli s ö zle ş melerin organize finansal ticareti h â lihaz ı rda B İ ST b ü nyesindeki V İ OP’ ta sunulan Elektrik Vadeli İş lem S ö zle ş meleri (Futures) vas ı tas ı yla yap ı labilmektedir. Bu piyasada arac ı kurumlar vas ı tas ı yla herkes i ş lem yapabilmektedir. Ayl ı k, ç eyreklik, Bunn, Modell ing Prices in Competitive Electricity Markets, West Sussex: John Wiley & Sons, 2006, s. 5; Bob Shively ve John Ferrare, Understanding Today’s Electricity Business, Enerdynamics, 2010, s. 24.

23 İşbu raporun kapsamını broker’lar tarafından sonuçlandırılan sözleşmeler oluştursa da yapısal olarak İA’lar ile alivre sözleşmeleri örtüştüğünden bu kavramlardan biri görüldüğünde diğeri de anlaşılmalıdır. Neil C. Schofield, Commodity Derivatives: Markets and Applications, West Sussex: John Wiley & Sons, 2007, ss. 204-207.

24 Spekülasyon, fiyat değişiminden gelir elde amaçlı çabasına yönelik eylemler bütünü olup uzun vadeli yatırımcılarca eleştirilen spekülatörler esasında piyasalara alıcı/satıcı rolüyle derinlik ve hareketlilik kazandırmaktadır. Adil Altaş, VİOP’ta Vadeli İşlemler, İstanbul: Scala Yayıncılık, 2019, ss. 13-14.

y ı ll ı k ü r ü nlerin i ş lem g ö rd üğü piyasada g ü nl ü k ve vade sonu nakdi uzla ş t ı rma yap ı lmaktad ı r. G ü nl ü k uzla ş t ı rma ilgili s ö zle ş me i ç in V İ OP’ ta olu ş an g ü nl ü k uzla ş ma fiyat ı ü zerinden yap ı lmaktad ı r. Vade sonu nakdi uzla ş t ı rma ise s ö zle ş menin kapsad ığı ayda EP İ A Ş’ı n i ş letti ğ i G Ö P’ te olu ş an ortalama PTF ü zerinden ger ç ekle ş tirilmektedir. V İ OP taraf ı ndan i ş letilen piyasada ger ç ekle ş tirilen i ş lemler fiziki y ü k ü ml ü l ü k do ğ urmamaktad ı r. V İ OP’ ta halihaz ı rda ticareti yap ı lan baz y ü k elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş mesinin vadesi ayn ı anda i ç inde bulunulan ay ve takip eden 15 ay olmak ü zere toplam 16 ayd ı r. Buradaki s ö zle ş melerin temel b ü y ü kl üğü 30 g ü n i ç eren aylar i ç in 72 MWh, 31 g ü n i ç eren aylar i ç inse 74,4 MWh’ tir. [25]

(45) Ö te yandan EP İ A Ş taraf ı ndan 2020 y ı l ı ndan itibaren i ş letilecek bir piyasa olan VEP’ te ise EPDK’ n ı n Lisans Y ö netmeli ğ i kapsam ı nda lisans sahibi olan ş irketler i ş lem yapabilecektir. Kat ı l ı mc ı lar g ü n ö ncesi ve g ü n i ç i piyasalardan farkl ı olarak ileri tarihlerdeki ayl ı k, üç ayl ı k, y ı ll ı k periyotlar i ç in baz, puant, puant d ışı gibi farkl ı y ü k tiplerinde elektrik ticareti yapma f ı rsat ı bulacakt ı r. Bu piyasada yap ı lan i ş lemler EP İ A Ş taraf ı nda yap ı lan ayl ı k uzla ş t ı rma hesab ı na d â hil edilerek ilgili kat ı l ı mc ı lara fiziksel bir y ü k ü ml ü l ü k olu ş turacakt ı r. VEP’ in devreye girmesi ile fiyat riskinden korunma, gelece ğ e y ö nelik fiyat beklentilerini g ö rme ve merkezi kar şı taraf hizmeti bir arada sa ğ lanacak olup OTC’ nin aksine burada kontratlar ı n el de ğ i ş tirmesi m ü mk ü n olacakt ı r (ikincil piyasa). B İ ST ve V İ OP’ ta teminat mektubu kabul edilmezken VEP’ te teminat mektubu kabul edilecektir. VEP b ü nyesinde “hafta i ç i,” “hafta sonu” ve “g ü n” baz ı nda da kontratlar ı n ticaretinin yap ı lmas ı planlanmaktad ı r. [26]

G.2.6. Elektrik Ticaretinde Riskten Korunman ı n (Hedging) Ö nemi ve Rekabete Olan Etkisi

(46) Elektrik ş irketleri, ö zellikle toptan ticaret/tedarik/ ü retim seviyesinde aktif olanlar, toptan fiyatlar ı n g ü nl ü k ve saatlik dalgalanmalar ı ndan dolay ı ç e ş itli risklere maruz kalmaktad ı r (fiyat ve miktar riski, kur riski, operasyonel riskler, sistemik risk gibi). Bu sebeple, ger ç ek zamandan ö nce vadeli piyasalarda i ş lemler yaparak pozisyonlar ı n ı dengelemekte ve bu risklerden korunmaya ç al ış maktad ı r. Riskten korunma ile likidite [27] aras ı nda ç ok g üç l ü bir ba ğ olup likiditenin zay ı f oldu ğ u piyasalarda hedging olanaklar ı d üşü k olmakta, oyuncular teslimat/uzla ş ma zaman ı na kadar pozisyonlar ı n ı dengeleyememekte, sa ğ l ı kl ı fiyat ke ş fi yap ı lamamakta bu da piyasaya giri ş / çı k ış engeli anlam ı na gelmektedir.

(47) Her ne kadar hedging ile riskler y ö netilse de piyasadaki risk tamamen ortadan kalkmamaktad ı r. Şö yle ki; bir tedarik ç i vadeli piyasada elektrik sat ı n ald ığı nda fiyat riskinden korunmu ş olmakla beraber halen kar şı taraf riski alt ı ndad ı r. Ayr ı ca elektrik talebi/arz ı hi ç bir zaman %100 ö ng ö r ü lebilir olmad ığı ndan [28] piyasada her zaman miktar riski mevcuttur. [29] Bu sebeple hem tedarik ç iler hem de ü reticiler, kendileri veya arac ı lar vas ı tas ı yla İ A’ lar/vadeli s ö zle ş meler yapmakta ve b ö ylece ticaret hacmi/likidite zenginle ş mektedir. Bu anla ş malar her zaman spot fiyatlardan d üşü k fiyatl ı olmasa da fiyat belirlili ğ i sa ğ lamaktad ı r. Likiditenin y ü ksekli ğ i sayesinde ticaret 25 Altaş, ss. 205-6.

26 “Vadeli Elektrik Piyasası Tanıtım Sunumu,” EPİAŞ 5. Şeffaflık Çalıştayı, 23 Kasım 2019, İstanbul. 27 Bir varlığın piyasada veya herhangi bir piyasa oyuncusuna ne kadar ulaşılabilir olmasını ölçer. İngiltere’de enerji düzenleyici kurumu olan OFGEM’in (Office of Gas and Electricity Markets) tanımına göre likidite, bir emtia ya da finansal aracın ciddi işlem maliyetlerine katlanmadan, fiyatında ciddi değişikliğe yol açmadan hızlı alınıp satılabilme kabiliyetidir. Compet ition and Markets Authority, Energy Market Investigation, Final Report, 24.06.2016, Ek 6.1.

28 Diğer emtialarda olduğu gibi depolama/stok olanağı elektrik için yok denecek kadar azdır.

[29] Compe tition and Markets Authority, Energy Market Investigation: Liquidity, 13 Mart 2015, s.33.

yapmak isteyenler kar şı tarafta al ı c ı /sat ı c ı bulabilmekte ve dikey b ü t ü nle ş ik olmayan firmalar da kolayl ı kla risklerini y ö netebilmektedir.

(48) Toptan sat ış piyasas ı nda rekabetin geli ş mesi a çı s ı ndan ü retim portf ö y ü olmayan tedarik ç ilerin veyahut da m üş teri portf ö y ü olmayan ü reticilerin ve di ğ er oyuncular ı n (finansal oyuncular) piyasada yer almas ı elzemdir. Bu ç er ç evede, likit vadeli piyasalar ı n tesisi sayesinde dikey b ü t ü nle ş ik oyuncular ı n kendi b ü nyesinde ticaret yaparak piyasadaki “risk primi” ni ba ğı ms ı z oyunculara y ü klememeleri sa ğ lanmak durumundad ı r. Toptan sat ış seviyesinde rekabeti bozucu nitelikteki bu do ğ al, kar şı la ş t ı rmal ı risk avantaj ı n ı n şü phesiz perakende sat ış piyasalar ı ndaki kat ı rekabet seviyesinde [30] de ö nemli ö l çü de negatif spiral etkileri mevcuttur. Bu ba ğ lamda, hem yak ı n d ö nem vadeli s ö zle ş melerin ticaretinin likidite geli ş imi hem de uzak/uzun vadeli s ö zle ş melerin likiditesinin artmas ı toptan sat ış piyasas ı ndaki rekabetin geli ş mesine ve spot piyasadaki fiyat s ıç ramalar ı n ı n ö nlenmesine katk ı da bulunacakt ı r.

G.3. Ü lkemizde Elektrik Ticaretinin Genel G ö r ü n ü m ü ve Elektrik Toptan Sat ış Fiyat ı n ı n Olu ş umu

(49) A ş a ğı daki tablolarda ü lkemizdeki elektrik ticaretinin pazar yerleri aras ı nda nas ı l da ğı ld ığı na ili ş kin veriler yer almaktad ı r. Tablo 8’ de 2015 Ocak ile 2019 Haziran aras ı d ö neme bak ı ld ığı nda, ü lkemizde elektrik ticaretinin İ A’ lar hari ç olmak ü zere spot- vadeli olarak a ş a ğı daki ş ekilde pazar yerleri aras ı nda da ğı ld ığı g ö r ü lmektedir. Ayr ı ca fikir vermesi bak ı m ı ndan ilgili d ö nemdeki ortalama PTF’ lere de yer verilmi ş tir. Tablo 9’ da ise 2013-2018 d ö neminde spot ve vadeli piyasalar aras ı ndaki i ş lem hacmi kar şı la ş t ı rmas ı bulunmaktad ı r:

Tablo 8: Tüketim-GÖP-OTC-VİOP İşlem Hacmi ve PTF Kıyaslama

Dönem Tüketim OTC VIOP GÖP PTF

(GWh) Hacim(GWh) Hacim (GWh) Hacim(GWh) (TL/MWh)

30 Teorik ve pratik açıklık arasındaki fark ve yerleşik teşebbüslerin durumu.

Dönem Tüketim OTC VIOP GÖP PTF

(GWh) Hacim(GWh) Hacim (GWh) Hacim(GWh) (TL/MWh)

Kaynak: ETD Cevabi Yazı

Tablo 9: Organize Piyasalar ve OTC İşlem Hacmi (MWh)

2013 2014 2015 2016 2017 2018

Gün 60.194.511 79.216.559 99.294.908 114.050.126 123.324.861 149.394.820

Öncesi

Piyasası

Gün İçi - - 156.554 839.382 1.716.469 2.931.088 Piyasası

Dengeleme

Organize Piyasalar Güç 21.298.102 22.838.305 24.187.319 27.899.241 20.043.044 8.236.098 Piyasası

İkili 248.271.800 271.743.703 280.565.937 276.358.375 304.176.941 242.049.276

OTC Anlaşmalar

Kaynak: EPİAŞ Cevabi Yazı

(50) Di ğ er taraftan y ı llar itibar ı yla ortalama PTF ve Sistem Marjinal Fiyatlar ı (SMF)

a ş a ğı daki tablolardaki gibidir:

Kaynak: EP İ A Ş Cevabi Yaz ı

(51) A ş a ğı da 2017 ve 2018 y ı llar ı nda spot piyasalar olan G Ö P ve G İ P’ in İ A’ lardan pay

ald ığı na ili ş kin grafikler yer almaktad ı r:

Grafik 1: 2017 ve 2018 yıllarında İA-Spot Piyasa İşlem Hacmi [31] Paylarının Karşılaştırması

Kaynak: EPİAŞ.

31 İşlem hacmi=PTF×İşlem Miktarı (bir saatte alınıp satılan elektriğin piyasa büyüklüğü; saatlik bir

kavramdır).

(52) T ü m bu tablolar bir arada de ğ erlendirildi ğ inde; vadeli elektrik ticaretinin hen ü z “s ığ” bir hacme sahip oldu ğ u g ö r ü lmektedir. Ö zellikle 2018 Temmuz d ö neminden sonra OTC i ş lem miktar ı /hacminin olduk ç a azald ığı ve i ş lemlerin G Ö P’ e kayd ığı, bunun ise sa ğ l ı kl ı risk y ö netimi ve ö ng ö r ü lebilirlik bak ı m ı ndan olumsuz oldu ğ u de ğ erlendirilmektedir. Bilindi ğ i ü zere, toptan sat ış piyasalar ı n ı n sa ğ l ığı “churn oran ı” (t ü rev ticaret hacmi/spot ticaret hacmi) ile ö l çü lmektedir. Bu oran, likiditeyi ö l ç mekte olup t ü rev ü r ü nlerin ne kadar el de ğ i ş tirdi ğ ine g ö re belirlenmektedir. Ü lkemizde 2016 y ı l ı nda bu oran yakla şı k 7,3 iken 2017’ de 5,3’ e d üş m üş t ü r. [32] Avrupa ü lkelerindeki vadeli elektrik ticareti (alivre s ö zle ş meleri dahil) hacimleri incelendi ğ inde, vadeli piyasalardaki i ş lem hacminin ve dolay ı s ı yla churn oran ı n ı n olduk ç a y ü ksek oldu ğ u ifade edilmelidir.

