Enfesler Gıda Pazarlama A.Ş.’nin Trabzon ili Of ilçesinde yer alan Üç Yapraklar Çay Fabrikası ve bu fabrikaya…

Rekabet Kurumu Başkanlığından,

REKABET KURULU KARARI

A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER

Başkan: Prof. Dr. Ömer TORLAK

Üyeler: Arslan NARİN, Adem BİRCAN,

Şükran KODALAK, Mehmet AYAN

B. RAPORTÖRLER : Hatice YAVUZ, Cansu TOPAK KORKMAZ, Ebru ÖZYURT

C. BİLDİRİMDE

BULUNAN: - Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü

Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, Müftü Mah. Menderes Bul.

53080 Rize TÜRKİYE

(1) D. DOSYA KONUSU: Enfesler Gıda Pazarlama A.Ş.’nin Trabzon ili Of ilçesinde yer alan Üç Yapraklar Çay Fabrikası ve bu fabrikaya ait malvarlığının, Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından satın alma yoluyla devralınması işlemine izin verilmesi talebi.

(2) E. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu (Kurum) kayıtlarına 29.08.2017 tarihinde giren bildirim üzerine düzenlenen 21.09.2017 tarihli ve 2017-3-58/Öİ sayılı Devralma Ön İnceleme Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır.

(3) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, bildirim konusu işleme izin verilmesinde sakınca bulunmadığı ifade edilmiştir.

G. İNCELEME, GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK

(4) Bildirim konusu işlem ile Enfesler Gıda Pazarlama A.Ş.’nin (ENFESLER GIDA) Trabzon ili Of ilçesinde yer alan, yaş çayı kuru çaya çevirip depolayan tesisinin ve malvarlığının, Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) tarafından satın alma yoluyla devralınmasına izin verilmesi talep edilmektedir.

(5) Dosyaya ilişkin eksikliklerin giderilmesi amacıyla ÇAYKUR, Doğuş Çay ve Gıda Maddeleri Üretim Pazarlama İthalat İhracat A.Ş. (DOĞUŞ ÇAY) ve Unilever Sanayi ve Ticaret Türk A.Ş.’den (LİPTON) bilgi talep edilmiş ve talep edilen bilgiler Kurum kayıtlarına girmiştir.

G.1.Taraflar

G.1.1. Devreden: ENFESLER GIDA

(6) Tüm hisseleri Yıldız Holding’e ait olan ENFESLER GIDA, paketli çay üretimi ve satışı yapmakta, bunun yanında bazı marketler için fason paketli çay üretimi gerçekleştirmektedir [1].

1 ENFESLER GIDA’nın, sahibi olduğu ‘Obaçay’ markası ile paketli çay üretimi ve satışı yaptığı; ‘Deren Çay’ ve ‘Berk Çay’ markaları ile fason paketli çay üretimi yaptığı; ayrıca 2016 yılında ise ÇAYKUR adına ‘Golden İstanbul’ ve ‘Altınbaş’ markaları ile fincan çay fason üretimi yaptığı bildirilmiştir.

(7) ENFESLER GIDA’nın iki adet iş birimi bulunduğu belirtilmektedir. Bunlar Sakarya ilinde faaliyet gösteren kuru çay harmanlama ve paketleme tesisi ile Trabzon ilinde yer alan ve 2012 yılından beri atıl durumda bulunan yaş çayı kuru çaya çeviren ve depolayan tesisi içeren iş birimidir. Trabzon’da bulunan tesisin paketli çay üretim kapasitesinin bulunmadığı bildirilmiştir.

G.1.2. Devredilen: Üç Yaprak Çay Fabrikası

(8) ENFESLER GIDA’ya ait olan yaş çayı kuru çaya çevirme tesisinin; 2009, 2010, 2011, 2012 yıllarında çalıştığı, 2012 yılından sonra atıl kaldığı belirtilmektedir.

