Perkloretilen isimli kuru temizleme kimyasalının Türkiye'deki tek yetkili satıcısı olduğu öne sürülen Permak…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI

Üyeler: İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY,

Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR, Prof. Dr. Metin TOPRAK B. RAPORTÖRLER : M. Selim ÜNAL, Emine TOKGÖZ

C. ŞİKAYET EDEN: Gizlilik talebi bulunmaktadır.

D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA

YAPILAN: - Permak Makine Sanayi A.Ş.

Barbaros Bulvarı No:101 Beşiktaş/İstanbul

E. DOSYA KONUSU: Perkloretilen isimli kuru temizleme kimyasalının Türkiye'deki tek yetkili satıcısı olduğu öne sürülen Permak Makina Sanayi A.Ş.'nin söz konusu ürünün fiyatını aşırı artırdığı iddiası.

F. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 02.05.2011 tarih ve 3329 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 23.5.2011 tarih ve 2011–1–78/İİ-11-259-ÖB sayılı İlk İnceleme Raporu, 02.06.2011 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine düzenlenen 07.07.2011 tarih ve 2011-1-78/ÖA-11-356.MSÜ sayılı Önaraştırma Raporu 11.07.2011 tarih ve REK.0.05.00.00-110/195 sayılı Başkanlık önergesi ile 11-43 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. G. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet dilekçesinde özetle;

- Ülkemizdeki kuru temizleme firmalarının kullandığı perkloretilen adlı temizlik

kimyasalının uzun yıllardan bu yana Permak Makina A.Ş. (Permak) adlı firma

tarafından yurt dışından getirilerek tedarik edildiği,

- Permak’ın perkloretilen kimyasalını Alman merkezli Dow isimli şirketin yetkili

distribütörü olarak sattığı,

- Permak’ın 2010 yılında 330 kg. olan bir varil perkloretileni 700 TL civarında

satarken, şu an itibarıyla aynı ürüne 2000 TL fiyat verdiği ve aşırı bir fiyat artışına

gittiği,

- Geçen yıla kadar dökme ilaç tabir edilen açık haldeki aynı kimyasalı daha ucuza

tedarik edebiliyorken, bu kimyasalın tehlikeli olduğu gerekçesiyle gümrükte

yasaklanmasından dolayı esnaf olarak Permak’tan başka alternatiflerinin kalmadığı, - Permak’ın rakipsiz olmanın avantajını kötüye kullandığı, bu nedenle kuru temizleme

esnafı olarak önemli girdileri durumundaki bu kimyasalın aşırı fiyat artışından

olumsuz etkilendikleri

ifade edilmiştir.

H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, şikayet konusu ile ilgili olarak, 4054 sayılı Kanun uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı görüşü ifade edilmiştir.

I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME

I.1. Permak Makina Sanayi A.Ş. (Permak)

Dosya mevcudu bilgilere göre, Permak, kuru temizleme, kuru temizleme makinesi, kuru temizleme sistemleri, kuru temizleme ekipmanları, sulu yıkama, endüstriyel çamaşır yıkama makinesi, endüstriyel kurutma makinesi, endüstriyel ütü, çamaşırhane sistemleri, çamaşırhane ekipmanları, silindir ütü makinesi, buhar jeneratörü, metal yıkama, metal temizleme, kuru ve ıslak temizleme faaliyetlerinde bulunmaktadır.

Şikâyet konusu perkloretilen en yaygın kuru temizleme solventi olup Türkiye’ye Almanya, Austurya, Belçika, Çin, Çek Cumhuriyeti, Fransa, İtalya, Hollanda, İspanya ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından ihraç edilmektedir. Bu ülkeler arasında en fazla miktar Almanya’dan ithal edilmekte olup, DOW Chemical Company (DOW)’nin Almanya’dan yapılan ithalattaki payı %(….)’dır. Diğer taraftan DOW’un, 2009 yılı sonuna kadar perkloretilen kimyasalını Permak Makina Sanayi A.Ş., Uygar Kimya A.Ş., Yılmaz Ticaret A.Ş., Kaçar Kimya A.Ş., Bay-Er Kimya A.Ş., Ef Kimya A.Ş. ve Veskim Kimya A.Ş.’ye sağlamakta olduğu; Permak’ın bu satışlarında distribütör olarak, diğerlerinde ise acente olarak çalışmakta olduğu ve diğer satışları için şirketlerden komisyon almakta olduğu belirtilmiştir. 2010 yılı başından itibaren ise DOW bütün diğer acentelik sözleşmelerini feshetmiş ve DOW distribütörü olarak sadece Parmak’a satış yapmaya başlamıştır.