(53) Yukar ı da yer verildi ğ i ü zere, İ A’ lar ı n fiyatlar ı serbest ç e belirlenmekte ve taraflar ı spot piyasada dalgalanan fiyatlardan korunmaktad ı r. Ayr ı ca taraflarca İ A ile dengeleme yap ı ld ığı nda, sistem i ş letmecisine k ı sa vadeli piyasalar i ç in g ö rece dengeli bir sistem kalmaktad ı r. Bununla beraber, ü lkemizde İ A’ lar ı n pay ı a ş a ğı daki grafikte de g ö zlemlendi ğ i gibi azalmaktad ı r:

Grafik 2: İA’ların Son Üç Yıldaki Görünümü

Kaynak: EPDK Elektrik Piyasası 2018 Yılı Piyasa Gelişim Raporu, s. 65.

(54) Her ne kadar İ A’ lar ı n pay ı n ı n artmas ı elektrik piyasas ı n ı n dizayn ı nda ideal kurgu olsa da gerek talep esnekli ğ inin d üşü k olmas ı ve elektri ğ in depolanamamas ı gerekse de arz ve talebin tahminlerden sapmas ı n ı n neredeyse kesin oldu ğ u [33] elektrik piyasalar ı nda spot ve ger ç ek zamanl ı piyasalar ka çı n ı lmazd ı r. Ger ç ek zamanl ı fiyat riskine maruz kalmak istemeyen kat ı l ı mc ı lar i ç in İ A’ lara ba ğ lanmam ış enerji dengesizliklerini gidermek i ç in ilk basamak G Ö P’ t ü r. G Ö P, kat ı l ı mc ı lara ertesi g ü n alacaklar ı /satacaklar ı elektrik miktar ı n ı ö nceden yapm ış olduklar ı uzun d ö nemli/vadeli s ö zle ş meleri de dikkate alarak uyumla ş t ı rma imkan ı sa ğ lamaktad ı r. [34] Burada, piyasa kat ı l ı mc ı lar ı (ü reticiler ve toptan/perakende sat ış ş irketleri), bir sonraki g ü n ü n her bir saati i ç in al ış ve sat ış tekliflerini vermekte ve olu ş an arz ve talep e ğ rilerinin 32 EPİAŞ ve ETD ile yapılan toplantılar.

33 Elektrik şebekesinin bu kendine has birbirine bağımlılığı, diğer piyasa/sözleşme yapılarında olduğu gibi münferit arz-talep ilişkileri bağımsız bir şekilde işleyememektedir.

[34] Ercüment Camadan, Türkiye Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Mekanizması: Karşılaştırmalı Analiz, EPDK Uzmanlık Tezi, Ankara, 2009, s. 18.

kesi ş tirilmesiyle fiyat (PTF) belirlenmektedir. [35] Bu kesi ş tirme s ü recinde marjinal maliyetler s ü rekli artar. Kat ı l ı mc ı lar ı n marjinal maliyetlerine g ö re teklif verdikleri varsay ı l ı rsa en y ü ksek marjinal maliyet PTF’ yi belirleyen maliyettir.

(55) Bu ba ğ lamda, G Ö P’ü n iki temel fonksiyonu vard ı r: i) piyasa fiyat ı n ı belirlemek ii) ertesi g ü n i ç in saatlik bazda ü retim plan ı n ı olu ş turmak. [36] G İ P ise s ü rekli ticaret metodu ile fiziksel teslimattan 60 dakika ö ncesine kadar i ş lemlerin yap ı labildi ğ i ve yine dengesizli ğ i azaltma amac ı ta şı yan bir “ara” piyasad ı r. G İ P, G Ö P kapand ı ktan sonra devreye girmekte ve kat ı l ı mc ı lara kendi ü retim/t ü ketim durumlar ı na veya sistemin genel durumuna g ö re portf ö ylerini tekrar dengeleme f ı rsat ı vermektedir. G Ö P’ te olu ş an PTF (spot fiyat) piyasa kat ı l ı mc ı lar ı i ç in ciddi bir g ö sterge niteli ğ indedir. Ger ç ek zamanl ı piyasalarda ancak belli kapasitedeki ve h ı zl ı devreye giren/ çı kanlar teklif verebilirken G Ö P’ te yenilenebilir de dahil t ü m kat ı l ı mc ı lar teklifte bulunabilmektedir. Bu ba ğ lamda G Ö P, belirsizliklerden ar ı nd ı r ı lm ış, mevcut t ü m arz imkanlar ı n ı n hesaba kat ı ld ığı bir piyasa olup fiyat referans niteli ğ indedir. Buradaki teklif verme yakla şı mlar ı n ı n temel olarak üç fakt ö re g ö re belirlendi ğ i g ö r ü lmektedir: i) Devreden çı kar ı lmas ı maliyetli olan ve de ğ i ş ken maliyeti d üşü k baz y ü k i ç in fiyattan ba ğı ms ı z teklif verilmektedir. ii) Ayarlanabilir y ü k i ç in (devreye girme s ü resi k ı sa) de ğ i ş ken maliyete ve alternatif yak ı ta ge ç i ş in maliyetine g ö re teklif verilebilmektedir. (ö rne ğ in PTF 120 TL olmad ı k ç a ü retim yap ı lmas ı n ı n ekonomik olmamas ı gibi) iii) İ A’ lar daha ö nce de belirtildi ğ i gibi fiyat ı ö nceden sabitlenmi ş olan, genelde bir y ı ll ı k olan anla ş malar olup spot piyasaya olan ihtiyac ı ve dolay ı s ı yla k ı r ı lganl ığı azaltmaktad ı r.

(56) Bu piyasalardan sonra sistemde halen dengesizlik varsa (santral ar ı zalar ı, b ü y ü k bir t ü ketim tesisinin bir anda ç al ış maya ba ş lamas ı gibi sebeplerle KG Ü P [37] ve Y ü k Tahmin Plan ı’ nda de ğ i ş iklikler olmas ı) devreye ger ç ek zamanl ı piyasalar girmektedir. DGP, TE İ A Ş taraf ı ndan i ş letilmekte olup Dengeleme ve Uzla ş t ı rma Y ö netmeli ğ i’ ne g ö re, bu piyasaya kat ı l ı m i ç in (“dengeleme birimi” olabilmek i ç in) bir santralin en fazla 15 dakika i ç inde devreye girebilecek ö zellikte olmas ı gerekir. DGP’ te teklifler kat ı l ı mc ı larca g ü nl ü k olarak ve saatlik bazda verilmektedir. Ö te yandan, k ı sa s ü reli k ı s ı tlar i ç in “1 Kod’ lu talimatlar” verilmekte, uzun s ü reli ve b ü y ü k ç apl ı k ı s ı tlar i ç inse piyasa b ö l ü nmesi yoluna gidilmektedir. Kat ı l ı mc ı larca verilen YAL ve YAT teklifleri [38] s ı ras ı yla PTF’ den b ü y ü k veya e ş it ve PTF’ den k üçü k veya e ş it olmak zorundad ı r. DGP’ de bu tekliflerin talimatland ı r ı lmas ı ve net hacmin y ö n ü ne g ö re (YAL veya YAT y ö n ü) SMF olu ş maktad ı r. Ger ç ek zamanl ı son piyasa ise Yan Hizmetler Piyasas ı (YHP) olup TE İ A Ş taraf ı ndan d ü zenlenen ihaleler sonucu primer ve sekonder frekans kontrol ü n ü n yap ı lmas ı ve sistemin anl ı k kontrol ü sa ğ lanmaktad ı r. Bu piyasada da fiyatlar ihale y ö ntemiyle belirlenmektedir ve bu piyasaya da belli teknik ö zellikleri sa ğ layan te ş ebb ü sler kat ı labilmektedir.

(57) Ü lkemiz elektrik ü retim, kurulu g üç ve t ü ketim miktarlar ı na bak ı ld ığı nda (Tablo 12), kurulu g ü c ü n (hem lisansl ı hem lisanss ı z) her y ı l artt ığı, t ü ketimin art ış oran ı n ı n ise azald ığı g ö r ü lmektedir. Ayr ı ca, EPDK verilerine g ö re puant talebinin 2018 y ı l ı nda 2017 y ı l ı na g ö re %3,15 oran ı nda azald ığı g ö r ü lmektedir.

[35] Kenan Sitti, Türkiye Organize Toptan Elektrik Piyasalarında Fiyat Oluşumu ve Pazar Gücü Uygulamalarının Tespit Edilmesi, EPDK Uzmanlık Tezi, Ankara, 2010, s. 7.

[36] Fatih Teoman Kaya, Türkiye Spot Elektrik Piyasası, EPDK Uzmanlık Tezi, 2013, Ankara, ss.10-11, 20.

37 KGÜP, piyasa katılımcılarının gerçek zamanda sağlamakla yükümlü oldukları üretim programıdır. 38 Dengesizliğin yönüne göre yük alma (devreye girerek arz eksiğini giderme) ya da yük atma (devreden çıkarak talep fazlasını törpüleme) teklifleri.

Lisanslı MW 73.146,90 77.563,44 81.506,42 5,08 83.187,05 2,06 Kurulu Güç

Lisanssız MW 359,04 1.048,21 3.173,32 202,74 5.310,57 67,35 Kurulu Güç

Puant Talep MW 43.289,00 44.733,98 47.659,65 6,54 46.159,55 -3,15 Lisanslı GWh 261.783,30 272.563,63 292.595,42 7,35 295.442,15 0,97 Üretim

Lisanssız GWh 222,72 1.137,87 3.031,33 166,40 8.212,41 170,92 Üretim

Tüketim GWh 265.724,40 277.522,01 292.003,54 5,22 302.772,30 3,69 Kaynak: EPDK Elektrik Piyasası 2018 Yılı Piyasa Gelişim Raporu, s. 16.

(58) Di ğ er taraftan, elektrik toptan sat ış piyasas ı nda ü retim ve kurulu g üç bak ı m ı ndan yo ğ unla ş ma durumuna bak ı ld ığı nda kamu taraf ı olan Elektrik Ü retim A. Ş. (E Ü A Ş)/ T ü rkiye Elektrik ve Taahh ü t A. Ş. (TETA Ş) portf ö y ü nden ayr ı ve bu portf ö yle birlikteki HHI seviyeleri şö yledir:

Tablo 13: Son Beş Yıldaki HHI Gelişimi

Üretim Kurulu Güç

Yıllar 2014 2015 2016 2017 2018 2014 2015 2016 2017 2018

EÜAŞ ve TETAŞ ayrı 1416 1123 673 696 575 1132 996 873 789 682

EÜAŞ ve TETAŞ beraber 2748 2153 1241 1276 1028 1918 1645 1483 1345 1184 Kaynak: EPDK Elektrik Piyasası 2018 Yılı Piyasa Gelişim Raporu, s. 75.

G.4. İ lgili Pazarlar

G.4.1. İ lgili Ü r ü n Pazarlar ı

(59) Yukar ı da a çı kland ığı ü zere, elektrik ticareti vadesine g ö re, talep taraf ı na g ö re, yap ı ld ığı yere g ö re, uzla ş ma ş ekline g ö re ve i ş levine g ö re farkl ı ş ekillerde s ı n ı fland ı r ı labilmektedir. Her ne kadar bildirime konu i ş lem yaln ı zca brokerlar arac ı l ığı yla OTC’ de yap ı lan ticarete ili ş kinse de vadeli piyasalar ile spot piyasalar birbirine ba ğ l ı bulundu ğ undan ve nihai fiyat olu ş umu t ü m y ü k e ğ risinin bir çı kt ı s ı oldu ğ undan, i ş lem elektrik toptan ticareti ile i ş tigal eden t ü m piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı ilgilendirmektedir. Bu ba ğ lamda ilgili ü r ü n pazarlar ı ş u ş ekilde tan ı mlanabilecektir: i) İ A’ lar piyasas ı, ii) organize piyasalarda i ş lem g ö ren fiziksel veya finansal teslimatl ı vadeli i ş lem s ö zle ş meleri (futures) ve di ğ er t ü revler [39] piyasas ı iii) OTC’ de i ş lem g ö ren alivre s ö zle ş meler piyasas ı iv) G Ö P ve G İ P (spot organize piyasalar) v) DGP ve YHP (ger ç ek zamanl ı piyasalar).

G.4.2. İ lgili Co ğ rafi Pazar

(60) Ü lkemiz elektrik ş ebekesi ulusal bir nitelik arz etmekte ve t ü m iletim ş ebekesi TE İ A Ş taraf ı ndan i ş letilmektedir. Her ne kadar iletim k ı s ı tlar ı sebebiyle y ı l ı n belli zamanlar ı nda arz ve talep ko ş ullar ı ü lkemizin baz ı b ö lgelerinde farkl ı la ş abilse de elektrik ticareti yap ı l ı rken kat ı l ı mc ı larca bu ar ı zi nitelikteki k ı s ı tlar g ö z ard ı edildi ğ inden ilgili co ğ rafi pazar “T ü rkiye” olarak belirlenmi ş tir.