(9) Devre konu tesisin yaş çay işleme kapasitesinin yıllık yaklaşık (…..) ton yaş yaprak olduğu ve bu yaş çaydan yaklaşık (…..) ton kuru çay elde edilebileceği belirtilmiştir. Türkiye’nin yaş çay rekoltesinin 1.250.000 ton olduğu, bu sebeple devre konu tesis tam kapasite çalıştığı durumda Türkiye’nin toplam yaş çayının ancak %(…..)’sini işleyebileceği ifade edilmiştir.

G.1.3. Devralan: ÇAYKUR

(10) ÇAYKUR 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine tabi, sermayesinin tamamı devlete ait, tüzel kişiliğe sahip, faaliyetlerinde özerk ve sorumluluğu sermayesiyle sınırlı bir iktisadi devlet teşekkülü (İDT) ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının ilgili kuruluşudur.

(11) ÇAYKUR’un faaliyet alanları üreticilerden, işletmeye uygun nitelikteki çay yapraklarını, satın almak, işlemek ve değerlendirmek için teknolojik faaliyette bulunmak, ürettiği veya ithal ettiği kuru çayların iç ve dış pazar isteklerine uygun olarak harmanlanmasını, paketlenmesini ve pazarlanmasını sağlamak şeklinde tanımlanmıştır.

(12) ÇAYKUR’un teşkilatı içerisinde, 45 yaş çay işleme fabrikası, bir adet çay paketleme fabrikası, bir adet pazarlama ve üretim bölge müdürlüğü, sekiz adet pazarlama bölge müdürlüğü, Anatamir Fabrikası ve Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünün bulunduğu belirtilmiştir. Ayrıca yapılan bildirimde teşebbüsün günlük yaş çay işleme kapasitesinin 2017 yılında (…..) tona yükseldiği ifade edilmiştir.

(13) ÇAYKUR’un 2016 yılında 668.000 ton yaş çay alımı gerçekleştirdiği belirtilmiştir. 2016 yılında sektördeki toplam alımın %53,1’inin ÇAYKUR, %46,9’unun özel sektör tarafından gerçekleştirdiği belirtilmiştir [2].

2 ÇAYKUR, Çay Sektörü Raporu 2016,

http://www.caykur.gov.tr/CMS/Design/Sources/Dosya/Yayinlar/142.pdf

G.2. İlgili Pazar

G.2.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgi

(14) Dosya kapsamında ÇAYKUR, DOĞUŞ ÇAY ve LİPTON’dan edinilen bilgilere göre, Türkiye’de yaş çay üretimi, üreticiler tarafından çay bahçelerinde ve genelde Mayıs, Temmuz ve Eylül ayları olmak üzere üç sürgün halinde yapılmaktadır. ÇAYKUR dahil yaş çaydan kuru çay üretip satış yapan teşebbüsler, yaş çayı söz konusu serbest üreticilerden temin etmektedir. Çay fabrikaları, alım yerlerine (toplama bölgesi) çay yetiştiricileri tarafından getirilen yaş çayı satın alıp ilk olarak yaş çay fabrikalarında kuru çaya çevirip, parça büyüklüklerine göre buralarda yaş çayı sınıflandırarak harmanlama ünitelerinde yaş çayın harmanlanması ve nihai olarak da paketlenmesini yapmaktadır. Sektördeki en büyük oyunculardan ÇAYKUR ve DOĞUŞ ÇAY’ın ürettikleri tüm çayları kendi yaş çay fabrikalarında işleme aldıkları ve kendilerine ait paketleme fabrikalarında paketlediklerini ifade etmiştir. Ancak teşebbüs yetkilileri pazardaki bazı oyuncuların paketleme işlemini üçüncü taraflara yaptırdıklarını belirtmektedir. Diğer taraftan LİPTON’un kendi üretimleri dışında üçüncü taraflardan kuru çay alımı yaptığı ifade edilmiştir.