I.2. İlgili Pazar

I.2.1. İlgili Ürün Pazarı

Dosyadaki bilgilere göre; perkloretilenin kuru temizlemede kullanılan bir solvent çeşidi olduğu anlaşılmıştır. Solventlerin pek çok çeşidi bulunmaktadır, ancak kuru temizlemede kullanılan türleri 3 adet olup bunlar perkloretilen (Perc, PCE), trikloretilen, hidrokarbon (bir doğalgaz türevi) olarak ortaya çıkmaktadır. Trikloretilen daha çok bir ara üründür ve yerini 1970’lerden itibaren daha güçlü olan perkloretilene bırakmıştır. Perkloretilenle karşılaştırıldığında trikloretilen daha yanıcı bir solventtir; kullanıcı için daha fazla tehlike arz etmekte ve perkloretilen gibi reaktive olma özelliğine sahip bulunmamaktadır.

Adı geçen üçüncü solvent hidrokarbon olup bir doğalgaz türevidir. Perkloretilen 1930’lardan itibaren kullanılmaya başlamış olduğundan tüm dünya ile beraber Türkiye’de en çok kullanılan kuru temizleme solventiyken hidrokarbon 2007’lerde Türkiye’de kullanılmaya başlamıştır. Hidrokarbon çevre ve doğal yaşam açısından daha avantajlı olsa da solventin değiştirilmesi demek kuru temizleme makinesinin değişmesi demek olacağından yerleşik perkloretilen kullanıcılarının hidrokarbona kolayca geçiş yapamayacakları düşünülebilir. Şöyle ki, kuru temizleme makineleri 3’e ayrılmaktadır: Perkloretilen Solventli Makineler (PERC makineler), Hidrokarbon Solventli Makineler (KWL Makineler) ve Kaynatmasız Hidrokarbon Solventli Makineler. Bunlardan ilki solvent olarak perkloretileni, diğer ikisi hidrokarbonu kullanmakta olup hidrokarbonun hem kendisi hem de kullanıldığı makine daha maliyetlidir. Diğer yandan, perkloretilen solventinin hemen tüketilmeme özelliği mevcuttur. Giysilerden çekilen solvent, solvent filtrelerinden geri döndürülerek yıkama evresinde temiz solvent olarak tekrar kullanılır.

Dosya mevcudundaki bilgilere göre, hidrokarbonun fiyatının çok yüksek olması, yerleşik kuru temizleme teşebbüslerinin hâlihazırda PERC makinelerle çalıştığı, hidrokarbonun sadece 3,5 yıllık bir geçmişinin olduğu ve perkloretilenin hemen tüketilmeme özelliği göz önüne alındığında, perkloretilenin ikamesi olamayabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Bu bilgiler ışığında, ilgili ürün pazarı, “perkloretilen dağıtım ve satış pazarı” olarak belirlenmiştir.

I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar

Perkloretilenin metal temizleme, endüstriyel hammadde, kuru temizleme solventi gibi pek çok kullanım alanı bulunmaktadır. İthal edilen perkloretilenin tüm Türkiye’de çeşitli faaliyetlerde bulunan teşebbüslere tedarik edildiği dikkate alındığında ilgili coğrafi pazar, “Türkiye” olarak tanımlanmıştır.

I.3. Değerlendirme

Dosya özelinde şikâyet, DOW’un tek yetkili distribütörü olan Permak’ın perkloretilen solventinin fiyatlarını olağandışı bir şekilde artırdığına ilişkindir. Rekabet hukuku bakımından söz konusu iddia, hâkim durumun kötüye kullanılması başlığı altında “aşırı fiyatlama” davranışıyla ilgilidir.

I.3.1. Aşırı Fiyat ve Rekabet Hukuku İlişkisi

Aşırı fiyatlandırma, 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesindeki hâkim durumun kötüye kullanılması hallerinden biridir. Her ne kadar maddede sayılmış olan kötüye kullanma hallerinden biri olarak Kanun’un lafzında yer almasa da, özellikle yüksek giriş engeli olan pazarlarda uzun süredir devam eden pazar gücünün varlığında alıcı gücü de yoksa rekabetçi düzeyin önemli ölçüde üzerinde belirlenen fiyatlandırma aşırı fiyatlandırma olup hâkim durumun kötüye kullanılmasıdır. Bu cümleden olarak, aşırı fiyatlandırma yoluyla hâkim durumun kötüye kullanıldığı sonucuna ulaşabilmek için aşağıdaki faktörler değerlendirilmelidir.