39 Henüz ülkemizde yok denecek kadar az olarak kullanılmakla beraber piyasalar geliştikçe devreye girecektir.

G.5. Elektrik Toptan Sat ış Piyasas ı nda Pazar G ü c ü Meselesi, Vadeli Piyasalar ve Ş effafl ı k

G.5.1. Pazar G ü c ü ve Kontrol ü

(61) Elektrik piyasas ı nda rekabetin ş eklini belirleyen d ö rt ana unsur vard ı r: Talep esnekli ğ i, tedarik ç iler aras ı ndaki yo ğ unla ş ma, uzun d ö nemli s ö zle ş meler ve arz e ğ risi teklifleri. Arz e ğ risi teklifleri, kat ı l ı mc ı lar ı n tekliflerini t ü m g ü n i ç in vermelerini ifade etmekte olup bu sebeple puant saatler d ışı nda pazar g ü c ü kullan ı m ı fazla g ö zlemlenmektedir. Uzun d ö nemli s ö zle ş meler [40] ve talebi tam tahmin edemeyen piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n arz e ğ risine g ö re teklif vermeleri pazar g ü c ü kullan ı m ı n ı azalt ı rken, talep esnekli ğ inin d üşü k olmas ı n ı kolayla ş t ı rmaktad ı r. Bu ba ğ lamda, spot fiyatlar ı a ş a ğı ç eken unsurlar İ A’ lar sonucu ü reticilerin/tedarik ç ilerin y ü k ü ml ü l ü kleri, talebin belirsizli ğ i dolay ı s ı yla arz e ğ risi teklifleri verilmesi ve uzun d ö nemdeki beklentilerdir. 41

(62) Spot fiyatlar ı n oyuna konu olma potansiyelini bar ı nd ı ran bir algoritmaya g ö re belirlenmesi sebebiyle ü retim k ı sma veya fiyat y ü kseltme yoluyla pazar g ü c ü kullan ı m ı meselesi ortaya çı kabilmekte; bu mesele gerek piyasa dizayn ı nda gerekse de i ş leyi ş te ciddi ö nem arz etmektedir. Ü retim k ı sma stratejisi, piyasaya sat ış teklifinde bulunmamak veya ar ı za/bak ı m gibi gerek ç eler ö ne s ü rerek santrali ç al ış t ı rmamak ş eklinde ortaya çı kmaktad ı r. Bu durumda PTF ya ayn ı kalmakta ya da bir sonraki teklif fiyat ı seviyesine s ıç ramaktad ı r. Fiyat y ü kseltme stratejisi ise kas ı tl ı olarak piyasa fiyat ı n ı n ç ok ü st ü nde sat ış teklifi verilmesiyle santralin devre d ışı kalmas ı ş eklinde ger ç ekle ş tirilmektedir. [42]

(63) PTF’ yi belirleyen marjinal ü retici esas ı nda ba ş ka bir ü retici pazar g ü c ü uygulad ığı i ç in de “marjinal” hale gelmi ş olmaktad ı r (sebep de ğ il sonu ç; fiyat ı y ü kselten teklif sahibi ile fiyat ı belirleyen marjinal ü retici ayn ı olmamaktad ı r). Burada dikkat edilmesi gereken nokta, pazar g ü c ü uygulamas ı ile bu uygulamaya kat ı lmayan di ğ er ü reticiler de kar elde etmi ş olmaktad ı r. Hatta pazar g ü c ü uygulayan te ş ebb ü s ü retim k ı sm ış sa belli bir maliyete katlanm ış olmas ı na kar şı n geriye kalan ü reticiler b ö yle bir maliyete de katlanmadan karl ı çı kmaktad ı r. Pazar g ü c ü kullan ı lmas ı sonucu bir servet transferi ve etkinsizlik sonucu refah kayb ı tecr ü be edilmektedir. [43] Bunlar ı n yan ı nda y ü ksek fiyatlar her zaman pazar g ü c ü kullan ı m ı na delalet olmay ı p basit ç e f ı rsat maliyeti kaynakl ı da olabilmektedir. [44]

- Art ı k Arz Endeksi (Residual Supplier Index /RSI) ve Ö nemli Ü retici Endeksi (Pivotal Supplier Index/PSI)

(64) Geleneksel pazar g ü c ü endekslerinden olan ve talep esnekli ğ ini hesaba katmayan HHI’ı n elektrik piyasas ı bak ı m ı ndan yeterli seviyede analitik de ğ eri yoktur. Şö yle ki; talep esnekli ğ inin s ı f ı ra yak ı n oldu ğ u piyasalarda fiyat, marjinal maliyetin y ü z kat ı na kadar çı kabilmektedir. [45] Elektrik piyasas ı da talep esnekli ğ inin ç ok d üşü k oldu ğ u, elektri ğ in depolanamamas ı ve ş ebekenin m ü hendislik ö zellikleri sebebiyle k ı s ı tlar ı n 40 Üretilen enerjinin %95’inin İA’lara bağlı olması ve anlaşma sürelerinin iki yıldan uzun olması halinde pazar gücü sorununun çok az olacağı savunulmaktadır. Sitti, s. 94.

41 Sitti, s. 88.

42 Sitti, ss. 51-55.

43 Sitti, s. 59.

44 Fırsat maliyeti ile pazar gücü kullanımını birbirinden ayıran temel unsur piyasada kısıtın söz konusu olup olmadığıdır. Sitti, s. 104.

45 Sitti, s. 86.

neredeyse kural oldu ğ u bir yap ı dad ı r. [46] Bu ba ğ lamda, elektrik piyasalar ı nda pazar g ü c ü n ü n tespiti i ç in “art ı k arz endeksi” [47] ve “ö nemli ü retici endeksi” gibi metotlar kullan ı lmaktad ı r. RSI’ı n 1 ‘in ü zerinde olmas ı arzulanan bir durumdur. Yine de 1’ in ü st ü nde olsa da 1’ e yak ı n de ğ erler almas ı tehlikelidir. Pazar g ü c ü meselesinin endi ş e verici ciddi boyutta olmamas ı i ç in y ı l ı n [48] %95’ inde endeksin %110’ un ü zerinde olmas ı gerekti ğ i savunulmaktad ı r. [49] “Ö nemli ü retici” ise toplam talebin kar şı lanabilmesi i ç in kapasitesine mutlaka ihtiya ç duyulan ü reticidir. Bunun iki anlam ı vard ı r: i) marjinal ü retici olaca ğı n ı ö nceden bilebilen ü reticinin buna g ö re stratejik davranabilece ğ i ii) ü retim kapasitesi ç ok y ü ksek olmayan firmalar ı n da piyasa fiyat ı n ı yukar ı ç ekebilecekleri. [50] PSI, yaln ı zca 1 ya da 0 de ğ erini almaktad ı r. Ş ayet RSI de ğ eri 1’ den k üçü k veya 1’ e e ş itse PSI 0 iken RSI birden b ü y ü kse PSI 1 de ğ erini almaktad ı r. Bu endekslerin HHI’ dan daha iyi fikir vermesini sa ğ lamak i ç in endeksler y ı l ı n her bir saati i ç in hesaplanmakta; endeks sonu ç lar ı piyasa izleme kurallar ı ve kapasite yat ı r ı mlar ı bak ı m ı ndan yol g ö sterici olmaktad ı r.

G.5.2. Pazar G ü c ü Kullan ı m ı ve Vadeli Piyasalar

(65) Spot fiyatlar ı n t ü revler i ç in referans niteli ğ inde oldu ğ una yukar ı da de ğ inilmi ş tir. Bu sebeple, spot piyasalarda uygulanan pazar g ü c ü n ü n etkileri vadeli piyasalara yans ı maktad ı r. Ö rne ğ in bu y ı l ı n spot fiyatlar ı y ü ksek olursa gelecek y ı la ait fiyat tahminleri artacak ve gelecek y ı l ı n vadeli s ö zle ş melerinde ü reticiler daha y ü ksek fiyatlar talep edecektir. Bu ba ğ lamda, vadeli piyasalarda sat ış yapmay ı hedefleyen bir ü retici, ger ç ek zamanl ı fiyatlar ı art ı rma y ö n ü nde g ü d ü ye sahiptir. Di ğ er taraftan pazar g ü c ü kullan ı m ı d ü zenleyici kurumlardan da tepki g ö r ü r ve gelecekteki spot fiyatlar ı n d üşü r ü lmesi i ç in tedbirler devreye girer. Bu ba ğ lamda, spot/ger ç ek zamanl ı piyasalarda pazar g ü c ü kullan ı m ı n ı n uzun vadede piyasaya giri ş (kurulu g üç teki art ış), d ü zenleyici otorite tepkisi ve talep tepkisi gibi sonu ç lar ı ortaya çı kmaktad ı r.

(66) Di ğ er yandan, vadeli s ö zle ş melerin artmas ı risk y ö netimi sayesinde temerr ü t riskini azaltt ığı gibi spot piyasalarda teklif veren kat ı l ı mc ı lar ı n pazar g ü c ü kullan ı m ı n ı iki ş ekilde frenlemektedir: i) oyuncular vade tarihi geldik ç e dalgal ı seyri artan fiyatlar ı ve dikle ş en arz-talep e ğ rilerini d üşü nerek risklerini en aza indirmek i ç in vadeli piyasalarda pozisyonlar ı n ı esas ve nihai ihtiya ç lar ı na g ö re alacakt ı r ii) oyuncular vadeli s ö zle ş melerle y ü k ü ml ü oldu ğ unda ger ç ek zamana dengeli pozisyonda gireceklerdir (burada pazar g ü c ü uygulama g ü d ü leri d üşü k olacakt ı r). Sonu ç olarak vadeli s ö zle ş meler sonucu kat ı l ı mc ı lar ger ç ek tercihlerine g ö re teklifler vererek pazardaki etkinli ğ i art ı racakt ı r. [51] A ş a ğı daki tabloda piyasadaki kat ı l ı mc ı lar ı n pozisyonlar ı ile spot-vadeli piyasalar aras ı ndaki ili ş ki sunulmaktad ı r:

46 Birçok piyasadan farklı olarak elektrik piyasasında arz ve talebin dengelenmesi problemi gerçek zamanda (Sİ tarafından) çözülmektedir. Fatih Kölmek, Serbest Elektrik Piyasalarında Kısıt Yönetimi, EPDK Uzmanlık Tezi, 2009, Ankara, s. 20; Seth Blumsack, D. Perekhodtsev ve L. B. Lave, “Market Power in Deregulated Wholesale Electricity Markets: Issues in Measurement and the Cost of Mitigation,” The Electricity Journal, 2002,ss. 6-20.

47 RSI=(toplam kapasite-en büyük üreticinin kapasitesi)/toplam talep.

48 Bu endeksler saatlik olarak hesaplanmaktadır.

49 Camadan, s. 134.

50 Camadan, s. 139.

[51] Peter Cramton, “Electricity Market Design” Oxford Review of Economic Policy, vol 33, No 4, 2017, ss. 600-601.

Tablo 14: Katılımcıların Vadeli Piyasalardaki Pozisyonları ve Spot Piyasaya Göre Net Durumları

Kaynak: Korkulu, s.49.

(67) Ancak di ğ er taraftan, vadeli s ö zle ş melerdeki pozisyonlar, taraflar ı n spot/ger ç ek zamanl ı piyasalardaki net pozisyonu a çı s ı ndan belirleyici oldu ğ undan, taraflar ı n ger ç ek zamanl ı piyasalarda hangi g ü d ü lerle teklif verece ğ i ü zerinde de belirleyicidir. [52] G.5.3. Elektrik Toptan Sat ış Piyasalar ı nda Ş effafl ı k

(68) Toptan sat ış piyasalar ı nda ş effafl ı k gereksinimi; ö zellikle ş u üç sebepten kaynaklanmaktad ı r: [53] i) Daha fazla bilginin yay ı mlanmas ı, piyasa oyuncular ı n ı n bilgiye dayal ı ş ekilde karar (informed decision) almalar ı na olanak sa ğ layacakt ı r. Bu ş ekilde al ı nan kararlar, hem ticari riskleri asgariye indirecek hem de piyasaya giri ş engellerini azaltacakt ı r. ii) Ticari a çı dan hassas bilgilere (ö zellikle dikey b ü t ü nle ş ik ve/veya y ü ksek pazar pay ı na sahip olan) belli te ş ebb ü slerce eri ş im m ü mk ü nken di ğ er oyuncular ı n bu bilgilere sahip olmad ığı durumlarda, adil bir oyun alan ı s ö z konusu olmayacak ve bu durum piyasa oyuncular ı ndan bir k ı sm ı n ı n haks ı z kazan ç elde etmesine neden olabilecektir. iii) Ş effafl ığı n yeterli olmad ığı alg ı s ı n ı n piyasa oyuncular ı aras ı nda yayg ı nla ş mas ı durumu, toptan sat ış piyasas ı na olan g ü veni sekteye u ğ ratmaktad ı r. Piyasaya g ü ven tesisinin eksikli ğ i ise, ö ncelikle piyasaya giri ş leri cayd ı rmakta ve piyasadaki mevcut rekabet ç i yap ı ya da zarar vermektedir. Ş effafl ığı n sa ğ lanmad ığı piyasalarda g ü ven tesis edilemedi ğ inden toptan sat ış fiyat sinyalleri g ü venilir bir g ö sterge olarak kullan ı lamayacakt ı r.