(15) Çay bahçelerinden toplanıp yaş çay fabrikalarına getirilen yaş çay burada temel olarak beş aşamalı bir işlem görmektedir [3]:

- Soldurma: Yeni toplanmış çay yaprağı, %70-80 arasında değişen miktarda su

içermektedir. Yaklaşık olarak 6 saat süren soldurma işlemiyle metal bir levhanın

üzerine serilen çay yapraklarının suyu, metal levhanın altından üstteki çay

yapraklarına ısı verilerek %50-55 oranına düşürülmektedir.

- Kıvırma: Kıvırmanın temel amacı, soldurma işlemi sonrasında çay yapraklarının

farklı makinelerde parçalanarak, ezilerek ve bükülerek bitki özsuyunu hücreden

dışarı çıkarıp çay yapraklarının yüzeyine bulaştırmaktır. Böylece çaydaki kalite

maddeleri olarak adlandırılan maddelerin açığa çıkarılması için çayın

hazırlanması sağlanmaktadır. İşlemin yaklaşık 2-2,5 saat sürdüğü belirtilmiştir.

- Fermantasyon (Oksidasyon): Bu işlem, çay yaprağının havayla temas ederek,

özsuyunun oksijenle yanması (oksidasyon) sebebiyle kararmasıdır. Oksidasyon

ile birlikte çayda istenen renk, burukluk, parlaklık, koku ve aroma oluşması

sağlanır. Bu, çayın kalitesini belirleyen kimyasal değişikliklerin olduğu aşamadır.

İşlem, yaklaşık olarak yarım saat sürmektedir.

- Fırınlama (Kurutma): Fermantasyon tamamlandığında çay yaprağında halen

%45-50 oranında su oranı mevcuttur. Bu oran, kurutma işlemiyle %2-4

seviyelerine indirilmektedir. Kurutma işleminin amacı, çay yaprağını fırınlayarak

oksidasyonu sonlandırmak, kazanılan özelliklerin yitirilmesine engel olmaktır.

- Tasnif: Kurutma işlemi tamamlandığında çay artık son aşamasını tamamlamış

ve mamul haline gelmiştir. Tasnif aşamasında fırından çıkan kuru çaylar elekten

geçirilerek kalınlık ve kalitelerine göre ayrılır.

(16) Yaş çaydan kuru çay üretiminin ikinci aşamasında ise kalınlık ve kalitesine göre ayrılan çayların harmanlanarak paketlenmeye hazır hale getirilmesi gelmektedir. Paketleme fabrikalarında tasnif edilen çaylar, farklı ebat ve ağırlıkta ambalajlanmaktadır.

[3] ÇAYKUR yetkilisi ve http://www.cayic.com/sayfa/siyah-cay-uretimi adlı siteden faydalanılmıştır.

(17) ÇAYKUR yetkilisi tarafından aktarılan bilgilere göre, ÇAYKUR yaş çay üreticilerine (ton/dekar) üretim alanı başına bir kota getirmektedir. Söz konusu kotanın üzerinde üretim yapan üreticiler ise kalan kısmı pazardaki diğer teşebbüslere sağlamaktadır. Ayrıca teşebbüs yetkilisi tarafından, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının yaş çayın taban fiyatının belirlendiği [4] ÇAYKUR’un ise tam olarak bu fiyatlardan alım yaptığı ifade edilmektedir.

G.2.2. İlgili Ürün Pazarı

(18) Yukarıda aktarılan bilgiler ışığında tüketicilerin kullandığı paketlenmiş kuru çayın alt işlemlerden geçmekle birlikte temel olarak iki aşamada nihai halini aldığı anlaşılmaktadır İlk aşamada yaş çay, çay bahçelerinde üretilip hasat edilmekte, ikinci aşamada ise üretilen yaş çay belirli işlemlerden geçirilerek perakende düzeyde satılmaktadır. Bildirim konusu işlem ÇAYKUR’un ENFESLER GIDA’ya ait ve halihazırda faal olmayan yaş çay fabrikasının devralınmasına ilişkindir. Devre konu tesis dışında ENFESLER GIDA’nın Sakarya ilinde kuru çay harmanlama ve paketleme tesisi bulunduğu da belirtilmektedir.