- pazar payları ve pazardaki yoğunlaşma oranları,

- pazara giriş ya da pazarda genişleme engelleri (yasal engeller, kapasite

sınırlamaları, kapsam ve ölçek ekonomileri, mutlak maliyet avantajları, anahtar

girdiye ayrıcalıklı erişim, yüksek derecede gelişmiş dağıtım ve satış ağı, yerleşik

firmanın pozisyonu –tecrübe, şöhret ve kapasitesi-, ve şebeke etkisi, uzun süreli

stratejik engeller gibi diğer stratejik engeller),

- alıcı gücü.

Dünyadaki uygulama örneklerine bakıldığında, ABD’de “sömürücü aşırı fiyatlama davranışı” rekabet hukukunun müdahale alanına girmezken Türk rekabet hukukuna mehaz teşkil eden AB’de ise kavramın rekabet hukukunun müdahale alanında kabul edildiği görülmektedir. AB rekabet hukukunun sömürücü aşırı fiyatlama davranışına müdahale etmesinin yasal dayanağını Avrupa Birliği’nin İşleyişine Dair Anlaşma’nın 102. maddesi oluşturmaktadır. Bu maddede kötüye kullanma örnekleri arasında sayılan “Doğrudan ya da dolaylı olarak haksız alım ya da satış fiyatları uygulamak veya haksız ticari koşullar öne sürmek”, sömürücü aşırı fiyatlamayı da içine alan bir başlık olarak kabul edilmiştir. Türk rekabet hukuku bakımından konuya bakıldığında ise, yukarıda belirtildiği gibi 102. maddenin 4054 sayılı Kanun’daki karşılığı olan 6. maddede sayılan kötüye kullanma örnekleri arasında böyle bir örnek bulunmamaktadır. Ancak, konuya ilişkin çeşitli kararlar, Kurul’un aşırı fiyatlama davranışını 6. maddenin ihlali olarak değerlendirebildiğini göstermektedir.

Rekabet Kurulunun aşırı fiyatlama iddiasını haklı görerek cezai yaptırım uyguladığı

1

Belko kararında, Belko’nun yasal tekel hakkının olmasından dolayı pazarın yeni girişlere kapalı olduğuna, ürünün talep esnekliğinin düşüklüğüne ve olası sömürücü fiyatlamayı engellemek için yasal düzenlemelerin bulunmadığına dikkat çekilmiştir. Buradan, karara göre Kurul’un ihlal için teşebbüsün hâkim durumda olmasını yeterli görmediği anlaşılmaktadır. Şöyle ki, yüksek fiyatlar giriş engellerinin yokluğunda pazara yeni girişleri özendirecektir. Bu nedenle de, ancak yüksek giriş engeli olduğunda, doğal/yasal tekelin varlığı ve alıcı gücünün yokluğunda hâkim durumun 1 Rekabet Kurulunun 06.04.2001 tarih ve 01-17/150-39 sayılı kararı.

2 kötüye kullanıldığı sonucuna ulaşılabilmektedir. Ayrıca, Kurul’un diğer bir kararında da aşırı fiyatlamaya ilişkin iddialar karşısında, bahse konu teşebbüsler hâkim durumda olmakla birlikte, pazarın yasal veya doğal tekel niteliği taşımaması sebebiyle 6. maddenin ihlal edilmediği sonucuna ulaşılmıştır.

Aşırı fiyat, “pazar gücünün uygulanması sonucunda sürekli olarak rekabetçi düzeyin önemli ölçüde üzerinde belirlenen fiyat” olarak tanımlanmaktadır. Rekabetçi düzeydeki fiyatların ne olduğunun uygulamada tespit edilmesinin neredeyse imkânsız olması sebebiyle, AB uygulamasında aşırılık öncelikle teşebbüsün fiyat ve maliyetlerinin karşılaştırılması ile tespit edilmeye çalışılmakta, fiyat ve maliyetler arasında bir aşırılık tespit edilebilirse diğer testlere geçilmektedir. Ayrıca, ürünün fiyatının ekonomik değerinin çok üzerinde olup olmadığına da bakılabilmektedir.

Yukarıda sayılan ürün özelliklerinden, ürünün ekonomik değerinin yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle, işbu dosya özelinde, perkloretilenin giriş fiyatı ve satış fiyatı trendlerinin karşılaştırılması yapılacak analiz için yeterli görülmüştür.