(69) Toptan sat ış piyasas ı nda g ü venilir ve adil bir ticaret ortam ı n ı n olu ş turulmas ı bak ı m ı ndan, hangi veriler konusunda ş effafl ığı n sa ğ lanaca ğı hususunun yan ı s ı ra s ö z konusu verinin toplanmas ı ve kamuya a çı klanmas ı aras ı nda ge ç en s ü re de ö nem kazanmaktad ı r. Farkl ı ü lke tecr ü beleri dikkate al ı narak yap ı lan de ğ erlendirmelerde, verinin elde edildi ğ i tarih ile kamuya a çı k hale getirildi ğ i tarih aras ı nda ge ç en s ü reler ile toptan sat ış piyasas ı n ı n etkin ş ekilde i ş leyi ş i aras ı nda do ğ rudan bir ba ğ lant ı oldu ğ u ileri s ü r ü lmektedir [54]. Nitekim Avrupa Komisyonu Enerji Sekt ö r Ara ş t ı rmas ı’ nda piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n g ö r üş leri do ğ rultusunda ö zellikle ü reticilerin, teklif verme s ü reci bitinceye (piyasa kapan ı ncaya) kadar kesinti ya da hizmet verememe durumlar ı na 52 Mark Niefer, “Information and Competition in Electric Power Markets: Is Transparency the Holy Grail?” Energy Law Journal, vol 35, 2014, s. 410.

53 Avrupa Komisyonu Enerji Sektör Araştırması, 2007, par. 565, s. 188.

54 Frank Wolak, Regulating Competition in Wholesale Electricity Supply, 2013.

ili ş kin bilgileri saklad ı klar ı bulgusuna ula şı lm ış ve ş effafl ığı n sa ğ lanmas ı konusunda zaman fakt ö r ü n ü n ö n planda tutulmas ı gerekti ğ i vurgulanm ış t ı r. [55] Sekt ö r soru ş turmas ı n ı n ard ı ndan ş effafl ı k konusuna ayr ı bir ö nem veren Avrupa Komisyonu, geli ş en piyasa ko ş ullar ı ç er ç evesinde, g ö rece b ü y ü k ö l ç ekli piyasa oyuncular ı n ı n bilgiye ö ncelikli olarak veya m ü nhas ı ran eri ş imlerinin ö nlenmesi ve t ü m piyasadaki t ü m oyuncular ı n ticari kararlar ı n ı etkin ş ekilde verebilmesi amac ı yla 714/2009 [56], 543/2013 [57] ve 2015/1222 [58] (CACM) say ı l ı T ü z ü kleri çı karm ış t ı r. S ö z konusu t ü z ü kler ile ş u hususlar d ü zenlenmi ş tir:

- Verilerin ş effaf bi ç imde payla şı ld ığı merkezi bir veri platformunun olu ş turulmas ı ve

i ş letilmesi,

- Verilerin yeterli g ü ncellikte olmas ı, belli standartlarda olmas ı, kolayca eri ş ilebilir ve

kaydedilebilir olmas ı ve belirli periyodlarda g ü ncellenmesi,

- Fiyatlar ü zerinde etkili olan t ü m fiziksel ko ş ullara ili ş kin (toplam y ü k, iletim

altyap ı s ı, b ö lgeleraras ı kapasiteler, k ı s ı t y ö netimi, tahminler, ü retim ve kapasite

birimlerinin emreamadeli ğ i, ger ç ekle ş en ü retim ve dengeleme verileri gibi)

bilgilere e ş it ve etkin bi ç imde eri ş imin sa ğ lanmas ı.

(70) Ş effafl ı k derecesinin belirlenmesinde, pazar g ü c ü ve piyasa manip ü lasyonunun tespiti i ç in gerekli derecede bir ş effafl ı k yap ı lanmas ı na gidilmesi kadar sistemin t ü m piyasa kat ı l ı mc ı lar ı na e ş it uzakl ı kta, tarafs ı z ve ba ğı ms ı z olarak i ş lemesinin ve te ş ebb ü slerin gizli bilgilerinin korunmas ı hususlar ı n ı n da ö nemli oldu ğ u [59] hat ı rda tutulmal ı d ı r. Piyasan ı n ş effafl ı k seviyesinin art ı r ı lmas ı n ı n faydalar ı ndan bahsedilmi ş olmakla birlikte, kurgulanacak yap ı da baz ı hallerde ş effafl ığı n rekabet ç i yap ı ü zerinde olumsuz etkileri olabilece ğ i hususu da g ö z ard ı edilmemelidir. Tam rekabet ç i bir piyasada t ü m al ı c ı lar ı n ve sat ı c ı lar ı n tam bilgiye eri ş ebildikleri varsay ı lmakla birlikte, rekabet d ü zeyinin g ö rece d üşü k oldu ğ u ve rakip te ş ebb ü slerin davran ış lar ı n ı n koordinasyonuna olanak verebilecek yap ı daki oligopol piyasalarda bilgi payla şı m ı rekabet otoritelerinin endi ş e etti ğ i hususlardan birisidir. Yo ğ unla ş m ış bir yap ı arz eden, homojen ü r ü nlerin s ö z konusu oldu ğ u, maliyetlerin benzer oldu ğ u, arz ve talebin kararl ı oldu ğ u, y ü ksek giri ş ve çı k ış engellerinin bulundu ğ u, te ş ebb ü sler aras ı nda tekrarlanan etkile ş imin bulundu ğ u piyasalarda, te ş ebb ü sler aras ı ndaki veri de ğ i ş iminin, rekabeti k ı s ı tlay ı c ı a çı k bir anla ş ma olmaks ı z ı n te ş ebb ü sler aras ı nda ortak bir anlay ış a ula ş may ı ve/veya anla ş madan sapanlar ı cezaland ı rmak ya da pazara giri ş leri cayd ı rmak yoluyla mevcut bir anla ş may ı s ü rd ü rmeyi m ü mk ü n k ı lan “kolayla ş t ı r ı c ı eylem” (facilitating practice) rol ü ü stlenebildi ğ i g ö r ü lmektedir.

(71) Elektrik piyasalar ı nda, finansal piyasalardaki gibi her g ü n devaml ı tekrarlanan ihale mekanizmas ı, piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n aralar ı nda anla ş arak sistem fiyat ı n ı belirleme yoluna gitmelerine elveri ş li bir zemin haz ı rlayabildi ğ i gibi taraflar ı aras ı nda herhangi bir hukuka ayk ı r ı dan ışı kl ı l ı k olmasa da oligopolistik ba ğı ml ı l ı k sonucu geli ş en bilin ç li paralelli ğ in ortaya çı kmas ı na da yol a ç abilmektedir. Gerek elektri ğ in homojen yap ı s ı gerekse elektrik piyasas ı n ı n pazar g ü c ü problemine yatk ı n olmas ı dikkate al ı nd ığı nda, belli bir d ü zeyin ü zerindeki ş effafl ı k, piyasadaki oyuncular aras ı nda 55 Komisyon, par. 564, s. 188.

56 “Regulation on conditions for access to the network for cross-border exchanges in electricity and repealing Regulation (EC) No 1228/2003”

57 “Regulation on submission and publication of data in electricity markets and amending Annex I to Regulation (EC) No 714/2009 of the European Parliament and of the Council.”

58 “Regulation on establishing a guideline on capacity allocation and congestion management.”

[59] Burak Sağlam, Monopolden Emtia Piyasasına: Emtia Piyasası Yaklaşımıyla Elektrik Piyasalarındaki Dönüşüm Sürecinin Rekabetçi Analizi, Rekabet Kurumu, Ankara 2012, s. 64.

oligopolistik ba ğı ml ı l ı ktan kaynakl ı bilin ç li paralelli ğ e ya da rekabet ç i davran ış lar ı n

hukuka ayk ı r ı bir ş ekilde koordinasyonuna yol a ç abilecektir. Bu nedenle, hangi veri

setinin nas ı l yay ı mlanaca ğı hususu, te ş ebb ü sler aras ı nda rekabeti k ı s ı tlay ı c ı anla ş ma

ve/veya uyumlu eyleme yol a ç mayacak/kolayla ş t ı rmayacak ş ekilde kurgulanmak

durumundad ı r.

(72) Ü lkemizde de Elektrik Piyasas ı Dengeleme ve Uzla ş t ı rma Y ö netmeli ğ i’ nin 136.

maddesi ve EPDK taraf ı ndan çı kar ı lan Organize Toptan Elektrik Piyasalar ı nda

Ş effafl ığı n Teminine ili ş kin Usul ve Esaslar ile gerekli d ü zenlemeler yap ı larak EP İ A Ş

b ü nyesinde Ş effafl ı k Platformu kurulmu ş tur. Burada yay ı mlanacak veriler, EPDK’ n ı n

karar ı ile belirlenmekte olup EP İ A Ş, bu kararlar ı n uygulay ı c ı s ı konumundad ı r. Di ğ er

taraftan, izleme faaliyetleri ve yapt ı r ı mlar ı na ili ş kin mevzuat altyap ı s ı hen ü z

tamamlanmam ış t ı r. Ayn ı zamanda, EP İ A Ş b ü nyesinde “Piyasa G ö zetim Birimi”

bulunmaktad ı r. Bu birim piyasada olu ş an fiyatlar ı ve kat ı l ı mc ı davran ış lar ı n ı

inceleyerek EP İ A Ş’ı n ü st y ö netimine raporlamaktad ı r. Elektrik piyasalar ı na ili ş kin

veriler üç e ayr ı lmaktad ı r: i) yap ı sal/temel/altyap ı ya ili ş kin veriler ii) tahminlere ili ş kin

veriler iii) ger ç ek zamanl ı veriler. A ş a ğı daki tabloda yer verildi ğ i ü zere Ş effafl ı k

Platformu’ nda bu üç s ı n ı fa da dahil veriler yay ı mlanmaktad ı r.

Tablo 15: EPİAŞ Şeffaflık Platformu’nda Hâlihazırda Yayımlanmakta Olan Veriler

Kesinleşmiş Günlük Üretim Planı (KGÜP)

Planlama Kesinleşmiş Günlük Üretim Planı (KUDÜP)

Emre Amade Kapasite (EAK)

Üretim

Gerçek Zamanlı Üretim

Gerçekleşen Üretim

Uzlaştırma Esas Veriş Miktarı (UEVM)

Lisanslı Santral Yatırımları

Yük Tahmin Planı

Tahmin

Talep Tahmini

Gerçek Zamanlı Tüketim

Uzlaştırmaya Esas Çekiş Miktarı (UEÇM)

Gerçekleşen Tüketim

Serbest Tüketici Uzlaştırmaya Esas Çekiş Miktarı (ST UEÇM)

Tüketim Tedarik Yükümlülüğü Kapsamındaki UEÇM Profil Katsayıları Çarpan Değeri

Genel Veriler Sayaç Adedi

Serbest Tüketici Adedi

Serbest Tüketici

Serbest Tüketici Tüketim Miktarı

Tedarik Fiyat Endeksi Aylık Endeks

Portföy Geliri

Dengesizlik Maliyeti

Dengesizlik Miktarı

RES Üretim Tahmin

Gerçek Zamanlı Üretim

Lisanslı Üretim Miktarı

Uzlaştırma Esas Veriş Miktarı (UEVM)

YEKDEM Lisanssız Üretim Miktarı

Lisanssız Üretim Bedeli

Üretim Tahmini

Spot Teklifi

Birim Maliyeti

Kurulu Güç

YEK Bedeli (YEKBED)

YEK Geliri (YG)

Toplam Gider (YEKTOB)

Katılımcı Listesi

Sıfır Bakiye Sıfır Bakiye Düzeltme Tutarı Aylık

İletim Sistemi Kayıp Katsayısı

Kısıtlar

Kısıt Maliyeti

Genel Veriler ENTSO-E (X) Kodları

Enterkonneksiyon Arıza Bakım Bildirimleri

İletim Enterkonneksiyon Yıllık Tahminler

Kapasitesine İlişkin

Tahminler Aylık Tahminler

Hat Kapasiteleri

Kapasite Talepleri

Nomine Kapasite

Günlük Kot

Aktif Doluluk

Aktif Hacim

Barajlar Günlük Hacim

Suyun Enerji Karşılığı

Kot

Baraj Bilgileri Hacim

Debi ve Kurulu Güç

Kaynak: EPİAŞ Şefafflık Platformu’nda 20.11.2019 itibarıyla görüntülenen veriler.

(73) Pazar g ü c ü kullan ı m ı ş effafl ığı n art ışı ile beraber daha kritik hale gelmekte olup ş effafl ığı n izleme ile dengelenmesi gerekmektedir. İ zleme sayesinde pazar g ü c ü uygulamalar ı n ı n tespiti ve cezaland ı r ı lmas ı n ı n yan ı nda piyasa kurallar ı nda gerekli reformlar ı n yap ı lmas ı da sa ğ lanacakt ı r.