(19) Bu noktada, “Birleşme ve Devralmalarda İlgili Teşebbüs, Ciro ve Yan Sınırlamalar Hakkında Kılavuz”’un 27. maddesinde yer alan “… taraflardan en az birinin Türkiye’de faaliyette bulunması kaydıyla, tarafların faaliyetleri arasında yatay ya da dikey çakışma bulunan herhangi bir ilgili ürün pazarı mevcut ise, etkilenen pazar bulunma koşulu sağlanmış olacaktır.” hükmünün dikkate alınması önem taşımaktadır. Bu bağlamda, her ne kadar devre konu tesis faal olmasa da, yaş çay işleme ve depolama kapasitesi içerdiğinden işlem kapsamında etkilenen pazarın mevcut olduğu değerlendirilmiştir.

(20) Rekabet Kurulunun (Kurul) pazara yönelik önceki kararları incelendiğinde söz konusu sektöre ilişkin ilgili ürün pazarlarının “siyah çay pazarı” [5]; “paketlenmiş bitki ve meyve çayları pazarı” ve “siyah çay pazarı” [6]; “siyah çay toptan ticaret pazarı” [7] şeklinde tanımlandığı görülmektedir. Mevcut dosya özelinde ise devre konusu tesisin üretim kapasitesi dikkate alınarak ilgili ürün pazarının “kuru çay üretimi pazarı” olarak tanımlanması gerektiği değerlendirilmektedir. Yaş çay üretimi; pazarın özellikleri, pazardaki oyuncular ve ürünün niteliği açısından kuru çay üretimi pazarından ayrılmaktadır. Zira ilgili ürün pazarının “siyah çay toptan ticaret pazarı” [8] olarak belirlendiği Kurul kararında da dosya konusunun ÇAYKUR çaylarının toptan dağıtımını perakende satış noktalarına yapan bayilere ilişkin olması dikkate alınmıştır.

G.2.3. İlgili Coğrafi Pazar

(21) İlgili ürün pazarları kapsamında yer alan hizmetlerin Türkiye genelinde sunulmasının mümkün olması ve pazar farklılaşması yaratacak faktörlerin bulunmaması nedeniyle ilgili coğrafi pazar Türkiye olarak belirlenmiştir.

4 http://www.tarim.gov.tr/Haber/1182/Yas-Cay-Alim-Fiyati-Prim-Odemesiyle-Birlikte-213-Lira-Olarak- Aciklandi

5 30.09.2004 tarih ve 04-63/930-222 sayılı; 15.02.2007 tarih ve 07-14/128-44 kararlar.

6 09.10.2007 tarih ve 07-78/967-368 sayılı karar.

7 18.06.2009 tarih 09-29/604-144 sayılı karar.

8 18.06.2009 tarih 09-29/604-144 sayılı karar.

G.3. Değerlendirme

G.3.1. 2010/4 sayılı Tebliğ Kapsamında Değerlendirme

(22) 2010/4 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ”in (2010/4 sayılı Tebliğ) 5. maddesinin birinci fıkrasına göre “Kontrolde kalıcı değişiklik meydana getirecek şekilde; a) İki veya daha fazla teşebbüsün birleşmesi ya da b) Bir veya daha fazla teşebbüsün tamamının ya da bir kısmının doğrudan veya dolaylı olarak kontrolünün, hisse ya da mal varlığının satın alınmasıyla, sözleşmeyle veya diğer bir yolla bir ya da daha fazla teşebbüs veya halihazırda en az bir teşebbüsü kontrol eden bir ya da daha fazla kişi tarafından devralınması” teşebbüsler arası birleşme ve devralma olarak kabul edilmektedir.