I.3.2. Permak Açısından Değerlendirme

Sömürücü aşırı fiyatlama davranışının bir ihlal olarak kabul edilmesi için ilgili teşebbüsün yeni giriş imkânı bulunmayan yasal veya doğal tekel niteliğine sahip bir pazarda hâkim durumda bulunması ve uyguladığı fiyatların “sürekli olarak rekabetçi düzeyin önemli ölçüde üzerinde” olması gerekmektedir. Ayrıca, alıcı gücünün bulunmaması veya alıcıların sömürücü fiyatlamaya tepki göstermekten ziyade yüksek girdi fiyatlarını bir sonraki aşamaya yansıtmayı tercih etmeleri gerekmektedir. Aşağıda

3

sırasıyla bunlardan ilk iki unsur değerlendirilmiştir.

I.3.2.1. Pazar Gücü ve Yapısına İlişkin Değerlendirme

4054 sayılı Kanun’un 3. maddesinde hâkim durum, “Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü” şeklinde tanımlanmıştır. Genellikle bir teşebbüs diğer teşebbüslerin rekabet baskısını dikkate almadan faaliyet gösterebiliyorsa, o teşebbüsün hâkim durumda olduğu kabul edilmektedir. Hâkim durumun varlığının tespit edilmesinde; ilgili teşebbüsün pazar payı, rakip teşebbüslerin pazar payları ve pazara giriş engelleri gibi ölçütler dikkate alınmaktadır.

Şikayette, fiyatların 2011 başından itibaren arttığı iddia edilmektedir. Dosya mevcudu bilgilerden, Permak’ın Türkiye perkloretilen satış ve dağıtım pazarında, miktar bazında pazar payının 2011 yılı ilk beş ayı için %(….) olduğu belirlenmiştir. Perkloretilen Türkiye’ye ithalat yoluyla sağlanmakta olan bir üründür. Aşağıdaki tabloda, TÜİK kaynaklı olup DOW Türkiye tarafından bildirilen 2011 yılının ilk beş ayı açısından Türkiye’ye perkloretilen ihraç eden ülkeler ve ihraç miktarları ve fiyatları verilmiştir:

2 Rekabet Kurulunun 01.02.2002 tarih ve 02-06/51-24 sayılı kararı.

3 İşbu dosyada, pazarda pek çok oyuncu olmasından dolayı alıcı gücü analizine gerek duyulmamıştır.

ABD 316.212 743.194 524.874 2,35 1,66

Almanya’nın toplam ihraç miktarı olan 2.664.984 kg. içindeki payı %39,21 ve DOW Chemical Company’nin Almanya’dan yapılan ihraç içindeki payı %(….) olduğundan Permak’ın Türkiye’deki perkloretilen dağıtım ve satış pazarındaki payı %(….)’dır.

Bu noktada şikâyet başvurusunda iddia edilen dökme ilacın 2010 yılı başında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından yasaklanmasından sonra Permak’ın pazarda tek başına kaldığı iddiası da incelenmiştir. Raportörlerce Hür Kimya Tic. Ltd. Şti. (Hür Kimya) ve BCS Kimya Tic. Ltd. Şti. (BCS Kimya)’nden elde edilen bilgi ve belgelerden, son 3 yıl içerisinde, pazarda Permak dışında pek çok tedarikçinin faaliyet gösterdiği tespit edilmiş ve iddia edildiği gibi Permak’ın pazarda tek oyuncu olmadığı belirlenmiştir. Şöyle ki, BCS Kimya özelindeki tedarikçiler (……….TİCARİ SIR……….)’dir. Ayrıca, yine raportörlerce Dryman kuru temizleme bayii Kalitek Temizleme Sistemleri Sağlık, Temizlik, Kozmetik Gıda Ürünleri Pazarlama, Turz. Hiz. ve Tic. Ltd. Şti. (Kalitek)’nden elde edilen bilgilerde, perkloretilen temin kaynaklarının (……….TİCARİ SIR……….) olduğu belirtilmiştir.

2009 ve 2010 yılları ile 2011 yılının ilk beş ayı özelinde elde edilmiş bulgular ışığında, ne 2010 öncesi (iddia edilen yasaklanma yılı) ne de sonrasında Permak’ın pazarda hâkim durumda olması gibi bir durum ortaya çıkmamıştır.

Dosyadaki bilgi ve belgelerden elde edilen bir diğer önemli bulgu, 2011’in ilk yarısı açısından DOW tarafından yapılan perkloretilen satış miktarlarındaki önemli düşüştür. 2010 yılında yaklaşık olarak toplam (….) varil satış yapılmışken 2011’in ilk yarısında yalnızca (….) varil satış yapılmıştır. Bunun sebebi ise DOW’un Brezilya’daki ve Avrupa’daki bazı fabrikalarının kapanmış durumda veya bakımda olması olarak belirtilmiştir. Bunun dışında bu düşüş, alt pazardaki alıcıların farklı tedarikçilere yönelmiş olmasıyla ve DOW’un Permak kanalıyla Türkiye perkloretilen dağıtım ve satış pazarında tek kaynak olmamasıyla da açıklanabilir.