G.6. Dosya Kapsam ı nda EP İ A Ş, EPDK ve V İ OP’ tan Gelen G ö r üş ler

G.6.1. EP İ A Ş’ tan Gelen G ö r üş ler

(74) EP İ A Ş konuya ili ş kin yaz ı s ı nda, ö ncelikle vadeli piyasa fiyatlar ı ile spot fiyatlar aras ı ndaki ili ş ki bak ı m ı ndan uzak vade-yak ı n vade fark ı na dikkat ç ekmi ş tir. Buna g ö re, uzak vadeli bir elektrik kontrat ı n ı n fiyat ı ile spot piyasa fiyatlar ı aras ı ndaki ili ş kinin, yak ı n vadeli bir elektrik kontrat ı n ı n fiyat ı ile spot piyasa fiyatlar ı aras ı ndaki ili ş kiden daha zay ı f oldu ğ unu ifade etmi ş tir. Organize piyasalarda i ş lem g ö ren nakit uzla şı l ı (finansal) elektrik kontratlar ı nda vade d ö nemi i ç inde de i ş lem yapmak m ü mk ü n oldu ğ undan vade ay ı i ç inde finansal vadeli elektrik kontrat ı n ı n fiyat ı ile ilgili ay ı n piyasa takas fiyat ı ortalamas ı n ı n birbirine yakla ş mas ı s ö z konusudur (s ü rekli ticaret sayesinde). [60] Di ğ er taraftan, fiziksel teslimatl ı kontratlarda ise vade ay ı i ç inde i ş lem yapmak m ü mk ü n de ğ ildir. Bu sebeple, vadeye girmeden ö nce yay ı mlanan son kontrat fiyat ı, piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n ilgili d ö nem i ç in spot piyasa fiyatlar ı na ili ş kin beklentilerini yans ı tmaktad ı r. Dolay ı s ı yla fiziksel teslimatl ı kontrat ı n fiyat ı, ilgili teslimat d ö nemi i ç inde piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n spot piyasa teklifleri ü zerinde etkili olabilmektedir. Bu ba ğ lamda OTC’ deki vadeli i ş lem fiyatlar ı n ı n yay ı mlanmas ı n ı n da benzer etki olu ş turabilece ğ i s ö ylenebilecektir. Bununla beraber, s ö z konusu i ş lemlere ili ş kin fiyatlar ı n ve miktarlar ı n do ğ rulanmas ı broker ve piyasa kat ı l ı mc ı lar ı ndan derlenen OTC verilerinin do ğ rulu ğ unu denetleyen herhangi bir mevzuat/kurum bulunmamas ı dolay ı s ı yla m ü mk ü n de ğ ildir. Bu ba ğ lamda, verilerin ger ç e ğ i yans ı tmamas ı n ı n olumsuz sonu ç lar do ğ urabilece ğ i belirtilmi ş tir.

60 İlgili finansal vadeli elektrik kontratının uzlaştırmasında, vade ayının piyasa takas ortalamasının kullanılması ile aradaki farkın kapanması söz konusu olmaktadır.

(75) EP İ A Ş’ a organize piyasalar ile OTC’ lerin ikame-tamamlay ı c ı l ı k ili ş kisine ili ş kin g ö r üşü de sorulmu ş tur. EP İ A Ş taraf ı ndan, OTC’ de merkezi kar şı taraf olmad ığı i ç in burada kat ı l ı mc ı larca ger ç ekle ş tirilen i ş lemlerin V İ OP’ ta kay ı t ettirme imk â n ı n ı n bulundu ğ u, fakat teminat y ü k ü ve standartla ş man ı n farkl ı tipte kontratlara izin vermemesi sebebiyle V İ OP gibi organize piyasalar ı n yan ı nda OTC’ nin tercih edildi ğ i ifade edilmi ş tir. Di ğ er yandan, nakit uzla şı l ı vadeli kontratlar ile spot piyasa aras ı nda tamamlay ı c ı l ı k ili ş kisi bulunsa da fiziksel teslimatl ı kontratlar ile spot piyasa aras ı nda ikame ili ş kisinin bulundu ğ u belirtilmi ş tir. Şö yle ki; fiziksel teslimatl ı kontratlar sayesinde bir kat ı l ı mc ı n ı n spot piyasaya hi ç ihtiya ç duymamas ı s ö z konusu olabilecekken nakit uzla şı l ı ü r ü nler spot piyasadaki fiyat seyrine g ö re s ü rekli ticarete konu olabilmektedir. Dolay ı s ı yla EP İ A Ş’ a g ö re vadeli piyasalar bak ı m ı ndan organize piyasalar ile OTC birbirini tamamlay ı c ı iki pazar yeriyken, OTC’ deki vadeli fiziksel teslimatl ı ü r ü nler spot piyasadaki ticaret yerine ge ç ebilecek bir alternatiftir. EP İ A Ş, ayr ı ca, b ü nyesinde devreye girecek olan VEP’ te i ş lem g ö recek fiziksel teslimatl ı vadeli i ş lem s ö zle ş meleri ile OTC’ deki alivre s ö zle ş melerinin birbirine ikame olaca ğı n ı ifade etmi ş tir.

(76) Ba ş vuruya konu veri payla şı m ı ile herhangi bir elektrik toptan sat ış piyasas ı nda (vadeli, g ü n ö ncesi, g ü n i ç i, yan hizmetler vs.) firma/kat ı l ı mc ı kararlar ı ve fiyat olu ş umunun nas ı l etkilenebilece ğ ine ili ş kin olarak ise EP İ A Ş taraf ı ndan a ş a ğı daki hususlar ifade edilmi ş tir:

- Bahse konu veriler ö ncelikle OTC’ de ve V İ OP’ ta i ş lem yapan kat ı l ı mc ı lar ı n

kararlar ı n ı etkileyecektir.

- Yay ı mlanan OTC i ş lem fiyatlar ı n ı n sat ış (k ı sa) pozisyonu almak isteyen piyasa

kat ı l ı mc ı s ı n ı n fiyat beklentisinin ü zerinde olmas ı durumunda, piyasa kat ı l ı mc ı s ı

sat ış teklif fiyat ı n ı yukar ı y ö nl ü g ü ncelleyebilecektir (ya da tersi durumda ise al ış

(uzun) pozisyonu almak isteyen piyasa kat ı l ı mc ı s ı fiyatlar ı n yukar ı y ö nl ü hareket

etti ğ ini d üşü nerek, al ış (uzun) pozisyonu alabilecektir). Ş ayet yay ı mlanan OTC

fiyatlar ı n ı n y ü kseli ş i sanal olarak ger ç ekle ş iyorsa, al ış yapan piyasa

kat ı l ı mc ı lar ı n ı n zarar etmesi sonucunu do ğ uracakt ı r.

- Yine, OTC fiyatlar ı n ı baz alan piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n spot piyasa teklif fiyatlar ı n ı

ilgili teslimat d ö nemi ba ş lang ı c ı nda yukar ı y ö nde g ü ncelleyebilecektir. Ancak

G Ö P ve G İ P’ teki fiyat ve e ş le ş me miktarlar ı g ö r ü ld ü kten sonra s ö z konusu fiyat

art ışı n ı n ger ç e ğ i yans ı tmad ığı anla şı labilecek ve bundan sonra teklif fiyatlar ı

a ş a ğı y ö nde g ü ncellenebilecektir.

(77) EP İ A Ş’ a ayr ı ca, ba ş vuru konusu verilerin Ş effafl ı k Platformu’ nda yay ı mlanmas ı se ç ene ğ ine ve genel olarak vadeli i ş lemlerin verilerinin etkin piyasalar bak ı m ı ndan ta şı d ığı ö neme ili ş kin g ö r üş leri sorulmu ş olup cevaben; Platform’ daki mevcut verilerin i ç inde vadeli piyasalara ili ş kin herhangi bir veri bulunmad ığı i ç in mevcut verilerle forward fiyat e ğ risi olu ş turma imk â n ı n ı n bulunmad ığı ifade edilmi ş tir. Bununla beraber, yay ı mlanan verilerin, spot piyasa i ş lemleri i ç in yeterli oldu ğ unun de ğ erlendirildi ğ i ve gerekli d ü zenlemeler yap ı l ı rsa ba ş vuruya konu verilerin de Platform’ da yay ı mlanmas ı n ı n m ü mk ü n olabilece ğ i belirtilmi ş tir:

G.6.2. EPDK’ dan Gelen G ö r üş ler

(78) EPDK’ n ı n konu hakk ı ndaki yaz ı s ı nda ö zetle;

- OTC piyasalar ı n ı n EPDK lisans ı na tabi bir faaliyet olmad ığı ve dolay ı s ı yla

EPDK’ n ı n d ü zenleme alan ı nda olmad ığı,

- Bununla birlikte OTC piyasalar ı i ş leten ki ş ilerin, genel hukuk kaideleri ve ilgili taraflarla yapt ı klar ı s ö zle ş meler ç er ç evesinde, elektrik piyasas ı nda faaliyet g ö steren lisans sahibi t ü zel ki ş iler aras ı ndaki enerji ticaretine arac ı l ı k ettikleri,

- OTC piyasalarda e ş le ş mi ş i ş lemlere ili ş kin ortalama bilgiler [61] ile hen ü z e ş le ş memi ş en iyi teklif bilgilerinin yay ı mlanmas ı n ı n, elektrik toptan sat ış piyasalar ı nda piyasa bozucu i ş lem yap ı lmas ı n ı kolayla ş t ı raca ğı na prensip olarak ihtimal verilmedi ğ i,

- Ö zellikle e ş le ş mi ş i ş lemlere ili ş kin verilerin, ilgili taraflar ı n kar şı l ı kl ı taahh ü t alt ı na girdikleri ba ğ lay ı c ı nitelikteki irade beyanlar ı n ı yans ı tt ığı d üşü n ü l ü rse, bu verilerin, ilgili oldu ğ u vade bak ı m ı ndan ciddi bir fiyat tahmini niteli ğ i ta şı d ığı n ı n de ğ erlendirildi ğ i, vadeli ü r ü nlere y ö nelik bu t ü rden fiyat tahminlerinin kamuoyuyla payla şı lmas ı n ı n, tek ba şı na piyasa bozucu i ş lemlere yol a ç mayaca ğı d üşü n ü ld üğü,

- Tezg â h ü st ü piyasalara ili ş kin verilerin yay ı mlanmas ı n ı n elektrik toptan sat ış piyasas ı ndaki likidite seviyesine katk ı s ı hakk ı nda olumlu ya da olumsuz bir ö ng ö r ü de bulunman ı n g üç oldu ğ u, ancak bunun piyasadaki ş effafl ığ a olumlu bir katk ı s ı olaca ğı n ı n de ğ erlendirildi ğ i,

- OTC piyasalar ı n i ş lem hacmi bak ı m ı ndan pay ı n ı n artmas ı halinde dahi, veri payla şı m ı n ı n prensip olarak piyasa bozucu i ş lemleri kolayla ş t ı rmayaca ğı n ı n m ü talaa edildi ğ i, tezg â h ü st ü piyasalarda derinlik artt ı k ç a, bu piyasalar ı n daha da olgunla ş aca ğı ve di ğ er toptan elektrik piyasalar ı bak ı m ı ndan da ileriye d ö n ü k daha ger ç ek ç i sinyaller olu ş turaca ğı n ı n de ğ erlendirildi ğ i,

- EP İ A Ş Ş effafl ı k Platformu'nda İ A’ lara ili ş kin sadece miktar bilgilerinin (MWh) yer ald ığı, fiyat bilgisinin bulunmad ığı, piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n dengesizlik hesaplar ı n ı n yap ı labilmesi i ç in kat ı l ı mc ı lar ı n taraf oldu ğ u İ A miktar bilgilerinin, EP İ A Ş'a bildirilmesinin gerekti ğ i, buna kar şı l ı k kat ı l ı mc ı lar ı n, İ A fiyat bilgilerini EP İ A Ş'a bildirilmedi ğ i, EP İ A Ş’ı n da kendisine bildirilen miktar bilgilerini, Platform'da yay ı mlad ığı, buradaki İ A miktar bilgilerinin ge ç mi ş e y ö nelik bilgiler oldu ğ u, kat ı l ı mc ı lar ı n, ilgili teslimat g ü n ü i ç in ge ç erli olacak İ A miktar bildirimlerini, uzla ş t ı rma d ö nemi baz ı nda (saatlik bazda) teslimat g ü n ü nden bir g ü n ö nce saat 17.00'ye kadar bildirdi ğ i, EP İ A Ş’ı n da ertesi g ü n, kendisine bildirilen bu miktar bilgilerini saatlik bazda k ü m ü latif olarak, kar şı taraf bilgisine yer vermeksizin Platform'da yay ı mlad ığı,

hususlar ı ifade edilmi ş tir.

G.6.3. V İ OP’ tan Gelen G ö r üş ler

(79) B İ ST b ü nyesindeki piyasalardan biri olan V İ OP taraf ı ndan sunulan bilgi ve belgelere

g ö re, V İ OP’ ta i ş lemler banka ve arac ı kurumlar arac ı l ığı yla ger ç ekle ş tirilmekte ve

kat ı l ı mc ı lar ı n i ş lem yapabilmek i ç in hesaplar ı nda Takasbank taraf ı ndan belirlenen

teminat tutarlar ı n ı bulundurmas ı gerekmektedir. Her i ş lem g ü n ü sonunda g ü nl ü k

uzla ş ma fiyatlar ı na g ö re kar/zarar hesaplanmakta ve m üş terilerin hesaplar ı buna

g ö re g ü ncellenmektedir. G ü nl ü k uzla ş ma fiyat ı her g ü n i ç in piyasada ger ç ekle ş en

i ş lemler dikkate al ı narak s ö zle ş me unsurlar ı nda belirtilen y ö ntemle hesaplanmakta,

vade sonunda ise uzla ş ma fiyat ı ilgili ay ı n her bir saati i ç in spot piyasada olu ş an

EPDK tarafından verilen görüş, OTC’de eşleşmiş işlemlerin “ortalama” bilgiler olduğu dikkate

alınarak verilmiş olsa da başvuru konusu bilgi paylaşımında eşleşen ve izin alınan tüm kontratlar

yayımlanmaktadır.

piyasa takas fiyat ı n ı n aritmetik ortalamas ı olarak belirlenmektedir. S ö zle ş meler bu ş ekilde nakdi uzla ş ma ile sonlanmakta ve fiziki teslimat yap ı lmamaktad ı r.