(23) Bildirim konusu işlem, hisselerinin tamamı Yıldız Holding A.Ş.’ye ait olan ENFESLER GIDA’nın hâlihazırda faal olmayan, yaş çayı kuru çaya çeviren ve depolayan tesisinin, malvarlığının satılması yoluyla ÇAYKUR’a devredilmesi işlemidir. Bu bilgiler doğrultusunda başvuru konusu işlemin, bir malvarlığının devredilmesi niteliğinde bir işlem olması nedeniyle, 2010/4 sayılı Tebliğ’in 5. maddesi çerçevesinde bir devralma işlemi olduğu sonucuna varılmaktadır.

(24) Dosya mevcudunda yer alan ÇAYKUR ve ENFESLER GIDA’nın 2016 yılına ilişkin Türkiye ciroları dikkate alındığında, işlem taraflarının cirolarının 2010/4 sayılı Tebliğ’in 7. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen eşikleri aştığı görülmektedir. Bu nedenle bildirim konusu işlem izne tabi bir devralma işlemi niteliğindedir.

G.3.2. 4054 Sayılı Kanun’un 7. Maddesi Açısından Değerlendirme

(25) 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi hükmü uyarınca bir pazarda hakim durum doğuran ya da mevcut bir hakim durumu güçlendiren ve bunun sonucunda rekabetin önemli ölçüde azalmasına yol açan birleşme ve devralmalar yasaklanmaktadır.

(26) Dosya kapsamında, ÇAYKUR, DOĞUŞ ÇAY ve LİPTON’dan yaş çay alımı ve kuru çay üretimine ilişkin olarak son üç yıla yönelik tahmini pazar payları talep edilmiştir. Söz konusu teşebbüslerden yalnızca LİPTON, yaş çay alımına ilişkin pazar payı sunmuştur. Dolayısıyla yaş çay alımına ilişkin LİPTON verileri ve kuru çay üretimine ilişkin olarak da en çok sayıda teşebbüs verisi sunmuş olan ÇAYKUR verileri dikkate alınmıştır. Söz konusu pazar paylarına aşağıda yer verilmektedir:

Tablo 1: Yaş Çay Alımı Tahmini Pazar Payları

Teşebbüs Tahmini Pazar Payı (%)

ÇAYKUR (…..)

Tablo 2: Kuru Çay Satışı Tahmini Pazar Payları 9

Tahmini Pazar Payı (%)

Teşebbüs

2014 2015 2016

ÇAYKUR (…..) (…..) (…..)

(27) Yukarıdaki tablolardan anlaşıldığı üzere ÇAYKUR gerek yaş çay alımı, gerekse kuru çayın perakende satışı pazarlarında lider konumundadır. Kuru çay satışı pazarında en yakın rakibi olan LİPTON’un pazar payı ise teşebbüsün kendi tahminlerine göre %(…..)’dir. Dolayısıyla ÇAYKUR en yakın rakibinin yaklaşık olarak (…..) katına yakın bir pazar payına sahip bulunmaktadır.

(28) Öte yandan ÇAYKUR tarafından aktarılan bilgilere göre ülkemizin yıllık yaş çay rekoltesi yaklaşık 1.250.000 tondur. Devre konu olan taşınmazın yaş çay işleme kapasitesi ise yaklaşık (…..) tondur. Buna göre ilgili tesisin ülkemizde üretilen toplam yaş çayın yaklaşık olarak %(…..)'sini işleme kapasitesine sahip olduğu anlaşılmaktadır. Söz konusu oran, yaş çay alım pazarında değerlendirildiğinde pazardaki en büyük dördüncü oyuncunun pazar payından (%(…..)) daha düşüktür. Ayrıca ÇAYKUR’un perakende kuru çay satışı pazarındaki rakiplerinin pazar payı ile kıyaslandığında ise söz konusu oran pazardaki (…..) büyük oyuncu OFÇAYSAN’ın pazar payından (%(…..)) daha düşüktür. Bunun yanı sıra söz konusu tesisinin 2012 yılından itibaren faal olmaması nedeniyle bildirim konusu devralma işlemi ile piyasadaki aktör sayısında fiilen değişiklik yaşanmayacaktır.