Bütün bu açıklamalardan, Permak’ın perkloretilen dağıtım ve satış pazarında hâkim durumda olmadığına ve kuru temizleme teşebbüslerinin perkloretilen solventini tedarik etmek için pek çok alternatife sahip oldukları kanaatine ulaşılmıştır. Yasal ya da teknik engeller olmadığından pazara giriş engellerinin de olmadığı düşünüldüğünde Permak ya da diğer perkloretilen dağıtım ve satış pazarında faaliyet gösteren teşebbüslerin aşırı fiyatlama yoluyla Kanun’un 6. maddesini ihlal etmelerinin mümkün olmadığı ve bu itibarla değerlendirmenin bu aşamasında şikâyetin reddedilebileceği sonucuna varılmıştır.

Diğer taraftan, perkloretilen dağıtım ve satış pazarının yasal veya doğal tekel niteliğine sahip bir pazar olduğu ve Permak’ın ve diğer teşebbüslerin birlikte hâkim durumda oldukları varsayılsaydı bile, aşağıdaki bölümde de görüleceği üzere yapılacak inceleme sonucunda ulaşılacak değerlendirme farklı olmayacaktır.

I.3.2.2. Aşırı Fiyat Değerlendirmesi

Dosya konusu şikâyet, Permak’ın perkloretilen fiyatlarını olağandışı bir şekilde artırdığına ilişkindir. İddiaya ilişkin olarak yapılacak değerlendirmede, rekabet hukuku kapsamında aşırı fiyatın tespit edilmesinde temel alınabilen kriterlerden fiyat-maliyet karşılaştırması esas alınmıştır. Perkloretilen doğrudan yurt dışından temin edildiğinden, maliyet olarak ise ithalat fiyatları dikkate alınmıştır. Permak, 2009’da

4

toplam (….) varil; 2010’da (….) ve 2011 için yılın ilk yarısında (….) varil perkloretilen ithal etmiştir. Bu doğrultuda dosyadaki bilgilerde yer alan Permak tarafından alınan ve satılan perkloretilenin 2009, 2010 yılları ve 14.06.2011 tarihine kadarki süre bakımından yaklaşık olarak hesaplanan ortalama alış ve satış fiyatları incelendiğinde, 4 1 varil perkloretilen yaklaşık 330 kg’a tekabül etmektedir.

Permak’ın satış fiyatları diğer tüm maliyet kalemleri ve makro ekonomik faktörler bir tarafa bırakıldığında dahi, artan ithalat fiyatlarını yansıtmaktadır. Yani, dosya konusu iddiada ifade edildiği gibi artan fiyatlar, hâkimiyetten kaynaklanan keyfi bir piyasa fiyatını belirleme gücünü yansıtmaktan çok, artış trendinde olan girdi fiyatlarına işaret etmektedir.

Ayrıca, Permak’ın fiyatları diğer perkloretilen tedarikçilerinin fiyatlarıyla karşılaştırıldığında da Permak’ın fiyatlarının diğer teşebbüslerin fiyatlarına yakın seyrettiği görülmektedir. Özellikle 2010 ortasından itibaren ve 2011’de ithalat fiyatlarının yükseldiği ve bunun da Türkiye pazarına yansıdığı görülmektedir. Diğer taraftan BCS Kimya ve Hür Kimya tarafından gönderilen belgelerde bu teşebbüslerin ithalat fiyatlarının da özellikle 2010 ve sonrasında artış trendinde olduğu görülmüştür. Bu tespit ve açıklamalardan, tüm tedarikçiler bakımından perkloretilenin Türkiye’deki satış fiyatının arttığı ve bunun da giriş fiyatlarındaki artışla ve Permak özelinde fabrika kapanması ve bakım onarım nedeniyle üretim miktarında ortaya çıkan düşüşle açıklanabileceği anlaşılmaktadır. Bu bulgulardan, Permak ve diğer perkloretilen tedarikçilerinin fiyatlarındaki artışların, giriş fiyatlarındaki artışlar hesaba katıldığında aşırı olarak kabul edilmesinin uygun olmayacağı değerlendirilmektedir.

Dosya mevcudu bilgiler ve yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler ışığında, Permak tarafından uygulanan perkloretilen fiyatlarının, aşırı fiyat olarak kabul edilemeyeceği sonucuna ulaşılmaktadır.

J. SONUÇ

Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.