(80) V İ OP’ ta iletilen emirlere ait fiyat ve miktar bilgileri ger ç ek zamanl ı olarak ilan edilmekte, ancak emri ileten ü ye bilgileri payla şı lmamaktad ı r. Ger ç ekle ş en i ş lemlere ili ş kin ise s ö zle ş me, fiyat, miktar ve hacim verileri ger ç ek zamanl ı olarak ü ye bilgisi olmadan yay ı nlanmakta, bu i ş lemlere ait ü ye bilgileri de g ü n sonunda ilan edilmektedir.

(81) V İ OP taraf ı ndan; B İ ST ile Veri Da ğı t ı m S ö zle ş mesi imzalayan ger ç ek/t ü zel ki ş ilerin farkl ı abonelik t ü rlerine g ö re veriye ula ş abildi ğ i, B İ ST’ in da ğı t ı m lisans ı verdi ğ i kurumlar ı n veriyi alt kullan ı c ı lar nezdinde da ğı tabildi ğ i ifade edilmi ş tir. Da ğı t ı m lisans ı na sahip kurumlara ö rnek olarak veriyi yay ı n kurulu ş lar ı veya arac ı kurumlar ı n verilebilece ğ i; bu kurulu ş lar ı n e ğ er veriyi e ş -anl ı da ğı t ı m hakk ı na da sahiplerse yat ı r ı mc ı lar ı na/m üş terilerine anl ı k olarak da sa ğ layabildi ğ i belirtilmektedir.

(82) Daha detayl ı olarak; V İ OP’ ta ger ç ekle ş en her bir i ş lemin i ş lem taraf ı bilgisi de d â hil olmak ü zere i ş lemlere ait detay bilgilerin de g ü n sonunda al ı nabildi ğ i, di ğ er yandan B İ ST b ü nyesindeki piyasalarda ger ç ekle ş en elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerine dair bilgi edinme kaynaklar ı n ı n iki d ü zeyde yap ı land ı r ı ld ığı, her bir kaynakta verilen parametrelerin a ş a ğı daki ş ekilde oldu ğ u belirtilmektedir:

- Borsa İ stanbul D ü zey 1 Verileri: Borsa İ stanbul’ da i ş lem g ö ren her bir sermaye

piyasas ı arac ı na ve piyasaya ili ş kin tan ı mlay ı c ı bilgiler, son i ş lem fiyat ı /oran ı, en

iyi al ış /sat ış fiyatlar ı ve di ğ er fiyat/oran bilgileri, Kamuyu Ayd ı nlatma Platformu

Verileri ile G ü n Sonu Verileri.

- Borsa İ stanbul D ü zey 1 + Verileri: D ü zey 1 verilerine ilave olarak Borsa

İ stanbul’ da i ş lem g ö ren her bir sermaye piyasas ı arac ı na ili ş kin olarak en iyi fiyat

seviyesinde bekleyen al ış ve sat ış emirlerinin miktar bilgisi, ger ç ekle ş en i ş lemlere

ait miktar ve di ğ er bilgiler.

- Borsa İ stanbul D ü zey 2 Verileri: D ü zey 1+ verilerine ilave olarak Borsa İ stanbul’ da

i ş lem g ö ren sermaye piyasas ı ara ç lar ı na ili ş kin olarak en iyi 10 fiyat seviyesinde

(K ı ymetli Madenler ve K ı ymetli Ta ş lar Piyasas ı nda t ü m seviyeler) bekleyen al ış ve

sat ış emirlerinin fiyat ve miktar bilgileri, iptal edilen emirlere ili ş kin hacim bilgileri

ile di ğ er istatistiki bilgiler.

(83) V İ OP taraf ı ndan, B İ ST internet sayfas ı ndaki verilerin a ş a ğı daki ş ekilde gibi oldu ğ u, bunlar ı n 15 dakika gecikmeli veriler yay ı mlamakta oldu ğ u, elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerinin de bu ü r ü nlerden biri olup bu sayfadan al ış ve sat ış ta bekleyen emirlerin fiyatlar ı ile son ger ç ekle ş en i ş lemin fiyat ı na ula şı labildi ğ i ifade edilmi ş tir.

Tablo 16: BİST’in Piyasa Verilerine İlişkin Internet Sayfası

(84) V İ OP taraf ı ndan sunulan bilgilerden, vadeli i ş lem piyasalar ı nda i ş lem hacmi ve i ş lem miktar ı n ı n 2013 y ı l ı ndan itibaren a ş a ğı daki gibi ger ç ekle ş ti ğ i, 2016 y ı l ı nda olduk ç a ilgi g ö ren bu s ö zle ş melerin ya ş anan do ğ al gaz krizi sonras ı nda takip eden y ı llarda ayn ı seviyeye hen ü z ula ş amad ığı anla şı lm ış t ı r.

Şekil 2: VİOP’ta Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmelerinin İşlem Hacimleri

(85) V İ OP taraf ı ndan sunulan bilgilere g ö re, elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerinde 2014 y ı l ı ndan itibaren ger ç ekle ş tirilen i ş lemlerin tamam ı n ı n yerli yat ı r ı mc ı lar taraf ı ndan ger ç ekle ş tirilmi ş tir. İş lem yapan yat ı r ı mc ı lar ı n ortalama yakla şı k %(…..) bireysel iken %(…..) kurumsal hesap sahibi oldu ğ u ifade edilmi ş tir.

(86) Elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerinin V İ OP’ ta uygulanmakta olan piyasa yap ı c ı l ı k program ı na dahil oldu ğ u, piyasa yap ı c ı l ı k uygulamas ı kapsam ı nda, mevcut durumda ayl ı k elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerinde (…..), üç ayl ı k elektrik vadeli i ş lem s ö zle ş melerinde (…..) piyasa yap ı c ı ü yenin bu s ö zle ş meler i ç in belirlenmi ş olan maksimum spread ve minimum emir b ü y ü kl üğü kriterlerine uyacak ş ekilde s ö zle ş melerin a çı k oldu ğ u s ü renin %(…..) emir bulundurmakla y ü k ü ml ü oldu ğ u, piyasa yap ı c ı l ı k program ı kapsam ı nda iki ayl ı k periyotlar dahilinde piyasa yap ı c ı lar ı n

y ü k ü ml ü l ü klerini kar şı lay ı p kar şı lamad ı klar ı n ı n incelendi ğ i ve gerekti ğ inde ilgili piyasa yap ı c ı lara yaz ı l ı uyar ı larda bulunulabildi ğ i ifade edilmi ş tir.

(87) V İ OP’ ta emirler, fiyat ve zaman ö nceli ğ i esaslar ı na g ö re e ş le ş tirilmekte, birden ç ok fiyat i ş lem y ö ntemi uygulanmaktad ı r. Piyasa ger ç eklerini yans ı tmayacak ş ekilde fiyat hareketlerini ö nlemek ad ı na i ş lemlerin g ü nl ü k fiyat de ğ i ş imi limitler d â hilinde ger ç ekle ş mektedir. Buna g ö re, g ü nl ü k fiyat de ğ i ş im limiti, her bir s ö zle ş me i ç in belirlenen baz fiyat ı n ± %10’ udur. Baz fiyat, g ü nl ü k fiyat de ğ i ş im limitlerinin hesaplanmas ı nda kullan ı lan ve s ö zle ş menin i ş leme a çı ld ığı g ü n Uzla ş ma Fiyat ı Komitesi taraf ı ndan belirlenen fiyatt ı r. Di ğ er i ş lem g ü nleri i ç in baz fiyat, bir ö nceki g ü n ü n uzla ş ma fiyat ı d ı r.

(88) Son olarak, V İ OP taraf ı ndan OTC’ de veri payla şı m ı na ili ş kin olarak; bu piyasada serbest ticaret ortam ı nda taraflar aras ı ndaki ger ç ek i ş lemleri yans ı tan i ş lem bilgilerinin piyasa kat ı l ı mc ı lar ı ile payla şı lmas ı n ı n faydal ı olaca ğı ve piyasada fiyat olu ş umuna katk ı sa ğ layaca ğı de ğ erlendirmesi yap ı lm ış t ı r. V İ OP, OTC’ nin enerji ticaretinin geli ş imi bak ı m ı ndan ö nemini belirterek, bu t ü r piyasalarda potansiyel olarak hem fiziksel hem de finansal i ş lem yap ı labildi ğ ini, teminat mektubu ve benzeri teminat yap ı lar ı ile ger ç ekle ş tirilen OTC i ş lemlerinin organize piyasa ile kar şı l ı kl ı bir etkile ş im i ç inde oldu ğ unu ifade etmi ş tir.

G.7. Ara De ğ erlendirme: Dosya Konusu Bilgi De ğ i ş iminin Orta Vadede Elektrik Toptan Sat ış Piyasalar ı ndaki Rekabet Ortam ı Bak ı m ı ndan Faydalar ı Ve Riskleri

(89) İ A’ lar ve vadeli s ö zle ş meler spot ve ger ç ek zamanl ı piyasalarda ortaya çı kabilecek fiyat ş oklar ı n ı n etkisini k ı r ı c ı nitelikte oldu ğ undan ve dolay ı s ı yla risk y ö netimi sa ğ layarak likit toptan sat ış piyasalar ı na katk ı sa ğ lad ığı ndan, alivre s ö zle ş meleri ve di ğ er t ü revlerin hacminin artmas ı etkin toptan sat ış piyasalar ı n ı n geli ş imi bak ı m ı ndan olumludur. Bununla beraber, piyasada hem altyap ı ya dair temel verilerin, hem İ A’ lar ı n hacminin hem de OTC’ de i ş lem g ö ren s ö zle ş melerin vade, fiyat ve miktar bilgilerinin yay ı mlanmas ı a şı r ı ş effafla ş ma ile beraber birlikte veya tek tarafl ı pazar g ü c ü kullan ı m ı n ı kolayla ş t ı rma riskini bar ı nd ı rmaktad ı r. Daha a çı k olarak, vadeli s ö zle ş meler ile te ş ebb ü slerin yak ı t maliyetlerini ve gelir ak ış lar ı n ı dengede tutabilmesi sa ğ lanmaktad ı r. Bu sayede şö yle olumlu sonu ç lar ortaya çı kmaktad ı r: Stratejik davranma g ü d ü s ü azalacak, ü retim kapasitesine ili ş kin daha g ü venilir bilgi sahibi olunacak ve uzun vadede makro belirlilik sa ğ lanarak ilgili kurumlar ı n mikro- y ö netim/m ü dahale yapma ihtiyac ı azalacakt ı r. [62] Dolay ı s ı yla, spot piyasalardaki ş oklar sonras ı m ü dahale riski de azalm ış olacakt ı r. Ba ş vuruda fiziksel teslimatl ı ü r ü nlerin yan ı nda finansal/nakit uzla ş mal ı ü r ü nlerin de bulundu ğ u g ö r ü lmektedir. V İ OP ve yak ı n zamanda devreye girecek olan VEP de dikkate al ı nd ığı nda t ü rev piyasalar zaman i ç inde geli ş me g ö sterecektir. Bu t ü r finansal ara ç lar ı n say ı ve t ü r bak ı m ı ndan artmas ı likidite ve fiziksel oyuncular ı n riskten korunmas ı bak ı m ı ndan son derece olumlu olmakla beraber potansiyel manip ü lat ö rlerin (piyasa doland ı r ı c ı lar ı) fiyat hareketlerinden fayda sa ğ layacak ş ekilde fiyat-al ı c ı (price-taking) [63] pozisyonlar olu ş turarak piyasa bozucu i ş lemlerde bulunmas ı n ı da kolayla ş t ı rmaktad ı r.

(90) Ba ş vuru konusu i ş leme arac ı l ı k eden brokerlar birden fazla platformda ticaret ger ç ekle ş tirebilmektedir. Bu da onlar ı n ve arac ı l ı k ettikleri te ş ebb ü slerin kald ı ra ç l ı pozisyonlara ili ş kin bilgi sahibi olmas ı n ı ve dolay ı s ı yla muhtemel bir 62 Karsten Neuhoff, Sophia Ruester ve S. Schwenen, “Power Market Design Beyond 2020: Time to Revisit Key Elements?” Deutsche Institut für Wirtschaftsforschung, 2015, ss. 18-19, 28.

63 Fiyat-alıcı pozisyona sahip katılımcıların denge fiyatı veya diğer aktörlerin kararları üzerindeki etkisi yoktur. Tersi pozisyon ise fiyat yapıcı (price-making) pozisyondur.

manip ü latif/stratejik davran ış a ili ş kin fayda-maliyet analizini (ticaret yaparak fiyat ı n y ö n ü nden nas ı l fayda sa ğ lanaca ğı ve ba ş ar ı n ı n ö n ü ndeki riskler gibi bilgiler) kolayla ş t ı racakt ı r. Ö zellikle piyasa izleme biriminin fonksiyonel olmad ığı rejimlerde te ş ebb ü slerin bu hesab ı nda potansiyel maliyetleri d üşü k oldu ğ undan piyasada rekabetin bozulmas ı riski daha y ü ksektir. Her ne kadar izlemeye y ö nelik m ü dahale alg ı s ı n ı art ı rarak me ş ru ticareti belli oranda cayd ı racak olsa da piyasa doland ı r ı c ı l ığı ve piyasa bozucu i ş lemler yoluyla yapay fiyat olu ş umunu ö nlemek ad ı na piyasa izleme altyap ı s ı n ı n fonksiyonel hale getirilmesi gereklidir. Esas ı nda piyasa izleme ile piyasaya olan g ü ven artaca ğı ndan bahse konu me ş ru ticareti cayd ı rma riskinin de ö n ü ne ge ç ilmi ş olacakt ı r.