(29) 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi “ülkenin bütünü yahut bir kısmında rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak” birleşme veya devralma işlemlerini yasaklamaktadır. Zira Kurulun Misbis’in Ülker Grubuna devrini inceleyen kararında 10 pazarda lider konumdaki teşebbüsün çikolata pazarında 11. sırada, çikolata kaplamalı ürünler pazarında 9. sırada, krem çikolata pazarında ise 10. sıradaki teşebbüsü devralması işleminin her üç pazarda da lider firmanın en yakın rakipleri üzerinde bir etkisinin olmadığı, ayrıca işlemle lider firmanın pazar payındaki artışın küçüklüğü dikkate alındığında en yakın rakiplerin lider firma karşısındaki göreli konumlarının, dolayısıyla lider firma üzerinde yarattıkları rekabetçi baskının dikkate değer bir şekilde etkilenmeyeceği değerlendirilmiştir. Kararda ayrıca işlem sonucunda pazarlardaki oyuncu sayısı azalacak olmakla birlikte, Misbis ile benzer pazar güç ve konumuna sahip çok sayıda oyuncunun varlığı dikkate alındığında pazardaki oyuncuların göreli konumları bakımından rekabet yapısı üzerinde önemli etkiler ortaya çıkmayacağı ifade edilmiştir. Nihai olarak rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığı gerekçesiyle işleme izin verilmiştir. Benzer şekilde, Ülker Grubu’nun bisküvi pazarındaki pazar payını 0,5 puan artıran işleme; otomatik üretim cam ev eşyası pazarında hakim durumda olduğu tespit edilen Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş.’nin pazar payını 1 puan artıran işleme izin veren Kurul kararlarında [11] da aynı gerekçe dikkate alınmıştır. 9 LİPTON tarafından gönderilen verilere göre, LİPTON’un perakende kuru çay satışı pazar payı 2014, 2015 ve 2016 yılları için sırasıyla %(…..), %(…..) ve %(…..)’dir.

10 25.08.2011 tarih ve 11-46/1111-384 sayılı karar.

11 06.07.1999 tarih ve 99-33/313-193 sayılı; 18.04.2000 tarih ve 00-14/134-66 sayılı kararlar.

(30) Mevcut dosya özelinde, İDT niteliğinde olan ÇAYKUR’un, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından belirlenen taban fiyatlarda yaş çay alımı yaptığı dikkate alındığında (ÇAYKUR yetkilileri tarafından bu fiyatın altına inilmediği ve üstüne çıkılmadığı vurgulanmıştır) dosya konusu işlem sonucunda yaş çay alımı piyasasında ÇAYKUR fiyatları üzerinde bir değişiklik yaşanması beklenmemektedir. Bunun yanı sıra, ilgili pazarda çok sayıda oyuncu olduğu, dosya konusu işlemin ÇAYKUR’un pazar payında yarattığı değişikliğin ÇAYKUR’un büyük rakiplerinin pazar paylarına kıyasla oldukça düşük düzeyde kaldığı da dikkate alındığında bildirim konusu işlemin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi kapsamında ilgili pazarda rekabeti önemli ölçüde azaltacak nitelikte olmadığı değerlendirilmiştir.

H. SONUÇ

(31) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, bildirim konusu işlemin 4054 sayılı Kanun’un 7. maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan 2010/4 sayılı Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ kapsamında izne tabi olduğuna; işlem sonucunda aynı Kanun maddesinde yasaklanan nitelikte hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmaması nedeniyle işleme izin verilmesine, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak üzere, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.