(91) Elektrik toptan sat ış piyasalar ı aras ı ndaki ba ğ yukar ı da anlat ı ld ığı gibi son derece s ı k ı d ı r. Te ş ebb ü sler pozisyonlar ı n ı ve ticari stratejilerini her piyasay ı hesaba katarak belirlemektedir. EP İ A Ş Ş effafl ı k Platformu’ ndaki verilerin arz taraf ı na dair t ü m verileri kapsamas ı, t ü ketim taraf ı hakk ı nda ciddi ö ng ö r ü sa ğ lamas ı, veri setinde İ A’ lar ı n da bulunmas ı ve ba ş vuru konusu verilerin OTC ticaretini de ş effafla ş t ı rmas ı bir arada d üşü n ü ld üğü nde “birle ş ik ş effafl ı k” seviyesinin k ü m ü latif olarak ciddi seviyeye geldi ğ i g ö r ü lmektedir. Elektri ğ in kendine has ö zellikleri dolay ı s ı yla geleneksel rekabet hukuku anlam ı nda g ö rece k üçü k pazar pay ı na sahip te ş ebb ü slerin dahi spot piyasada fiyat belirleyici/ikinci en iyi fiyat belirleyici pozisyon elde edebildikleri d üşü n ü ld üğü nde, OTC’ deki ba ş vuruya konu ş effafl ı k ile EP İ A Ş Ş effafl ı k Platformu’ nun k ü m ü latif etkisinin te ş ebb ü s(ler)in b ö yle bir strateji uygulamas ı bak ı m ı ndan bilgi asimetrisini iyice azaltacakt ı r. A şı r ı ş effafla ş ma ile te ş ebb ü slerin tek tarafl ı veya (ö rt ü l ü) anla ş ma i ç ine girerek kapasite tutma, piyasay ı k ö t ü ye kullanma gibi strateji uygulamalar ı halinde katlanacaklar ı maliyetler hakk ı nda belirsizli ğ i azaltacak ve sonu ç olarak bu t ü r uygulamalar kolayla ş abilecektir. [64]

(92) Bunlar ı n yan ı nda, ö ne çı kan di ğ er riskler şö yledir:

- Broker’ lar ı n kat ı l ı mc ı lar aras ı nda e ş it davranma zorunlulu ğ u olmamas ı ve ETD

taraf ı ndan yay ı mlanan verileri do ğ rulayacak herhangi bir mekanizman ı n s ö z

konusu olmamas ı,

- ETD b ü nyesindeki broker’ lar ile ticaret ile i ş tigal eden te ş ebb ü slerin spot fiyatlar ı

kendi vadeli pozisyonlar ı n ı karl ı hale getirecek ş ekilde belirleme ihtimalleri,

- Ba ş vuruya konu s ö zle ş me ko ş ullar ı n ı n gelece ğ e dair beklentileri etkileyecek

olmas ı dolay ı s ı yla REMIT benzeri d ü r ü stl üğü temin edecek mevzuat haz ı r

olmad ı k ç a piyasa bozucu i ş lem riskinin var olmas ı,

- OTC’ de V İ OP’ takine benzer ş ekilde g ü nl ü k fiyat de ğ i ş im limiti gibi ani ve piyasa

ger ç eklerini yans ı tmayan fiyat hareketlerini frenleyici mekanizmalar

ö ng ö r ü lmedi ğ inden, OTC’ nin a şı r ı riske a çı k olmas ı ve ba ş vuruya bilgi

payla şı m ı n ı n bu riskin piyasalara olan etkisini art ı rmas ı.

G.8. De ğ erlendirme

G.8.1. Rekabet Hukukunda Bilgi De ğ i ş imi

(93) Rekabet hukuku bak ı m ı ndan en geni ş haliyle bilgi de ğ i ş imi, ayn ı end ü stride faaliyet g ö steren iki veya daha fazla te ş ebb ü s ü n tek yanl ı yahut kar şı l ı kl ı olarak, rekabet ç i kararlar ı na etki eden her t ü rl ü ticari bilgilerini payla ş malar ı olarak tan ı mlanabilmektedir. De ğ i ş ime konu bilgiler, baz ı durumlarda yaln ı zca bilgiyi payla ş an firman ı n talebine veya maliyetlerine ili ş kin bir sinyal i ç erebilir. Bu t ü r bilgiler 64 Niefer, ss. 396-7.

“ö zel de ğ erler” (private values) ya da firmaya ö zg ü bilgi (firm-specific information) kavramlar ı yla an ı lmaktad ı r. Payla şı lan bilginin, her bir firmay ı ilgilendiren end ü stri genelindeki talebe veya ortak girdiler gibi de ğ i ş kenlere ili ş kin sinyal i ç ermesi durumu ise, bu bilginin “ortak de ğ erler” karakterinde oldu ğ u anlam ı na gelmektedir. S ö z konusu bilgi de ğ i ş imi rakipler aras ı nda y ü z y ü ze g ö r üş meler yahut ç e ş itli ileti ş im ara ç lar ı yoluyla do ğ rudan do ğ ruya ger ç ekle ş ebilmekteyken, te ş ebb ü s birlikleri, veri derleme hizmeti sunan üçü nc ü firmalar ya da kamu otoriteleri arac ı l ığı yla veya kamuya y ö nelik duyurular yoluyla dolayl ı olarak da ger ç ekle ş ebilmektedir. [65]

G.8.2. Menfi Tespit De ğ erlendirmesi

(94) 4054 say ı l ı Rekabetin Korunmas ı Hakk ı nda Kanun’ un (4054 say ı l ı Kanun) 3. maddesinde, te ş ebb ü slerin belirli ama ç lara ula ş mak i ç in olu ş turdu ğ u t ü zelki ş ili ğ i haiz ya da t ü zelki ş ili ğ i olmayan her t ü rl ü birlik, te ş ebb ü s birli ğ i olarak tan ı mlanmaktad ı r. Ayn ı Kanun’ un 4. maddesinde ise “belirli bir mal veya hizmet piyasas ı nda do ğ rudan veya dolayl ı olarak rekabeti engelleme, bozma, ya da k ı s ı tlama amac ı n ı ta şı yan veya bu etkiyi do ğ uran yahut do ğ urabilecek nitelikte olan te ş ebb ü sler aras ı anla ş malar, uyumlu eylemler ve te ş ebb ü s birliklerinin bu t ü r karar ve eylemleri” hukuka ayk ı r ı say ı larak yasaklanm ış t ı r.

(95) ETD, Kanun’ un 3. maddesi ba ğ lam ı nda te ş ebb ü s birli ğ i s ı fat ı n ı haizdir. Di ğ er yandan, yukar ı da yer verildi ğ i ü zere ba ş vuru konusu uygulama kapsam ı nda brokerlar ı n arac ı oldu ğ u alivre s ö zle ş melerinin belli parametrelerinin ETD taraf ı ndan tablola ş t ı r ı larak b ü nyesindeki tedarik ş irketleri ile payla şı lmas ı s ö z konusudur. Pazardaki ş effafl ı k d ü zeyini art ı racak ve/veya rakip te ş ebb ü sler aras ı nda rekabete hassas bilgi de ğ i ş imine yol a ç abilecek t ü rden bilgi de ğ i ş imleri, 4054 say ı l ı Kanun’ un 4. maddesinde yasaklanan t ü rden bir anla ş ma, uyumlu eylem veya te ş ebb ü s birli ğ i karar ı olu ş turabilmektedir. Bu ba ğ lamda, ba ş vuru konusu uygulaman ı n 4054 say ı l ı Kanun’ un 4. maddesi ç er ç evesinde herhangi bir sak ı nca yarat ı p yaratmayaca ğı n ı n irdelenmesi gerekmektedir.

(96) Yukar ı da “Ara De ğ erlendirme” ba ş l ığı alt ı nda da a çı kland ığı ü zere ba ş vuruya konu veri payla şı m ı birtak ı m rekabet hukuku riskleri bar ı nd ı rmaktad ı r. Bu ba ğ lamda k ı saca ş u riskler sebebiyle ba ş vuru konusu veri payla şı m ı na menfi tespit belgesi verilemeyece ğ i de ğ erlendirilmektedir: i) payla şı lan veri setlerinde hen ü z vadesi gelmemi ş s ö zle ş melerin fiyat ve miktar bilgilerinin bulunmas ı, ii) pazarda piyasa i ş letmecisi EP İ A Ş taraf ı ndan h â lihaz ı rda ciddi yo ğ unlukta veri payla şı m ı yap ı l ı yor olmas ı sebebiyle ilave vadeli piyasa verilerinin ilgili pazarlarda rekabet kar şı t ı uygulamalar ı kolayla ş t ı rmas ı, Di ğ er yandan, 4054 say ı l ı Kanun’ un 4. maddesi kapsam ı nda yasaklanan birtak ı m anla ş malar ayn ı Kanun’ un 5. maddesi ç er ç evesinde bireysel muafiyetten yararlanabilmektedir. A ş a ğı da ba ş vuru konusu veri payla şı m ı n ı n bireysel muafiyet de ğ erlendirmesine yer verilmi ş tir:

G.8.3. Bireysel Muafiyet De ğ erlendirmesi

G.8.3.1. Mallar ı n Ü retim veya Da ğı t ı m ı ile Hizmetlerin Sunulmas ı nda Yeni Geli ş me ve İ yile ş melerin ya da Ekonomik veya Teknik Geli ş menin Sa ğ lanmas ı

(97) Ö ncelikle, ba ş vuru konusu uygulama, alivre s ö zle ş melerinin ticaretinin yap ı ld ığı OTC’ de i ş lem hacminin artmas ı na katk ı sa ğ layabilecektir. ETD’ nin sundu ğ u a çı klamalara g ö re, yap ı lmas ı planlanan ç al ış ma kapsam ı nda OTC piyasalar ı na ili ş kin verilerin yay ı mlanmas ı n ı n, bilgi seviyeleri ve yakla şı mlar ı farkl ı olmas ı sebebiyle OTC

[65] Şamil Pişmaf, İktisadi ve Hukuki Açıdan Teşebbüsler Arası Bilgi Değişimi”, Rekabet Hukuku Uzmanlık Tezi, Rekabet Kurumu, 2012, Ankara ss. 5-7.

piyasas ı n ı takip konusunda yetersiz kalan piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n fark ı ndal ı klar ı n ı art ı r ı c ı y ö nde bir etki do ğ uracakt ı r. Bu ba ğ lamda, ETD taraf ı ndan payla şı lan bilgilerin talep taraf ı n ı n vadeli fiyatlara ili ş kin fikir sahibi olmas ı n ı sa ğ layarak al ı c ı g ü c ü n ü art ı rma potansiyeli bulunmaktad ı r. Bu durumda tedarik ç iler aras ı ndaki rekabet de artacakt ı r. [66] İ A’ lar olduk ç a opak olup forward s ö zle ş melerinin fiyatlar ı n ı n m ü zakere s ü reci ile ilgili de belirgin bir yakla şı m s ö z konusu de ğ ildir. Bu ba ğ lamda ba ş vuru konusu verilerin payla şı m ı vadeli piyasalarda i ş lem yapmak isteyen kat ı l ı mc ı lara bir platform ve fiyatlara ili ş kin fikir sa ğ layacak olup bu piyasalar ı n geli ş imi i ç in olumlu olacakt ı r.

(98) Ba ş vuru konusu uygulama ile alivre s ö zle ş melerine ili ş kin vade, miktar ve fiyat bilgilerinin ETD ü yeleri ile payla şı lmas ı n ı n yan ı nda e-posta yoluyla ç e ş itli b ü rokrasi ve medya ile de payla şı lmas ı planlanmaktad ı r. Esasen, kamuya a çı kl ığı n fazla olmas ı üçü nc ü taraflar ı n da piyasa aksakl ı klar ı na dair fark ı nda olabilmesini kolayla ş t ı raca ğı i ç in ö zel payla şı mdan daha faydal ı d ı r. Bu ba ğ lamda, ba ş vuruya konu bilgi de ğ i ş iminin bir nevi raporlama g ö revi g ö rerek d ü zenleyici kurumlar, S İ, piyasa akt ö rleri ve di ğ er payda ş lar taraf ı ndan potansiyel piyasa aksakl ı klar ı n ı n tespitine fayda sa ğ layaca ğı de ğ erlendirilmektedir.

(99) Yukar ı da anlat ı ld ığı ü zere, likit vadeli piyasalar do ğ as ı gere ğ i dalgal ı olan spot fiyatlardan korunmak i ç in son derece ö nemlidir. Ayr ı ca vadeli piyasalar ı n geli ş imi ile uzun vadede sa ğ l ı kl ı yat ı r ı m sinyalleri sayesinde at ı l ü retim ve iletim altyap ı s ı yat ı r ı mlar ı n ı n da ö n ü ne ge ç ilmesi m ü mk ü n olabilecektir. Ba ş vuruya konu alivre s ö zle ş melerinin b ü y ü k ç o ğ unlu ğ u fiziksel teslimatl ı olup fiyatlar ı ö nceden belirli oldu ğ undan taraflar ı na risk y ö netimi sa ğ lamaktad ı r. Di ğ er taraftan alivre s ö zle ş melerinin ikinci el piyasas ı n ı n olmamas ı sonucu spot piyasaya g ö re her g ü n de ğ erlemesi yap ı lmamakta ve dolay ı s ı yla piyasalar aras ı kald ı ra ç riski de s ö z konusu olmamaktad ı r. Bu ba ğ lamda, OTC’ nin artan hacmi sayesinde oyuncular sa ğ l ı kl ı risk y ö netimi yapacak, spot ve ger ç ek zamanl ı elektrik piyasalar ı ndaki dalgalanmalar ve pazar g ü c ü kullan ı m ı azalacakt ı r. Dolay ı s ı yla, ba ş vuru konusu bilgi payla şı m ı n ı n 4054 say ı l ı Kanun’ un 5. maddesinin birinci f ı kras ı n ı n (a) bendinde yer alan ko ş ulu sa ğ lad ığı de ğ erlendirilmektedir.

G.8.3.2. T ü keticinin Bundan Yarar Sa ğ lamas ı

(100) Ba ş vuru konusu uygulama, halihaz ı rda kat ı l ı mc ı lara elektronik i ş lem platformu sa ğ layan MATR İ KS ve TRAYPORT’ u kullanmayan brokerlar ı n arac ı l ı k yapt ığı i ş lemleri de kapsayacakt ı r. Bu ba ğ lamda, ö zellikle tedarik ş irketlerinin farkl ı platformlara ü ye olmadan vadeli fiyatlara ili ş kin bilgi sahibi olmas ı ve vade s ö zle ş me yapmas ı kolayla ş acakt ı r. Bu sayede hem son kaynak tarifesinden elektrik al ı mlar ı azalm ış olacak ve perakende sat ış seviyesinde a çı kl ı k artacak hem de spot ve ger ç ek zamanl ı piyasalardaki dengesizlikler azalt ı larak sistem maliyetleri d üş ecektir. Perakende sat ış piyasas ı nda yerle ş ik te ş ebb ü slerle iyi risk y ö netimi yaparak rekabet edebilen ba ğı ms ı z tedarik ç iler sayesinde h â lihaz ı rda kat ı olan tedarik ç i de ğ i ş tirme oranlar ı da yumu ş ayabilecektir. Ayr ı ca vadeli piyasalar ı n geli ş mesi pozitif d ö ng ü ile daha fazla ç e ş it ve esneklikte ticaret ü r ü n ü n ü n devreye girmesiyle birlikte arz-talep taraflar ı nda daha ba ş ar ı l ı risk y ö netimine katk ı sa ğ layacakt ı r.

(101) Daha spesifik olarak, ETD taraf ı ndan; 2018 y ı l ı Nisan ay ı itibar ı yla Son Kaynak Tedarik Tarifesi Tebli ğ i’ nin y ü r ü rl üğ e girdi ğ i ve y ı ll ı k olarak belirli bir limitin ü zerinde t ü ketimi olan t ü keticiler i ç in, serbest t ü ketici olarak İ A ile elektrik tedarik etmemeleri 66 Niefer, s. 395.

halinde uygulanacak bir son kaynak tedarik tarifesinin belirlendi ğ i, ilgili Tebli ğ'de bu tarifenin belirli bir form ü lasyon ile belirlenece ğ inin h ü kme ba ğ land ığı (2020 y ı l ı i ç in y ı ll ı k t ü ketim limiti 7 milyon kWh, tarife bedeli form ü l ü (PTF + YEKDEM) x 1,0938), bunun sonucunda t ü keticilerin, al ış kanl ı klar ı ç er ç evesinde EPDK taraf ı ndan belirlenen tarifelerine endeksli sat ı n alma yapmalar ı dolay ı s ı yla PTF ve YEKDEM dalgalanmalar ı riskine a çı k hale geldikleri ifade edilmektedir. Di ğ er yandan, vadeli piyasalar ı n geli ş mesi ve belli ö l çü de ş effafla ş mas ı ile en az ı ndan b ü y ü k ve orta ö l ç ekli t ü keticilerin tedarik yapabilecekleri sabit fiyat alternatiflerini takip edebilmeleri ve spot piyasa riskinden korunabilecekleri belirtilmektedir. Bu ba ğ lamda, hem ba ğı ms ı z tedarik ç iler hem de belli ö l ç ekteki serbest t ü keticiler i ç in alternatif tedarik kanallar ı ile risk y ö netimi ve fiyat optimizasyonu imk â nlar ı n ı n geli ş mesi sa ğ lanabilecektir. Bu ba ğ lamda, ba ş vuru konusu uygulaman ı n 4054 say ı l ı Kanun’ un 5. maddesinin birinci f ı kras ı n ı n (b) bendinde yer alan ko ş ulu da sa ğ lad ığı de ğ erlendirilmektedir.

G.8.3.3. İ lgili Piyasan ı n Ö nemli Bir B ö l ü m ü nde Rekabetin Ortadan Kalkmamas ı

(102) Ba ş vuruya konu bilgi de ğ i ş imi uygulamas ı na ili ş kin alivre s ö zle ş melerinin i ş lem hacmi Tablo 8’ de g ö r ü ld üğü ü zere olduk ç a d üşü kt ü r. Di ğ er taraftan ba ş vuru kapsam ı nda broker arac ı l ı l ığı yla yap ı lan t ü m i ş lemler bulunmamakta; ba ş vuru yaln ı zca taraflar ı n onay ı al ı nanlarla s ı n ı rland ı r ı lmaktad ı r. Bu ba ğ lamda ba ş vuruya konu bilgi de ğ i ş imi gerek OTC’ de yap ı lan ticaret gerekse de di ğ er pazar yerlerinde yap ı lan elektrik ticareti bak ı m ı ndan ilgili piyasalarda rekabeti ortadan kald ı r ı c ı nitelikte de ğ ildir.

(103) Ba ş vuru konusu uygulama ile EP İ A Ş b ü nyesinde gelecek y ı l devreye girecek olan VEP’ te yap ı lacak i ş lemlerin cayd ı r ı l ı p cayd ı r ı lmayaca ğı na ili ş kin olarak ise yukar ı da da a çı kland ığı gibi alivre s ö zle ş meler ile organize piyasalarda yap ı lan vadeli i ş lem s ö zle ş melerinin farkl ı kar şı la ş t ı rmal ı avantajlar ı n ı n bulundu ğ u; bu ba ğ lamda elektrik piyasalar ı n ı n serbestle ş mesi a ş amas ı nda aralar ı nda daha ç ok tamamlay ı c ı l ı k ili ş kisinin bulundu ğ u; ba ş vuruya konu bilgi de ğ i ş imi uygulamas ı n ı n VEP’ teki fiziksel teslimatl ı vadeli i ş lemler piyasas ı n ı sekteye u ğ ratmayaca ğı de ğ erlendirilmektedir.

(104) Di ğ er taraftan veri sa ğ lay ı c ı te ş ebb ü sler a çı s ı ndan bak ı ld ığı nda ETD taraf ı ndan; ba ş vuru kapsam ı ndaki iki veri sa ğ lay ı c ı te ş ebb ü s d ışı ndaki potansiyel sa ğ lay ı c ı lar ı n da ETD’ ye ü ye olabilece ğ i, brokerlar ile ileti ş im kurabilece ğ i ve i ş lem verilerini toplama gibi faaliyetlerde bulunabilmelerinin ö n ü nde herhangi bir engel ya da k ı s ı tlay ı c ı h ü k ü m bulunmad ığı ifade edilmektedir. T ü m bu hususlar g ö z ö n ü ne al ı nd ığı nda, ba ş vuru konusu veri payla şı m ı uygulamas ı n ı n 4054 say ı l ı Kanun’ un 5. maddesinin birinci f ı kras ı n ı n (c) bendinde yer alan ko ş ulu da sa ğ lad ığı de ğ erlendirilmektedir.

G.8.3.4. Rekabetin (a) ve (b) Bentlerindeki Ama ç lar ı n Elde Edilmesi i ç in Zorunlu Olandan Fazla S ı n ı rlanmamas ı (Vazge ç ilmezlik ve Ö l çü l ü l ü k)

(105) Ö ncelikle, ba ş vurunun yukar ı da yer verilen riskler sebebiyle s ü re bak ı m ı ndan s ı n ı rlan ı p s ı n ı rlanmayaca ğı de ğ erlendirilmelidir. Ü lke ö rnekleri incelendi ğ inde serbestle ş me s ü recinde vadeli piyasalar ı n devreye girmesi ve likit hale gelmesinin bir s ü rece yay ı ld ığı g ö r ü lmektedir. Ü lkemizde de vadeli piyasalar ı n hen ü z s ığ bir g ö r ü n ü m sergiledi ğ i yukar ı da ortaya konulmu ş tur. Spot ve ger ç ek zamanl ı piyasalardaki y ü ksek i ş lem hacminin risk y ö netimi ve uzun vadeli piyasa sa ğ l ığı bak ı m ı ndan bir anomali olmas ı sebebiyle organize ve OTC vadeli piyasalar ı n ı n yayg ı nla ş mas ı; bunun i ç inse belli ö l çü de ş effafl ı k, ula şı labilirlik, g ü ven tesisi gerekmektedir. Bu ba ğ lamda, ba ş vuru konusu uygulama olumlu olmakla beraber,

ü lkemiz elektrik ticaretinde Ş effafl ı k Platformu ile birlikte ba ş vuru konusu veri setleri ciddi anlamda ş effafl ı k sa ğ layarak, piyasadaki oyuncular aras ı nda oligopolistik ba ğı ml ı l ı ktan kaynakl ı bilin ç li paralelli ğ e ya da rekabet ç i davran ış lar ı n hukuka ayk ı r ı bir ş ekilde koordinasyonuna yol a ç abilecek ya da bunlar ı kolayla ş t ı rabilecektir. Oyuncular ı n piyasa, altyap ı, t ü ketim ve tahmin verilerini kullanarak vadeli piyasalarda, spot piyasalarda, ger ç ek zamanl ı piyasalarda pozisyonlar ı n ı ayarlamalar ı ve pazar g ü c ü ne sahip olmasalar da fiyat ı yapay seviyelere ç ekme stratejileri i ş bu dosya kapsam ı ndaki verilerin de payla şı lmas ı yla teorik olarak kolayla ş acakt ı r.

(106) Ba ş vuru konusu veri payla şı m ı her ne kadar vadeli piyasalar ı n geli ş mesine ve risk y ö netimine katk ı sa ğ layacaksa da ETD’ nin, brokerlar ı n veya ü yelerinin d ü r ü st davran ı p davranmad ığı ve b ö ylece ba ş vuruya konu veri setine g ü venerek i ş lem yapan piyasa kat ı l ı mc ı lar ı n ı n etkin rekabet g ü c ü ne zarar vermeyeceklerinin bir garantisi bulunmamaktad ı r. Yukar ı da yer verildi ğ i ü zere bu hususlar piyasadaki serbestle ş me ilerledik ç e ç e ş itli piyasa d ü r ü stl üğü kurallar ı ile çö z ü me kavu ş turulmaktad ı r. Bunun yan ı nda, ETD ü yelerinin birden fazla toptan sat ış pazar yerinde faal olmas ı dolay ı s ı yla farkl ı piyasalarda pozisyonlar ı n ı ayarlayarak, bu pozisyonlar ı di ğ er piyasalarda avantaj elde etmek i ç in kald ı ra ç olarak kullanabilme riskleri de mevcuttur. Son olarak, ba ş vuru kapsam ı nda payla şı lacak “en iyi” teklifler sayesinde kat ı l ı mc ı lar ı n katlanmas ı gereken i ş lem maliyetinin azalt ı laca ğı, fiyat ke ş finin kolayla ş aca ğı ve b ö ylece en rekabet ç i fiyat ı n ortaya çı kabilece ğ i ifade edilmektedir. Buna ra ğ men, bu verilerin do ğ rulu ğ unu kan ı tlayacak bir mekanizma bulunmamas ı ndan dolay ı bahse konu verilerin potansiyel bir “focal point” i ş levi g ö rme riski mevcuttur.

(107) T ü m bu hususlar g ö z ö n ü nde bulunduruldu ğ unda ba ş vuruya konu veri payla şı m ı uygulamas ı na; serbestle ş menin ilerlemesi, VEP’ in devreye girmesi, V İ OP’ taki i ş lem hacminin artmas ı na kadar OTC’ nin piyasa kat ı l ı mc ı lar ı na vadeli s ö zle ş meler i ç in bir alternatif sa ğ lamas ı, alivre s ö zle ş melerinin i ş lem maliyetlerinin daha d üşü k olmas ı, mevcut uzun vadeli anla ş malar ı n ve kamu sahipli ğ inin halen ge ç erli olmas ı sebepleriyle üç y ı l s ü reyle muafiyet tan ı narak, bu s ü re sonunda olu ş an piyasa yap ı s ı ile birlikte yeniden de ğ erlendirilme yap ı lmas ı gerekti ğ i de ğ erlendirilmektedir. Bu ş artla birlikte, dosya konusu veri payla şı m ı uygulamas ı n ı n 4054 say ı l ı Kanun’ un 5. maddesinin birinci f ı kras ı n ı n (d) bendinde yer alan ko ş ulu da sa ğ lad ığı sonucuna ula şı lm ış t ı r.

H. SONUÇ

(108) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre,

- Enerji Ticareti Derneği bünyesinde ve tezgah-üstü piyasada faaliyet gösteren altı broker tarafından gerçekleştirilen işlemlere ilişkin belli verilerin konsolide edilerek yayımlanması uygulamasına, 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamında olması nedeniyle aynı Kanun’un 8. maddesi uyarınca menfi tespit belgesi verilemeyeceğine,

- Söz konusu uygulamaya, 4054 sayılı Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasındaki koşulların tümünü sağlaması nedeniyle, üç yıl süreyle bireysel muafiyet tanınmasına

gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde

yargı yolu açık olmak üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.